संत मीराबाई

🔷 १. प्रस्तावना: राजवैभवाचा त्याग करणारी निस्सीम कृष्णभक्त

भारतीय इतिहासात आणि भक्ती परंपरेत **संत मीराबाई** यांचे नाव एका तेजस्वी रत्नासारखे चमकते. मीराबाई हे केवळ एका संताचे नाव नाही, तर ते उत्कट भक्ती, अथांग प्रेम, सोशिकता आणि बंडखोर वैराग्याचे मूर्तिमंत रूप आहे. एका बाजूला मेवाडचे अफाट वैभव, राजवाडे आणि दासी होत्या, तर दुसऱ्या बाजूला विरहाची आर्तता आणि टाळांची साथ होती; मीराबाईंनी अत्यंत आनंदाने दुसऱ्या मार्गाची निवड केली.

त्यांनी समाजाच्या आणि राजघराण्याच्या कठोर नियमांना झुगारून देऊन आपल्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकला. त्यांच्या भजनांमधील गोडवा आणि आर्तता एवढी अथांग आहे की, आजही ५०० वर्षांनंतरही भारताच्या प्रत्येक घरात त्यांची पदे तितक्याच प्रेमाने गायली जातात.

🔷 २. जन्म, राजघराण्यातील बालपन आणि आईचे छत्र हरवणे

संत मीराबाईंचा जन्म राजस्थानमधील मारवाड प्रांतातील **'कुडकी'** या गावी एका राजपूत राजघराण्यात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रतनसिंह राठोड होते, जे मेताच्या राजाचे धाकटे भाऊ होते. मीराबाई लहानपणापासूनच अत्यंत सुंदर, सुसंस्कृत आणि भावूक होत्या. त्या अवघ्या काही वर्षांच्या असतानाच त्यांच्या आईचे अचानक निधन झाले.

आईच्या मृत्यूनंतर मीराबाईंचा सांभाळ त्यांचे आजोबा 'राव दुदाजी' यांनी केला. राव दुदाजी हे स्वतः विष्णूचे मोठे भक्त होते. त्यांच्या राजवाड्यात सतत संत, महंतांचा वावर असायचा. याच धार्मिक आणि सात्विक वातावरणामुळे बालवयातच मीराबाईंच्या मनावर भक्तीचे आणि अध्यात्माचे खोल संस्कार झाले.

🔷 ३. "हाच तुझा पती!" – आयुष्याला कलाटणी देणारा बालप्रसंग

मीराबाईंच्या बालपणीची एक अतिशय प्रसिद्ध घटना आहे, ज्या घटनेने त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचा मार्गच बदलून टाकला. एकदा त्यांच्या राजवाड्याच्या समोरून एका मोठ्या श्रीमंत घराण्याची लग्नाची वरात वाजत-गाजत निघाली होती. दुमदुमणारे चौघडे आणि नवरदेवाला पाहून लहान मीराबाईंनी आपल्या आजीला निरागसपणे विचारले, "आजी, या नवरीचा पती तर हा आहे, पण माझा पती कोण?"

त्यावर आजीने कौतुकाने आणि सहजतेने घरातील पूजेच्या घरात असलेल्या श्रीकृष्णाच्या (गिरधर गोपाल) मूर्तीकडे बोट दाखवून सांगितले, "हा बघ, हा सुवर्णमुकुट धारी गिरधर गोपाल हाच तुझा पती आहे!" आजीचे हे शब्द बाल मीराबाईंच्या कोमल मनावर कायमचे कोरले गेले. त्या दिवसापासून त्यांनी त्या मूर्तीलाच आपले सर्वस्व, आपला पती मानले. त्या उठताना, बसताना, खाताना-पिताना सतत श्रीकृष्णाच्या मूर्तीला सोबत ठेवायच्या आणि तिच्याशीच गप्पा मारायच्या.

🔷 ४. मेवाडच्या राजघराण्यात विवाह आणि संसारातील विरक्ती

इ.स. १५१६ मध्ये मीराबाईंचा विवाह मेवाडचे प्रसिद्ध महाराणा सांगा (राणा संग्रामसिंह) यांचे ज्येष्ठ सुपुत्र **युवराज भोजराज** यांच्याशी अत्यंत थाटामाटात झाला. या विवाहामुळे मीराबाई चित्तौडगढच्या राजघराण्याची कुलवधू आणि भावी राजराणी बनल्या. राजवाड्यात त्यांच्या स्वागतासाठी अफाट वैभव सज्ज होते, परंतु मीराबाईंचे मन या भौतिक सुखात अजिबात रमले नाही.

लग्नानंतर जेव्हा त्या चित्तौडगडला आल्या, तेव्हा त्यांनी राजघराण्याची कुलदेवी 'दुर्गा भवानी' हिची पूजा करण्यास नम्रपणे नकार दिला. त्या म्हणाल्या, "मी माझे जीवन केवळ गिरधर गोपाळाला समर्पित केले आहे, मी दुसऱ्या कोणाचीही आराधना करू शकत नाही." पती भोजराज यांनी मीराबाईंचा हा भाव समजून घेतला आणि त्यांच्या भक्तीत कधीही अडथळा आणला नाही. परंतु, विवाहाच्या अवघ्या काही वर्षांतच एका युद्धात जखमी झाल्यामुळे युवराज भोजराज यांचा अकाली मृत्यू झाला आणि मीराबाईंवर वैधव्याचे संकट कोसळले.

