सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय २७ वा

ॐ नमो देव सहज निज । तूं विश्वात्मा चतुर्भुज ।
अष्टभुज तूंचि विश्वभुज । गुरुत्वें तुज गौरव ॥१॥

निजशिष्याचिया भावार्था । तूं गुरुनामें अभयदाता ।
अभय देऊनि तत्त्वतां । भवव्यथा निवारिसी ॥२॥

निवारुनि जन्ममरण । आपण्या भेटसी आपण ।
तेव्हां गुरुशिष्यनामीं संपूर्ण । तुझें एकपण आभासे ॥३॥

तें एकपण पाहतां दिठीं । एका जनार्दनीं पडे मिठी ।
गुरुत्वें कोंदे सकळ सृष्टी । स्वानंदपुष्टी जग नांदे ॥४॥

तो स्वानंदैकचिद्धन । जगद्गुरु जनार्दन ।
एका जनार्दना शरन । एकीं एकपण दृढ केलें ॥५॥

दृढ केलें जें एकपण । तेंही सद्गुरु झाला आपण ।
तेथें खुंटलें मीतूंपण । एका जनार्दन एकत्वें ॥६॥

यापरी एकाकी एकला । एका जनार्दनें कवयिता केला ।
तो एकादशाचा पावला । अतिसखोला एकत्वबोध ॥७॥

त्या एकत्वाची निजस्थिती । पावला पुरुरवाभूपती ।
दृढ अनुताप विरक्ती । भगवद्भक्ती सत्संगें ॥८॥

हें सव्विसावे अध्यायीं जाण । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण ।
सत्संगें भगवद्भजन । तेणें वैराग्य पुर्ण साधकां ॥९॥

न करितां भगवद्भक्ती । कदा नुपजे विरक्ती ।
विरक्तीवीण भगवत्प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं साधकां ॥१०॥

ऐसें बोलिला श्रीकृष्ण । तें उद्धवें जीवीं धरुनि पूर्ण ।
भगवद्भक्ति पूजाविधान । क्रियायोग जाण पुसत ॥११॥

उद्धव उवाच - क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।
यस्मात्त्वां ये यथाऽर्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥१॥

निजभक्त अनुग्रहार्थ । सत्त्वमूर्ति तूं श्रीअनंत ।
तुझे निजभक्त जे सात्वत । ते तुज पूजित कोणे विधीं ॥१२॥

तें साधूचें आराधन । तुझें क्रियायोगें निजपूजन ।
कृपा करोनियां आपण । मज संपूर्ण सांगावें ॥१३॥

कहणसी जरी हें आणिकांतें पुसावें । हें माझेनि जाण सर्वथा नव्हे ।
तुज सांडूनि दूरी जावें । हे लाजही जीवें साहवेना ॥१४॥

मी तुझा दास जीवेंभावें । तुझेनि प्रभुत्व गौरवें ।
मी कळिकाळा नागवें । कृपाप्रभावें तुझेनी ॥१५॥

तूं कृपाळु कृपायुक्त । कृपेनें होसी भक्तांचा भक्त ।
त्या तुझा मी चरणांकित । सलगीं गुह्यार्थ स्वयें पुसें ॥१६॥

इतका करुनि अत्यादर । कां पुससी पूजाप्रकार ।
तरी हा श्रेष्ठश्रेष्ठीं केला विचार । तो निजनिर्धार अवधारीं ॥१७॥

एतद्वदन्ति मुनयो, मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदो भगवान् व्यास, आचार्योऽङिगरसः सुतः ॥२॥

पूर्वी वेदविचारनिष्ठ । सुरवर्य मुनिश्रेष्ठ ।
हेंचि अनुवादले स्पष्ट । अतिवरिष्ठ विवेकी ॥१८॥

पूजाविधान प्रसिद्ध । बोलिला देवर्षि ’नारद’ ।
अंगिराचा पुत्र अगाध । ’देवगुरु’ प्रबुद्ध हेंचि बोले ॥१९॥

जो ’व्यास’ सत्यवती सुत । जो कां नारायण मूर्तिमंत ।
जेणें प्रकट केला वेदार्थ । जो विख्यात महाकवि ॥२०॥

पुराणकविकर्ता तो साङग । यालागीं ’व्यासोच्छिष्टमिदं जग’ ।
तेणेंही भगवत्पूजामार्ग । हा क्रियायोग बोलिजे ॥२१॥

असो इतरांची चावटी । जो पितामह सकळ सृष्टी ।
जो जन्मला विष्णूच्या पोटीं । तेणेंही या गोष्टी दृढ केल्या ॥२२॥

निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो, देव्यै च भगवान भवः ॥३॥

तुवांचि कल्पाचिया आदीं । हेचि पूजाविधानविधी ।
उपदेशिला पुत्रबुद्धीं । स्वयें त्रिशुद्धी विधाता ॥२३॥

तेणेंही कल्पादीसीं आपण । नाभिकमळासनीं बैसोन ।
भृगुकश्यपादि पुत्रांसी जाण । हें पूजाविधान उपदेशी ॥२४॥

श्रीमहादेवेंही आपण । हें क्रियायोगविधिविधान ।
भावें भवानीसी जाण । केलें निरुपण एकांतीं ॥२५॥

एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च संमतम् ।
श्रेयसामुत्तमं मन्ये, स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥४॥

एवं श्रेष्ठपरंपरा । तुवां प्रकट केली दीनोद्धारा ।
दीनदयाळु तूं खरा । याही विचारा अवधारीं ॥२६॥

आश्रमधर्मविधिविधान । तेथ अधिकारी द्विजन्मे जन ।
त्यांसी कर्मबाधा बाधी गहन । गुंतले ब्राह्मण कर्मठत्वें ॥२७॥

तैसें नव्हे तुझें भजन । भजनाधिकारी सर्व वर्ण ।
दीनोद्धारी भजन पूर्ण । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरिले ॥२८॥

कर्मीं गुंतले उत्तमोत्तम । भजनें उद्धरिले अधमाधम ।
भजनें सर्वांसही सुगम । भजनें स्वधर्मसार्थक ॥२९॥

भजनमहिमा निःसीम । अधमा पदवी उत्तमोत्तम ।
भजनहीन जे उत्तम । ते अधमाधम स्वयें होती ॥३०॥

सर्व वर्ण आणि आश्रम । भगवद्भजनें गति उत्तम ।
हेंचि भक्तीचें निजवर्म । भक्त निष्काम जाणती ॥३१॥

करुनियां भगवद्भक्ती । भक्त स्वयें भगवद्रूप होती ।
यालागीं भक्तांतें श्रीपती । अतिप्रीतीं मानिसी ॥३२॥

तुझें भजनपूजन करितां । तूं निजभक्तांचा होसी त्राता ।
तूंचि भक्तांसी सन्मान-दाता । ते पूजनकथा मज सांग ॥३३॥

एतत्कमलपत्राक्ष, कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय, ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥५॥

कमळनाभि नारायणा । भक्तविश्राम कमळवदना ।
कमलालया कमलनयना । विनंती श्रीकृष्णा अवधारीं ॥३४॥

तुवां पाहिल्या कृपादृष्टीं । तत्काळ पैं उठाउठीं ।
सुटती कर्मबंधाच्या गांठी । स्वानंदपुष्टी निजभक्तां ॥३५॥

जेवीं घृताचें कठिणपण । क्षणें विरवी सूर्यकिरण ।
तेवीं कर्मबंधा निर्दळपण । तुझें कृपावलोकन करी कृष्णा ॥३६॥

कां सैंधवाचा महागिरी । जेवीं विरे सिंधूमाझारीं ।
तेवीं कर्मबंधा बोहरी । तुझी कृपा करी श्रीकृष्णा ॥३७॥

तुझी झालिया कृपादृष्टी । कर्माकर्मांसी पडे तुटी ।
जेवीं सूर्योदयासाठीं । नातुडे भेटीं खद्योता ॥३८॥

तमीं दाटती खद्योतकोडी । तेवीं अज्ञानीं कर्माची आडाडी ।
तुझा कृपासूर्य जोडल्या जोडी । कर्में जाती बापुडीं विरोनी ॥३९॥

ऐशिया निष्कर्म कृपायुक्त । तुझे नांदती निजभक्त ।
जे कां विषयीं अतिविरक्त । सदा अनुरक्त हरिचरणीं ॥४०॥

तें पूर्णकृपेचें आयतन । तुझें भजनपूजाविधान ।
तें मज सांग कृपा करुन । मी अतिदिन पैं तुझें ॥४१॥

म्हणसी तुज हा अधिकार नाहीं । परी मी शरण आलों तुज पाहीं ।
शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं श्रीकृष्णा ॥४२॥

तुवां उद्धरिलें पशु-गीध-गजांसी । गणिके तारिलें कुंटणीसी ।
तेचि कृपा करीं आम्हांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥४३॥

म्हणसी ’ब्रह्मा शिव असतां सृष्टीं । मजचि पुसायाची श्रद्धा मोठी ।
कैसेनि पां वाढली पोटीं’ । ऐक ते गोठी सांगेन ॥४४॥

ब्रह्मा जगाचा कर्ता होये । तोही विसरला निजात्मसोये ।
तो तुझ्या पोटा येऊनि पाहें । निजज्ञान लाहे तुझेनि ॥४५॥

शिव पायवणी वाहे माथां । तुझें नाम सदा जपतां ।
तुझे कृपेस्तव तत्त्वतां । तोही निजात्मता पावला ॥४६॥

यालागीं तूं ईश्वराचा ईश्वर । नियंत्या नियंता सवश्वर ।
विश्वीं विश्वात्मा विश्वंभर । विश्वेश्वर तूं कृष्णा ॥४७॥

यापरी तूं ज्ञानविधी । पूण बोधाचा उदधी ।
जेणें होय निजात्मसिद्धी । ते पूजाविधी मज सांग ॥४८॥

ऐसा भक्तवचनें तो संतोषला । पूर्ण निजबोधें द्रवला ।
निजात्मकृपा कळवळला । काय बोलिला श्रीकृष्ण ॥४९॥

श्रीभगवानुवाच - नह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।
संक्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥६॥

ज्याचें ऐकतां वचन । वेदवाक्या पडे मौन ।
ज्याची करितां आठवण । मनपणा मन स्वयें मुके ॥५०॥

जो वेदार्थप्रकाशक । जो अर्काचा आदि अर्क ।
तो उद्धवासी यदुनायक । स्वमुखें देख बोलत ॥५१॥

आगमनिगमोक्तप्रकार । माझी पूजाविधी सविस्तर ।
सांगतां अनंत अपार । न कळे पार ब्रह्मादिकां ॥५२॥

उद्धवा ऐक पां तत्त्वतां । मी देवादिदेव झालों वक्ता ।
तरी पूजाविधानकथा । समूळ सर्वथा न सांगवे ॥५३॥

जरी झाले अतिसज्ञान । तरी पूजाविधिविधान ।
सांगावया समर्थपण । सर्वथा जाण असेना ॥५४॥

एवं पूर्वोक्तप्रकार । आगमनिगमनिजसार ।
निवडूनि संक्षेपाकार । तुज मी साचार सांगेन ॥५५॥

पूजाविधिनिजसार । त्रिविध विधान त्रिप्रकार ।
ऐक त्याचाही विचार । विधिउपचारविभागें ॥५६॥

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र, इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव, विधिना मां समर्चयेत् ॥७॥

वेदींचे मंत्र वेदींचें अंग । वेदोक्त माझी पूजा साङग ।
या नांव गा ’वैदिक’ मार्ग । आगमप्रयोग तो ऐक ॥५७॥

आगममंत्र आगमचि अंग । माझी आगमोक्त पूजा साङग ।
या नांव गा ’तांत्रिक’ मार्ग । मिश्रप्रसंग तो ऐक ॥५८॥

वेदींचे मंत्र तंत्रींचें अंग । एवं मिश्रित उभय भाग ।
माझी पूजा निपजे साङग । ’मिश्र’ मार्ग या नांव ॥५९॥

हे त्रिविधविधि पूजा साङग । तो जाण माझा ’त्रिविध’ याग ।
येणें मी संतोषें श्रीरंग । पार्श्वदेशीं साङग सपरिवार ॥६०॥

ऐसें माझें त्रिविध भजन । जेथ ज्याची श्रद्धा पूर्ण ।
त्या विधीं करितां पूजन । मज तृप्ति समान भावार्थें ॥६१॥

भावार्थें जें माझें पूजन । तेणें मी संतृप्त जनार्दन ।
हा आगमोक्त यज्ञ संपूर्ण । त्रिविध लक्षण समसाम्यें ॥६२॥

वैदिकादि त्रिविध गती । पूजितां तृप्त मी श्रीपती ।
पूजाधिकाराची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥६३॥

यदा स्वनिगमेनोक्तं, द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मां भक्त्या, श्रद्धया तं निबोध मे ॥८॥

द्विजन्मे जे तिन्ही वर्ण । त्यांचें आधिकारलक्षण ।
गर्भाष्टमीं उपनयन । तैं अधिकार पूर्ण ब्राह्मणा ॥६४॥

क्षत्रियांचा अधिकार शुद्ध । बारा वर्षां व्रतबंध ।
सोळा वर्षां प्रसिद्ध । व्रतबंध वैश्यासी ॥६५॥

गायत्री उपदेश पावोन । दुसरें जन्म उपनयन ।
या लागीं ’सवित्र’ जन्म जाण । द्विजन्मे त्रिवर्ण वेदोक्तविधी ॥६६॥

वेदोक्त अधिकारलक्षण । या नांव उद्धवा जाण ।
आतां माझें पूजाविधिस्थान । ऐक संपूर्ण निजभक्ता ॥६७॥

अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा,सूर्ये वाऽप्सु हृदि द्विजे ।
द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत्, स्वगुरुं माममायया ॥९॥

माझें पूजाअधिष्ठान । अष्टविध पूजास्थान ।
त्याचेंही निजलक्षण । ऊणखूण ते ऐक ॥६८॥

प्रिय ’प्रतिमा’ पूजास्थान । हें माझें प्रथम अधिष्ठान ।
कां पृथ्वीतळीं ’स्थंडिलीं’ जाण । पूजास्थान दुसरें ॥६९॥

’अग्नीचें तेज’ स्वरुप माझें । तें पूजास्थान जाण तिजें ।
’सूर्यमंडळीं’ जे पूजा कीजे । तें चवथें माझें पूजास्थान ॥७०॥

’उदकीं’ जें माझें पूजन । तें पांचवें पूजास्थान ।
’हृदयीं’ जें माझें आवाहन । तें पूजास्थान सहावें ॥७१॥

शालिग्राम केवळ अचेतन । ’ब्राह्मण’ माझें स्वरुप सचेतन ।
तें अखंडत्वें ब्रह्मपूर्ण । पूजासन्मान षोडशोपचारें ॥७२॥

ब्राह्मणीं ज्याचा ब्रह्मभावो । तो परम भाग्याचा स्वयमेवो ।
ब्रह्मादिकां पूज्य पहा हो । मी देवाधिदेवो स्वयें वंदीं ॥७३॥

सकळ पूज्यांमाजीं जाण । मुख्यत्वें पूज्य ब्राह्मण ।
तें सातवें पूजास्थान । उद्धवा जाण अतिश्रेष्ठ ॥७४॥

सकळ पूज्यां पूज्यत्वें पूजा । जो वरिष्ठां वरिष्ठ वोजा ।
जो विनटता आत्मा माझा । वंद्य ’गुरुराजा’ सर्वांसी ॥७५॥

ज्याचे सद्भावें धरितां चरण । मी सुखावें ब्रह्म पूर्ण ।
ज्याचें मद्रूपें करितां स्तवन । मी परमात्मा जाण उल्हासें ॥७६॥

सद्गुरुचें नामस्मरण । निर्दळी भवभय दारुण ।
निवारोनी जन्ममरण । निववी संपूर्ण निजबोधें ॥७७॥

तो मी परमात्मा नारायण । गुरुरुपें प्रकटोनि जाण ।
परब्रह्माचें पूर्णपण । शिष्यद्वारा संपूर्ण प्रकाशक ॥७८॥

ब्रह्माचें परब्रह्मपण । सद्गुरुचेनि सत्य जाण ।
एव्हडें अगाध महिमान । अतिगहन गुरुचें ॥७९॥

एवं ’सद्गुरु’ ज्ञानधन । जो हरिहरां वंद्य पूर्ण ।
तो माझें सद्रूप अधिष्ठान । हें पूजास्थान आठवें ॥८०॥

हें आठवें पूजास्थान । अखंड आठवे आठवण ।
तेणें आठवें साङग संपूर्ण । उद्धवा जाण मी पूजिलों ॥८१॥

एवं हीं आठही पूजास्थानें । तुज सांगितलीं सुलक्षणें ।
तेथलीं पूजेचीं लक्षणें । तेही भिन्नपणें सांगेन ॥८२॥

सकळ अधिष्ठानां गोडपण । जें पूजनीं होय संपूर्ण ।
तें पूजेचें मुख्य लक्षण । निजवर्म खूण ते ऐक ॥८३॥

सांडूनि लोकरंजव्यापार । त्यजूनि दांभिक उपचार ।
दवडूनि शठत्वाचा व्यवहार । भजनतत्पर सद्भावें ॥८४॥

ही अष्टौ महापूजास्थानें । येथ ’अमायिक’ जें जें भजन ।
तें तें अतिगोड पूजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥८५॥

एथ निष्कपट जे जे सेवा । ते ते अतिवल्लभ देवाधिदेवा ।
आता पूजाविधि आघवा । ऐक बरवा सांगेन ॥८६॥

पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत, धौतदन्तोऽङगशुद्धये ।
उभयैरपि च स्नानं, मन्त्रैर्मृद्रहणादिभिः ॥१०॥

मळत्याग दंतधावन । यथाकाळीं करुनि जाण ।
देहशुद्धयर्थ करावें स्नान । मृत्तिकाग्रहण पूर्वक ॥८७॥

ऐसें झालिया मळत्यागस्नान । मग करावें मंत्रस्नान ।
वैदिक तांत्रिक विधान । दीक्षाग्रहण यथाविधि ॥८८॥

जैसा सद्गुरुसंप्रदावो । तैसा चालवावा आम्नावो ।
त्या विधीं स्नान करुनि पाहा हो । निर्मळ भावो धरावा ॥८९॥

सन्धोपास्त्यादिकर्माणि, वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक्, सङकल्पः कर्मपावनीम् ॥११॥

वर्णाश्रमनिजविधींसीं । वेदें संध्या बोलिली जैसी ।
ते ते वर्णाश्रमीं संध्या तैसी । नित्य नैमित्येंसीं करावीं ॥९०॥

वेदोक्त आचरावें सत्कर्म । निःशेष त्यागावें निषिद्ध काम्य ।
या नांव शुद्ध स्वधर्म । उत्तमोत्तम अधिकारु ॥९१॥

वेदोक्त सांडणें स्वकर्म । हाचि मुख्यत्वें अतिअधर्म ।
हाता आलिया परब्रह्म । न त्यागितां कर्म स्वयें राहे ॥९२॥

स्वयें स्वधर्म जो सांडणें । तेंचि अधर्माचं मुख्य ठाणें ।
स्वधर्में चित्तशुद्धि साधणें । यालागीं त्यागणें अहंता ॥९३॥

तेथें स्वधर्मकर्म आचरतां । ऐसा भाव उपजे चित्ता ।
’मी नव्हें एथ कर्मकर्ता । फळभोक्ता मी नव्हें’ ॥९४॥

देह जड मूढ अचेतन । त्यासी चेतवी जनीं जनार्दन ।
तेथ माझें मीपण कर्तेपण । सर्वथा जाण रिघेना ॥९५॥

या बुद्धीं जें कर्माचरण । तें भावार्थें भावीं ब्रह्मार्पण ।
यापरी निरभिमान । माझें उपासन साधकां ॥९६॥

माझी प्रतिमा पूजाविधान । तें प्रथम माझें पूजास्थान ।
तें प्रतिमाक्रियालक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥९७॥

शैली दारुमयी लौही, लेप्या लेख्या च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी, प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥१२॥

अष्टधा प्रतिमास्थिती । ज्या पूजितां सद्यःश्रेय देती ।
ऐशिया प्रतिमांची जाती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥९८॥

गंडक्यादि ’शिळामूर्ती’ । कां दारु मांदार ब्रह्म ’काष्ठमूर्ती’ ।
अथवा सुवर्णादि ’धातुमूर्ती’ । सद्यः फळती साधकां ॥९९॥

मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती । या नांव ’लेप्या’ म्हणिजेती ।
कां स्थंडिलीं लिहिल्या अतिप्रतीं । त्या ’लेख्या’ मूर्ती पूजकां ॥१००॥

वाळुवेची जे केली मूर्ती । ती नांव ’सिकतामूर्ति’ म्हणती ।
तेही पूज्य गा निश्चितीं । सुवर्णमूर्तीसमान ॥१॥

मूर्ति ’रत्नतमयी’ सोज्ज्वळ । हिरा मरकत इंद्रनीळ ।
पद्मराम मुक्ताफळ । या मूर्ति केवळ अतिपूज्य ॥२॥

मूर्तींमाजीं अतिप्राधान्य । ’मनोमयी’ मूर्ति पावन ।
जिचें करितां उपासन । समाधान साधकां ॥३॥

तेंचि प्रतिमापूजाविधान । स्थावरजंगमलक्षण ।
तेही अर्थींचें निरुपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥४॥

चलाचलेति द्विविधा, प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः, स्थिरायामुद्धवार्चने ॥१३॥

अचेतनाचेतनप्रकार । जडातें जीववी साचार ।
’जीव’ शब्दें चिन्मात्र । मुख्य परमेश्वर बोलिजे ॥५॥

भक्तभावार्थें साचा । त्या जीवाचें निजमंदिर ।
प्रतिमा जंगम-स्थावर । आगमशास्त्रसंमतें ॥६॥

तेथें स्थावरमूर्तिपूजन । साधकें करितां आपण ।
न लगे आवाहनविसर्जन । तेथ अधिष्ठान स्वयंभ ॥७॥

अस्थिरायां विकल्पः स्यात्, स्थण्डिले तु भवेद्‌द्वयम् ।
स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥१४॥

जंगम प्रतिमांच्या ठायीं । आवाहन विसर्जन पाहीं ।
एकीं आहे एकीं नाहीं । ऐक तेही विभाग ॥८॥

शालग्राममूर्तीसी जाण । स्वयंभ माझें अधिष्ठान ।
तेथ आवाहनविसर्जन । सर्वथा जाण लागेना ॥९॥

शालग्रामाचा कुटका । ज्याचे पूजेसी आहे फुटका ।
तेथ परमात्मा निजसखा । सर्वदा देखा नांदत ॥११०॥

इतर मूर्ती जंगमा जाण । तेथ आवाहनविसर्जन ।
साक्षेपें करावें आपण । हें विधिविधान आगमोक्त ॥११॥

स्थंडिलीं मूर्तिआवाहन । सवेंचि पूजांतीं विसर्जन ।
हें उभय भावनाविधान । स्थंडिलीं जाण आवश्यक ॥१२॥

आपले हृदयींचा चिद्धन । मूर्तीमाजीं कीजे आवाहन ।
पूजांतीं करुनि विसर्जन । देव हृदयीं जाण ठेवावा ॥१३॥

एथ आपणचि ब्रह्म परिपूर्ण । हेंचि व्हावया निजस्मरण ।
आवाहनविसर्जनें जाण । निजात्म आठवण साधका ॥१४॥

हा आगमींचा निजात्मभावो । आपणचि आपला देवो ।
आपला आपण पूजक पहा हो । हा निजात्म-आठवो निजपूजे ॥१५॥

’देव होऊनि देव पूजिजे’ । हें निजात्मता गोड खाजें ।
उपासनाकांड-व्याजें । उद्धवासी दीजे श्रीकृष्णें ॥१६॥

हे निजात्मता निजगोडी । प्रतिपदीं न लभतां रोकडी ।
उपासना-तडातोडी । कोण कोरडी सोशील ॥१७॥

हें आगमींचें निजगुह्य जाण । प्रतिपादीं सुखसंपन्न ।
साधक स्वयें होती चिद्धन । तें हें उपासन उद्धवा ॥१८॥

ऐसें ऐकतां कृष्णवचन । उद्धव स्वानंदें झाला पूर्ण ।
धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण । म्हणे समूळ निरुपण मज सांग ॥१९॥

तंव देव म्हणे स्थिर राहें । जें हें आगमोक्त गुह्य आहे ।
तें माझे कृपेंवीण पाहें । प्राप्त नोहे साधकां ॥१२०॥

आगमोक्त गुह्य गहन । असो हें माझें गुप्तधन ।
तुवां पुशिलें पूजाविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥२१॥

लेप्या लेख्या ज्या मूर्ति जाण । त्यांसीं करावेंना स्नान ।
इतरां मूर्तीसी स्नपन । यथाविधान करावें ॥२२॥

द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः, प्रतिमादिष्वमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥१५॥

पूजक सकाम होय चांग । तैं पूजाद्रव्य व्हावें साङग ।
पूजासाधन झालिया व्यंग । फळ निर्व्यंग उपजेना ॥२३॥

भक्त निष्काम वाडेंकोडें । तैं पूजाद्रव्याचें सांकडें ।
सर्वथा कांहीं न पडे । भक्तभाव आवडे भगवंता ॥२४॥

तेथ अनायासें जें प्राप्त । तेणें भगवंत होय तृप्त ।
तोचि पूजायाग यथोक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥२५॥

निष्कामवृत्तीं फल मूल । दूर्वांकुर कां निर्मळ जळ ।
इतकेन पूजायाग सकळ । होय अविकळ मद्भावें ॥२६॥

जेथ माझा सद्भाव दृढ । तेथ उपचारांचा कोण पाड ।
भक्तांचा भावचि मज गोड । तेणें सुख सुरवाड मद्भक्तां ॥२७॥

बाह्य उपचार जे कांहीं । ते प्रतिमामूर्तिपूजेसी पाहीं ।
मानसपूजेचे तंव ठायीं । वाणी नाहीं उपचारां ॥२८॥

तेथ मनचि होय माझी मूर्ती । मनोमय उपचारसंपत्ती ।
निर्लोभें जें मज अर्पिती । तेणें मी श्रीपती संतुष्ट ॥२९॥

प्रतिमादि अष्टौ पूजास्थान । यथोक्त पूजेचें विधान ।
तुज मी साङग सांगेन । ऐक सावधान उद्धवा ॥१३०॥

स्नानालङकरणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो, वह्नावाज्यप्लुतं हविः ॥१६॥
सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं, सलिले सलिलादिभिः ।
प्रतिमामूर्ति पूजास्थान । ते मूर्तीस जें महास्नपन ।
या नांव बोलिजे ’स्नान’ । साङग भूषण मुकुटादी ॥३१॥

जे लोकीं उत्तम प्रकार । कां आपणासी जे प्रियकर ।
जे जे अनर्घ्य अळंकार । तेणें श्रद्धा मी श्रीधर पूजावा ॥३२॥

स्नान भोजन अलंकार । साङग पूजा सपरिकर ।
हा प्रतिमा पूजाप्रकार । ऐक विचार स्थंडिलाचा ॥३३॥

स्थंडिलीं जें पूजास्थान । तेथ तत्त्वांचें धरोनि ध्यान ।
करावें तत्त्वविन्यासलेखन । पूजाविधान या हेतू ॥३४॥

आत्मतत्त्वादि तत्त्वविवंच । स्थंडिलीं विवंचूनि साच ।
हृदय शिर शिखा कवच । नेत्र अस्त्र दिशंच निजपूजा ॥३५॥

अग्नीचे ठायीं जें पूजन । तेथ माझें करुनि ध्यान ।
आज्यप्लुत हविहवन । हें पूजाविधान अग्नीचें ॥३६॥

अग्नि देवांचें वदन । येणें विश्वासें संपूर्ण ।
हविर्द्रव्य करितां हवन । ’अग्निपूजन’ या हेतू ॥३७॥

सूर्याच्या ठायीं प्रकाशमान । मंडळात्मा सूर्यनारायण ।
तेथ सौरमंत्रें उपस्थान । पूजाविधान या हेतू ॥३८॥

विचारितां श्रुतीचा अर्थ । ’आपोनारायण’ साक्षात्‌ ।
येथ पूजाविधान यथोक्त । जळीं जळयुक्त तर्पण ॥३९॥

’हृदयीं ’ जें माझें पूजास्थान । तेथें मनें मनाचें अर्चन ।
मनोमय मूर्ति संपूर्ण । पूजाविधान मानसिक ॥१४०॥

माझें मुख्यत्वें अधिष्ठान । ब्रह्ममुर्ति जे ’ब्राह्मण’ ।
तेथील जें पूजाविधान । आज्ञापालन दासत्वें ॥४१॥

ब्रह्मासी ज्याचेनि ब्रह्मपण । तो ’सद्गुरु’ माझें पूजास्थान ।
सर्वार्थीं श्रेष्ठ पावन । तेथील पूजन तें ऐसें ॥४२॥

जीवें सर्वस्वेंसीं आपण । त्यासी रिघावें अनन्य शरण ।
त्याच्या वचनासी प्राण । निश्चयें जाण विकावा ॥४३॥

गुरुची नीचसेवा सेवन । आवडीं करणें आपण ।
हेंचि तेथील पूजाविधान । येणें सुखसंपन्न साधक ॥४४॥

सद्गुरुसेवा करितां पाहीं । ब्रह्मसायुज्य लागे पायीं ।
गुरुसेवेपरतें कांहीं । श्रेष्ठ नाहीं साधन ॥४५॥

सद्गुरुस्वरुप तें जाण । अखंडत्वें ब्रह्म पूर्ण ।
तेथें आवाहन विसर्जन । सर्वथा आपण न करावें ॥४६॥

