॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ भानुदास गाथा - भाग 4 (नाममहिमा)
भाग 4

सार्थ भानुदास गाथा : नाममहिमा

संत भानुदास महाराजांच्या नाममहिमा प्रकरणातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
आमुचिये कूळीं पंढरीचा नेम ।
मुखीं सदा नाम विठ्ठलांचें ॥१॥
न कळे आचार न कळे विचार ।
न कळे वेव्हार प्रपंचाचा ॥२॥
असों भलते ठायीं जपूं नामावळी ।
कर्माकर्म होळी होय तेणें ॥३॥
भानुदास म्हणे उपदेश आम्हां ।
जोडिला परमात्मा श्रीराम हा ॥४॥
आमच्या कुळात पंढरीची वारी करण्याचा नियम असून मुखात अखंड विठ्ठलाचे नामस्मरण चालते. आम्हाला कोणतेही कर्मकांड, मोठे तत्त्वज्ञान किंवा संसारातील व्यवहाराचे चातुर्य समजत नाही. आम्ही कोणत्याही परिस्थितीत असलो तरी केवळ हरिनामाचा जप करतो, ज्यामुळे पाप-पुण्याच्या (कर्माकर्माच्या) सर्व बंधनांची होळी होते. भानुदास महाराज म्हणतात, आम्हाला संतांकडून हाच उपदेश मिळाला आहे आणि या सोप्या साधनाने साक्षात श्रीरामरूपी परमात्मा प्राप्त झाला आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
जपतां नाम विठठलांचे ।
भय नाहीं हो काळांचे ॥१॥
नाममंत्र त्रिअक्षर ।
करी सदा तो उच्चार ॥२॥
विठ्ठलनामें सुख आनंद ।
भानुदासा परमानंद ॥३॥
श्रीविठ्ठलाच्या नामाचा जप केल्यावर काळाचे (मृत्यूचे) भय उरत नाही. 'वि-ठ्ठ-ल' या तीन अक्षरी सोप्या नाममंत्राचा नेहमी उच्चार करावा. विठ्ठल नामाच्या जपाने अत्यंत सुख आणि आनंद प्राप्त होतो, ज्यामुळे भानुदास महाराजांना परमानंदाची प्राप्ती झाली आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
तुमचें नाम गोड नाम गोड ।
पुरवी कोड जीवांचें ॥१॥
वाचे सुलभ नामावळी ।
महादोषां होय होली ॥२॥
सुख अनुपम्य गातां नाम ।
भानूदास म्हणे आम्हां विश्राम ॥३॥
हे देवा, तुझे नाम अत्यंत गोड आहे, जे जिवाच्या सर्व मनोकामना आणि ओढ पूर्ण करते. जिभेने हरिनामाचा सोपा जप करताच मोठमोठ्या दोषांची आणि पापांची होळी होऊन ती भस्म होतात. भगवंताचे नाम गाताना उपमारहित असा अलौकिक आनंद मिळतो आणि भानुदास महाराज म्हणतात, या नामातच आम्हाला खरा विश्रांतीचा आधार मिळाला आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
नामाचा महिमा शुक सांगे ।
परिक्षिती राजा जाणे अंगें ॥१॥
जपतांचि रामकृष्ण नामें ।
दहन होतीं कर्माकर्में ॥२॥
नामें दया शांति क्षमा ।
नामें शीतळ शंकर उमा ॥३॥
नाम जप ध्यानीं मनीं ।
भानुदास वंदितो चरणीं ॥४॥
हरिनामाचा अथांग महिमा शुकदेवांनी सांगितला आणि राजा परीक्षिताने स्वतः त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. 'रामकृष्ण' या नामाचा जप करताच जन्माजन्मांची पाप-पुण्याची कर्मे दग्ध होतात. हरिनामाच्या प्रभावाने अंतःकरणात दया, शांती आणि क्षमा प्रगट होते, तसेच भगवान शंकर व माता उमा (पार्वती) नामाच्या जपाने शांत-शीतळ होतात. भानुदास महाराज ध्यानात व मनात या नामाचा जप करत भगवंताच्या चरणी वंदन करतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
एक नामापरतें साधन ।
नाहीं नाहीं दुजें आन ॥१॥
वाया धावतीं बराडी ।
करती संसाराची जोडी ॥२॥
न चुकें जन्ममरण वेरझारा ।
हे तो नकळे पामरा ॥३॥
नामा वांचुनि जें जें कर्म ।
अवघा जाण तो अधर्म ॥४॥
भानुदास प्रेमें नाचे ।
सदा नाम घोष वाचे ॥५॥
नामस्मरणापेक्षा श्रेष्ठ आणि सोपे साधन या जगात दुसरे कोणतेही नाही. अज्ञानी लोक संसारातील क्षणभंगुर संपत्ती साठवण्यासाठी व्यर्थ धावपळ करतात, पण याने जन्म-मरणाचा फेरा सुटत नाही हे दुर्दैवाने त्यांना समजत नाही. भगवंताच्या नामाशिवाय केलेले इतर कोणतेही कर्म हे अधर्मासारखे किंवा व्यर्थ आहे. म्हणूनच भानुदास महाराज मुखाने नामाचा गजर करत भक्तीच्या प्रेमात आनंदाने नाचतात.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
चार युगांमांजीं पावन ।
कलिमांजीं सोपें भजन ॥१॥
मना दृढ करुणि साचा ।
विठ्ठल विठ्ठल वदे वाचा ॥२॥
संकल्प विकल्प नको भिन्न ।
तेणें पावे हरीचरण ॥३॥
नामें जीवींचा जिव्हाळा ।
भानुदास जीवनकळा ॥४॥
चारही युगांत नामस्मरण हे पावन करणारे आहे, परंतु कलियुगात भगवंताचे भजन हेच सर्वात सोपे साधन आहे. मन स्थिर व दृढ करून मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' असा जप करावा. मनात कोणतेही भलते संकल्प-विकल्प किंवा शंका न ठेवता भजन केल्यास हरीचे चरण प्राप्त होतात. हे नामच जिवाचा खरा जिव्हाळा असून भानुदास महाराजांसाठी तीच जीवनाची खरी संजीवनी (जीवनकळा) आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
तारक नाम सोपें साचें ।
विठ्ठल विठ्ठल वदतां वांचे ॥१॥
जन्ममृत्यूचें खंडन ।
पापातापाचें दहन ॥२॥
नामें निजध्यास देखा ।
भानुदासा सुखें सुखा ॥३॥
या संसारसागरातून तारून नेणारे विठ्ठलाचे नाव खरोखर अत्यंत सोपे आहे; मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हटल्याने जीव संसाराच्या तापातून वाचतो. या नामस्मरणाने जन्म-मरणाचे चक्र तुटते आणि सर्व पापे व संताप जळून जातात. नामाचा अखंड ध्यास घेतल्याने भानुदास महाराज म्हणतात, जिवाला निजानंदाचे परम सुख प्राप्त होते.
भाग 3 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 5 (पुढे)