🔷 ५. संत रोहिदास (रविदास) महाराजांचे शिष्यत्व आणि संतांची संगत

पतीच्या निधनानंतर मीराबाईंची विरक्ती आणखीनच वाढली. त्यांनी सती जाण्याची तत्कालीन प्रथा पाळण्यास स्पष्ट नकार दिला. त्या म्हणाल्या, "माझा खरा पती तर अविनाशी श्रीकृष्ण आहे, मग मी सती का जाऊ?" त्या राजवाड्याच्या बंधनातून मुक्त होऊन चित्तौडच्या मंदिरांमध्ये जाऊन सामान्य जनतेसोबत, साधू-संतांसोबत बसून भजन-कीर्तन करू लागल्या.

याच काळात त्यांनी काशीचे थोर कष्टाळू संत **श्री संत रोहिदास (रविदास) महाराज** यांना आपले आध्यात्मिक गुरू मानले. एका राजकन्येने त्या काळी तथाकथित खालच्या जातीतील संतांचे शिष्यत्व पत्करणे, हे राजघराण्याला अत्यंत अपमानकारक वाटले. परंतु, मीराबाईंनी जाती-पातीच्या भिंती तोडून गुरू चरणी अढळ श्रद्धा ठेवली. त्यांच्या मुखातून भक्तीचे नवनवीन तरंग उमटू लागले.

"विष का प्याला राणाजी ने भेजा, पीवत मीरा हाँसी रे ।
मूर्ती में गोपाळ बिराजे, भय काहे की दासी रे ॥"

🔷 ६. राणा परिवाराचा छळ आणि विषाचा प्याला ठरला अमृत

भोजराज यांच्यानंतर मेवाडच्या गादीवर बसलेले नवीन राजा राणा विक्रमादित्य यांना मीराबाईंचे संतांमध्ये बसणे आणि रस्त्यावर नाचणे अजिबात मान्य नव्हते. राजघराण्याची अब्रू वाचवण्याच्या नावाखाली त्यांनी मीराबाईंचा अनन्वित छळ सुरू केला. त्यांना ठार मारण्यासाठी अनेक कट रचण्यात आले.

एकदा राणाजींनी मीराबाईंना मारण्यासाठी एका वाटीत **तीव्र विषाचा प्याला** (चरणामृत म्हणून) पाठवला. मीराबाईंना याची जाणीव होती, तरीही त्यांनी हसतमुखाने "हा माझ्या गिरधराचा प्रसाद आहे" असे म्हणून ते विष प्राशन केले. पण आश्चर्य असे की, श्रीकृष्णाच्या कृपेने त्या विषाचे रूपांतर अमृतामध्ये झाले आणि मीराबाईंना साधकबाधही झाली नाही! दुसऱ्या एका प्रसंगी टोपलीत विषारी काळा नाग पाठवण्यात आला, परंतु मीराबाईंनी टोपली उघडताच त्या नागाची सुंदर फुलांची माळ झाली. या दिव्य चमत्कारांमुळे मीराबाईंची भक्ती अधिकच दृढ झाली, ज्याचा अंतिम प्रवास आपण पुढील भागात पाहू.

🔷 ७. मेवाडचा त्याग, वृंदावन प्रवास आणि द्वारकेतील महाविलय

राणा परिवाराच्या सततच्या छळाला कंटाळून अखेर मीराबाईंनी मेवाड आणि चित्तौडगडचा राजवाडा कायमचा सोडला. त्या पायी चालत श्रीकृष्णाची बालभूमी असलेल्या **'वृंदावन'** येथे आल्या. वृंदावनात काही काळ घालवल्यानंतर, त्या आपल्या आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात गुजरात मधील **'द्वारका'** नगरीत आल्या आणि तिथे असलेल्या प्रसिद्ध 'रणछोडराय' (श्रीकृष्ण) मंदिरामध्ये अखंड सेवा व भजन करू लागल्या.

तिकडे मीराबाईंनी मेवाड सोडल्यापासून तिथे सतत दुष्काळ, युद्धे आणि संकटे येऊ लागली. राजाला आपल्या चुकीची जाणीव झाली. मीराबाईंना परत आणण्यासाठी चित्तौडवरून काही प्रमुख ब्राह्मणांना द्वारकेला पाठवण्यात आले. ब्राह्मणांनी मीराबाईंना मेवाडला परत चालण्याचा खूप आग्रह केला, पण मीराबाईंचे मन आता राजवाड्यात जाण्यास तयार नव्हते. त्या म्हणाल्या, "माझा निर्णय आता माझा गिरधरच करेल."

इ.स. १५४७ च्या सुमारास, एका रात्री मीराबाई रणछोडराय मूर्तीसमोर अत्यंत व्याकुळतेने "हरि तुम हरो जन की भीर..." हे भजन गात होत्या. गाता गाता त्या इतक्या तल्लीन झाल्या की, साक्षात मूर्तीमधून एक दिव्य प्रकाश प्रगट झाला. मीराबाई धावत जाऊन त्या मूर्तीला बिलगल्या आणि **साक्षात श्रीकृष्णाच्या मूर्तीमध्ये सदेह विलीन झाल्या!** दुसऱ्या दिवशी सकाळी गाभाऱ्यात फक्त मीराबाईंचा पदर मूर्तीच्या मुखाजवळ अडकलेला आढळला. भक्तीची ही परम सीमा पाहून संपूर्ण जग अचंबित झाले.

📚 ८. संत मीराबाई यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

संत मीराबाईंचे अलौकिक चरित्र, त्यांची कृष्णभक्ती आणि त्यांची अजरामर पदे मराठीतून सखोल समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: