॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ भानुदास गाथा - भाग 6 (मुमुक्षूसबोध)
भाग 6

सार्थ भानुदास गाथा : मुमुक्षूसबोध

संत भानुदास महाराजांच्या मुमुक्षूसबोध प्रकरणातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
ये संसारी बहूता वाटा । सिद्ध साधका सुभटा ।
दीप देहींचा गोमटा । तवंची ठाका सुपंथू ॥१॥
मग आयुष्यांच्या अस्तमानीं । पडलिया काळाच्या वदनीं ।
तें वेळें न राखे मायाराणी । वडवा जंखिणीं प्राणियां ॥२॥
मार्गु सांपडला निगुती । ध्रुव प्रल्हाद परीक्षिती ।
आम्हीं तयाचे सांगाती ॥ भावें भक्ति अनुसरलों ॥३॥
लहाना आनि सहाना । इडा पिंगळा सुषुम्ना ।
पवनपंथे योगी जाणा । ब्रह्मास्थान न्यावया ॥४॥
तेथें सप्त धातूंची आटणी । या नांव बोलिजे कुंडलिनी ।
ती तंव असाध्य कहाणी । तुम्हीं त्या पंथें नव जावें ॥५॥
एक यज्ञाचोनि बळें । इच्छी स्वर्गांची फळे ।
दिवस चारी सोहळे । पुरती इंद्रियांचे ॥६॥
तप वेंचिलिया पुढती । मागुती मृत्युलोकी लोटतीं ।
तेथें आहे पुनरावृत्ती । तुम्ही त्या पंथें नव जावें ॥७॥
नाना बळिदानें देती । गळां वोखदें बांधिती ।
क्रूर दैवतें पूजिती । ते काय पुरविती इच्छिलें ॥८॥
तैसा नव्हें लक्ष्मीपती । त्याची कोणी न करिती भक्ति ।
मुढ सिंतरले नेणों किती । तया होय गती यमापंथु ॥९॥
तीर्थें तीर्थ प्रदक्षिणा । क्षमा नाहीं अंतःकरणा ।
कोप आलिया उगाणा । होय केलीया पुण्याचा ॥१०॥
तैसीच प्रतिज्ञा मतें । गर्वें वाहवालीं बहूतें ।
तुम्हीं नव जावें तया पंथें । साधुसंगती अनुसारा ॥११॥
हरिश्चर्द्रं सूर्यवंशी । तेणें ठीकिली हो काशी ।
अर्थ दिधला महंतासी । स्त्रीपुत्रांसी विकुनी ॥१२॥
तैसेंच बळी बिभीषण । हनुमंत उद्धव अक्रूर जाण ।
रुक्मागंद सुलक्षण । येणेंचि पंथे उद्धरले ॥१३॥
मेघ वर्षाती धारा प्रबळा । तेणें वाहाती नदी नद वोहळा ।
त्या मीनलीया सिधुं जळा । आगाधपण पावती ॥१४॥
तैसी ही विद्या पाहा हो । श्रीगुरुचरणीं प्रेमभावो ।
भानुदास म्हणे हा उपावो । संसार वावो निस्तरेल ॥१५॥
या संसारात मुक्तीचे अनेक मार्ग सांगितले आहेत, परंतु जोपर्यंत देहात आयुष्याचा दिवा जळत आहे, तोपर्यंतच खऱ्या सन्मार्गाला लागा. आयुष्याचा अस्त झाल्यावर काळाच्या जबड्यात सापडल्यावर संसार, संपत्ती किंवा नातेवाईक कोणाचाही आधार उरत नाही. ध्रुव, प्रल्हाद आणि परीक्षिताने जो सोपा भक्तिमार्ग दाखवला, आम्ही त्याच मार्गाने जात आहोत. कठीण योगसाधना, कुंडलिनी जागृती किंवा यज्ञाने मिळणारे क्षणभंगुर स्वर्गसुख हे मार्ग पुनर्जन्माच्या चक्रात अडकवणारे आहेत, म्हणून त्या कठीण मार्गाने जाऊ नका. अंधश्रद्धा किंवा क्रूर दैवतांची पूजा करून काहीही साध्य होत नाही. मनातील कोपाने तीर्थाटनाचे पुण्यही नष्ट होते. म्हणूनच अहंकार सोडून हरिश्चंद्र, बळी, विभीषण, हनुमान, उद्धव, अक्रूर यांच्यासारख्या संतांचा भक्तिमार्ग धरा. नद्या समुद्राला मिळून जशा अथांग होतात, तसा श्रीगुरूंच्या चरणी प्रेमभाव ठेवल्याने हा संसार सहज पार होतो.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
मनासी करीं पां रे बोध । आतां लवकरी होई सावध ।
सांडी द्वैत भेदाभेद । वाचे उच्चारी रामकृष्ण गोविंद ॥१॥
व्रत करी एकादशी । नेमे जाई पंढरीसी ।
आषाढी आणि कार्तिकीसी । दोहीं वारींसी चुकों नको ॥२॥
सोपे वर्म म्हणे भानुदास । नाचा गातां माना उल्हास ।
आणिक नको बा हव्यास । साधीं साधन हेंचि सोपे ॥३॥
हे माझ्या मना, स्वतःला उपदेश कर आणि लवकरात लवकर अज्ञानाच्या झोपेतून सावध हो! द्वैत व भेदाभेद सोडून दे आणि मुखाने निरंतर 'रामकृष्ण गोविंद' नामाचा गजर कर. नियमाने एकादशीचे व्रत कर, पंढरपूरची वारी कर आणि आषाढी व कार्तिकी या दोन्ही एकादशींच्या वारीला कधीही चुकू नकोस. भानुदास महाराज म्हणतात, नामाच्या आनंदात गात-नाचत राहा; याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही कठीण साधनांचा हव्यास धरू नका, हेच सर्वात सोपे साधन आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
योगाचिया आटी नको धरुं पोटीं ।
वायीं शीण तळवटीं तुज होय ॥१॥
यज्ञाचिया आटी नको धरुं पोटीं ।
वायां शीण तळवटीं तुज होय ॥२॥
जपाचिया आटी नको धरुं पोटीं ।
वायां शीण तळवटीं तुज होय ॥३॥
तपाचिया आटी धरुं नको पोटीं ।
वायां शीण तळवटीं तुज होय ॥४॥
अनुष्ठानाचिया आटी नको धरू पोटीं ।
वायां शीण तळवटीं तुज होय ॥५॥
भानुदास म्हणे रामनामें गोष्टी ।
धन्य तूं सृष्टिमाजीं होई ॥६॥
कठीण योगसाधना, यज्ञ, मंत्रजप, उग्र तपश्चर्या किंवा कर्मकांडांचे अनुष्ठान करण्याचे क्लेश मनात धरू नकोस; या सर्व गोष्टींनी शरीराला आणि मनाला केवळ व्यर्थ त्रास व थकवा होतो. भानुदास महाराज म्हणतात, फक्त प्रेमाने रामनामाचे गुणगान गा आणि त्याचा जप कर, म्हणजे या संपूर्ण जगात तू धन्य होशील.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
कामाचिया सोसें पडशी पतनीं ।
यमाची जाचणी बहु असे ॥१॥
क्रोधाचिया सोसें पडशी पतनीं ।
यामाची जाचणी बहु असे ॥२॥
मदाचिया सोंसे पडशी पतनीं ।
यमाची जाचणी बहु असे ॥३॥
लोभाचिया सोसें पडशीं पतनीं ।
यामाची जाचणी बहु असें ॥४॥
भानुदास म्हणे सांडोनियां सोस ।
होई रे उदास सर्व भावें ॥५॥
काम, क्रोध, मद (अहंकार) आणि लोभ यांच्या आहारी गेल्यामुळे माणसाचा पूर्ण अधःपात होतो आणि यमलोकात अत्यंत कठीण यातना भोगाव्या लागतात. म्हणूनच भानुदास महाराज उपदेश करतात की, या षड्रिपूंचा आणि विषयांचा सोस (हाव) समूळ सोडून दे आणि अंतःकरणातून संसाराविषयी उदासीन (विरक्त) हो.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आशेचिया सोसें गुंतसी पामरा ।
न चुकती वेरझारा चौऱ्याशींच्या ॥१॥
मदाचिया सोसें गुंतसी पामरा ।
न चुकती वेरझारा चौऱ्यांशींच्या ॥२॥
तृष्णेचिया सोंसे धांवंशी पामरा ।
न चुकती वेरझारा चौऱ्यांशींच्या ॥३॥
कल्पनेच्या मागे धांवशी कल्पका ।
न पावसीं सुखा बुडसी वायां ॥४॥
भानुदास म्हणे सर्व हें सोडुनी ।
एक चक्रपाणी सखा करीं ॥५॥
हे पामर जिवा, तू आशा, अहंकार आणि तृष्णेच्या मागे धावून संसारात गुंतून पडतोस; पण यामुळे ८४ लक्ष योनींचा जन्म-मरणाचा फेरा कधीही सुटणार नाही. मनातील भ्रामक कल्पनांच्या मागे धावल्याने खरे सुख कधीही मिळणार नाही, उलट तू संसारात व्यर्थ बुडून जाशील. भानुदास महाराज म्हणतात, या सर्व विषयांचा त्याग कर आणि एका साक्षात चक्रपाणी विठ्ठलालाच आपला खरा सखा कर.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
साधनाच्या आटी नको रे कपाटीं ।
पंढरी वैकुंठ पाहें डोळां ॥१॥
मंत्राचा आटी पडशील व्यसनीं ।
पंढरी जाउनी पाहे डोळां ॥२॥
तपाचिया आटी पडशी डोंगरीं ।
पाहें पां पंढरी डोळेभरी ॥३॥
यज्ञाच्या आटी फिरुं नको देशा ।
पंढरीनिवास पाहे डोळां ॥४॥
भानुदास म्हणे नामाचा हव्यास ।
पंढरी सुखास पात्र होशी ॥५॥
कठीण कर्मकांडांच्या किंवा मंत्रजपांच्या खटपटीत पडून स्वतःला संकटात टाकू नकोस; फक्त डोळे भरून प्रत्यक्ष भूवैकुंठ पंढरपूर पाहा. तपासाठी डोंगरात भटकण्याची किंवा यज्ञासाठी निरनिराळ्या देशांत फिरण्याची काहीही गरज नाही; पंढरपुरात उभा असलेला पांडुरंग डोळे भरून न्याहाळा. भानुदास महाराज म्हणतात, केवळ हरिनामाचा ध्यास व आवड ठेव, म्हणजे तू पंढरीच्या अलौकिक सुखास पात्र होशील.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
भाबांवसी कां रे माझें म्हणसी ।
कोण हे कोणासी कामा आले ॥१॥
घेई तूं अनुभव कोणाचे ते कोण ।
अंतकाळीं जाण पारखे होती ॥२॥
जवळी असतां धन कांही रुका ।
तेव्हा म्हणती सखा दादा भाई ॥३॥
हीनपणें म्हणती अभागी करंटा ।
जन्मला फुकटा मारतां बरें ॥४॥
भानुदास म्हणे ऐसें हे जन ।
परी माझें जाण करिती वायां ॥५॥
संसारात 'हे माझे, ते माझे' म्हणून तू का भुलतोस? शेवटी कोण कोणाच्या कामाला आले आहे? अंतकाळी हे सर्व नातेवाईक परके होतात, हा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन पाहा. जोपर्यंत तुझ्याकडे धनसंपत्ती (पैसा) आहे, तोपर्यंतच लोक तुला 'सखा, दादा, भाऊ' म्हणतात; पण संपत्ती संपून हीन अवस्था आली की हेच लोक 'अभागी, करंटा, व्यर्थ जन्माला आला' म्हणून हिणवतात. भानुदास महाराज म्हणतात, संसारातील लोक असे स्वार्थी असतात, त्यामुळे त्यांच्यासाठी 'माझे माझे' करणे पूर्णपणे व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
नको फिरूं रानीं वनीं तूं दुर्गघाट ।
सोपीं आहे वाट पंढरीची ॥१॥
नको करुं जप तप अनुष्टाहान ।
सोपी आहे जाण पंढरी हे ॥२॥
नको जाऊं तीर्था मनाच्या हव्यासें ।
जाई तुं उल्हासें पंढरीसी ॥३॥
नको करुं योग अष्टांग निर्वाण ।
सोपें तें भुवन पंढरी जगीं ॥४॥
भानुदास म्हणे सोपें वर्म राम ।
कासयासी श्रम करिसी बहु ॥५॥
देवाच्या शोधासाठी रानावनात, डोंगरांत किंवा दुर्गम घाटांत भटकू नकोस; पंढरपूरची भक्तीची वाट अत्यंत सोपी आहे. कठीण जप, तप, अनुष्ठाने किंवा अष्टांग योग करण्याची अजिबात गरज नाही. मनाच्या हव्यासापोटी निरनिराळ्या तीर्थक्षेत्री भटकण्यापेक्षा आनंदाने पंढरीची वारी कर. भानुदास महाराज म्हणतात, रामनामाचा सोपा मार्ग उपलब्ध असताना उगाच शरीराला आणि मनाला कठीण साधनांचे कष्ट का देतोस?
भाग 5 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 7 (पुढे)