निष्कपटभावें संपूर्ण । सद्गुरुसी जो अनन्य शरण ।
त्याचे मीही वंदीं चरण । येथवरी जाण तो धन्य ॥४७॥

निर्लोभभावें सहज । पूजितां तोषे अधोक्षज ।
त्या भावाचें निजगुज । स्वयें यदुराज सांगत ॥४८॥

श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं, भक्तेन मम वार्यपि ॥१७॥
भूर्यप्यभक्तोपहृतं, न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो, दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः ॥१८॥

माझ्या ठायीं अतिप्रीतीं । श्रद्धायुक्त अनन्य भक्तीं ।
भक्त ’भावें’ जळ अर्पिती । तेणें मी श्रीपति सुखावें ॥४९॥

तो जळबिंदु यथासुखें । म्यां मुखीं झेलिजे आदिपुरुखें ।
तंव भक्तभावाचेनि हरिखें । मी सुखरुप सुखें सुखावें देख ॥१५०॥

माझें त्रैलोक्यासी सुख । ऐसा मीही सुखरुप देख ।
त्या मज होय परम संतोख । भाविकांचें उदक सेवितां ॥५१॥

त्या जळबिंदूचिया साठीं । रमा नावडे गोमटी ।
ब्रह्मा जन्मला माझे पोटीं । तोही शेवटीं नावडे ॥५२॥

भाविकांचेनि उदकलेखें । मज वैकुंठही जालें फिकें ।
शेषशयनींचीं निद्रासुखें । त्यांचींही तुकें उतरलीं ॥५३॥

भाविकांच्या उदकापुढें । मज आणिक कांहीं नावडे ।
तेथही गंधादि पूजा जोडे । नैवेद्य चोखडे रसयुक्त ॥५४॥

ते पूजेचिये सुखप्राप्ती । उपमा नाहीं त्रिजगतीं ।
ऐसा भाविकांचिये भक्तीं । मी श्रीपती सुखावें ॥५५॥

भावें करितां भगवद्भक्ती । ’मी कृतकृत्य झालों निश्चितीं’ ।
ऐशिया निश्चयें जो भावार्थी । त्याचेनि जळें संतृप्ति मज होय ॥५६॥

येर जो अभक्त दंभस्थितीं । जीवीं द्रव्याशा बाह्य विभक्ती ।
लौकिकप्रतिष्ठेपुरती । माझी भक्ति जो मिरवी ॥५७॥

ऐशिया अभक्ताचिया स्थितीं । छत्र चामर गजसंपत्ती ।
मज अर्पितांही अभक्तीं । सुखलेश चित्तीं उपजेना ॥५८॥

क्षीरसागर निवडी राजहंस । तेथ निसूं दीधला कापुस ।
तेवीं अभक्तभजनीं संतोष । मी हृषीकेश पावेना ॥५९॥

कागाची गायनकळा । जेवीं तोषेना किन्नर शाळा ।
तेवीं अभक्ताची भजनलीला । माझी चित्कळा तोषेना ॥१६०॥

जेवीं रजस्वलेचें । पक्वान्न । उत्तम परी तें अतिहीन ।
तेवीं अभक्तांचें भजन । कदा जनार्दन स्पर्शेना ॥६१॥

ज्या भजना नातळे नारायण । ऐसें जें अभक्तांचें भजन ।
तेणें भजनें जनार्दन । अणुमात्र जाण तोषेना ॥६२॥

एवं भक्ताभक्तभजनमार्ग । दावूनि अधिकाराचे भाग ।
आतां समूळ पूजामार्ग । साङग श्रीकृष्ण सांगत ॥६३॥

शुचिः सम्भृतसम्भारः, प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।
आसीनः प्रागुदग्वाऽर्चेदर्चायामथ संमुखः ॥१९॥

करुनि मलस्नान आपण । वैदिक तांत्रिक मंत्रस्नान ।
सारुनि नित्यविधान । ’शुचित्वपण’ या नांव ॥६४॥

मग देवपूजासंभार । शोधूनि करावे पवित्र ।
यथास्थानीं पूजाप्रकार । गंधादि उपचार ठेवावे ॥६५॥

श्वेतकंबल चैलाजिन । पूर्वदर्भाग्रीं आसन ।
पूर्वामुख बैसावें आपण । अथवा जाण उदङ्‌मुख ॥६६॥

स्थावरमूर्ती पूजितां देख । आसन करावें मूर्तिसंमुख ।
हा आसनविधि निर्दोख । पूजान्यासादिक हरि सांगे ॥६७॥

कृतन्यासः कृतन्यासां, मदर्चां पाणिना मृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च, यथावदुपसाधयेत् ॥२०॥

विधियुक्त घालूनि आसन । गुरुसी करावें नमन ।
परमगुरु-परमेष्ठीसी जाण । करावें अभिवंदन अतिप्रीतीं ॥६८॥

जो मंत्र प्राप्त आपणांस । त्या मंत्राचे देहीं करावे न्यास ।
मंत्रमूर्ति आणोनि ध्यानास । पूजा ’मानस’ करावी ॥६९॥

जे मूर्ति आली ध्यानासी । तेचि आणावया प्रतिमेसी ।
हातीं धरोनिया अर्चेसी । करावें न्यासासी प्रतिमाअंगीं ॥१७०॥

कलश आणि प्रोक्षणी जाण । साधावीं यथाविधान ।
जळें करोनिया पूर्ण । दूर्वादि चंदन द्रव्ययुक्त ॥७१॥

तदद्भिर्देवयजनं, द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधंयेत् ॥२१॥

तें प्रौक्षणपात्रींचें जळ । नखोदकें न करुनी निर्मळ ।
तेणें पूजासंभार सकळ । कुशाग्रें केवळ प्रोक्षावा ॥७२॥

तेणेंचि प्रोक्षावें देवसदन । आपणासी करावें प्रोक्षण ।
प्रोक्षोनि देवपूजास्थान । पूजाविधान मांडावें ॥७३॥

पाद्य-अर्घ्य-आचमनीयें । तदर्थ मांडावीं पात्रत्रयें ।
जळें पूर्ण करुनि पाहें । भिन्न द्रव्य आहे पात्रत्रयासी ॥७४॥

श्यामाक-दूर्वा-अब्ज-विष्णुकांता । ’पाद्यपात्रीं’ हे द्रव्यशुद्धता ।
गंध पुष्प फल अक्षता । एवं कुशाग्रता ’अर्घ्यपात्रीं’ ॥७५॥

एका वाला जातीफळ । लवंग कर्पूर कंकोळ ।
’आचमनपात्रीं’ हा द्रव्यमेळ । शुद्ध जळ समयुक्त ॥७६॥

पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिकः ।
हृदा शीर्ष्णाऽथ शिखया, गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥२२॥

गुरुमंत्रदीक्षा जैसी ज्यासी । तोचि निजमार्ग शिष्यासी ।
तेणें पाद्यादि तिहीं पात्रांसी । संप्रदायेंसी मांडावें ॥७७॥

पाद्य द्यावें हृदयमंत्रें । अर्घ्य अर्पावें शिरोमंत्रें ।
आचमन द्यावें शिखामंत्रें । गुरुसंस्कारें आगमोक्त ॥७८॥

तेंचि तिनी पात्रें जाण । गायत्रीमंत्रें आपण ।
अभिमंत्रोनियां पूर्ण । देवार्पण करावीं ॥७९॥

गुरुसंप्रदाय नेटक । यालागीं त्यातें ’देशिक’ ।
स्वयें बोलिला यदुनायक । दीक्षाविवेक निजद्रष्टा ॥१८०॥

आगमशास्त्रींचा निजमार्ग । भूतशुद्धि प्राणप्रतिष्ठायोग ।
तेणेंचि अन्वयें श्रीरंग । श्र्लोकार्थें साङग सांगत ॥८१॥

पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे, हृत्पद्मस्थां परां मम ।
अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादांते सिद्धभाविताम् ॥२३॥

वायुबीजें आवाहूनी । पिंगला प्राण पूरुनी ।
तोचि कुंभकें स्तंभूनि । मात्राधारणीं धरावा ॥८२॥

वायु जो धारणा धरावा । तो जंव फुटेना अव्हासव्हा ।
तंवचि वरी निरोधावा । मग रेचावा शनैःशनैः ॥८३॥

ऐसें करितां प्राणधारण । स्वयें कल्पावें शरीरशोषण ।
शरीर शोषलें मानूनि जाण । देहदहन मांडावें ॥८४॥

आधारस्थित जो अग्नी । तो अग्निबीजें चेतवूनी ।
तोचि देह लावूनि दहनीं । भस्म मानूनी निजदेह ॥८५॥

देह दहनें अतिसंतप्त । तेथ चंद्रबीजें चंद्रामृत ।
आणोनि निववावे समस्त । नवा देह तेथ कल्पावा ॥८६॥

देह कल्पावा जो एथ । पूर्ण पाटव्य इंद्रिययुक्त ।
त्याच्या हृदयपद्माआंत । अण्वी जीवकळा तेथ पहावी माझी ॥८७॥

माझी जीवकळा परम । सूक्ष्माहूनि अति सूक्ष्म ।
यालागीं ’अण्वी’ तिचें नाम । विश्रामधाम जगाचें ॥८८॥

अकार उकार मकारस्थिती । यांतें प्रकाशे अण्वी जीवज्योती ।
ते तंव शब्दाहूनि परती । योगीं नादांतीं लक्षिजे ॥८९॥

ते देहीं सबाह्य परिपूर्ण । असोनि सूक्ष्मत्वें अलक्ष्य जाण ।
तीतें हृत्पद्मीं योगिजन । लक्षिती आसनप्राणायामें ॥१९०॥

ते अण्वी जीवकळा अव्यक्त । तीतें करोनियां व्यक्त ।
योगी निजभावनायुक्त । हृदयीं चिंतित महामूर्ती ॥९१॥

’नार’ जीवसमूह जाण । त्यांचें जें आयतनस्थान ।
ते महामूर्ति श्रीनारायण । हृदयीं सज्जन चिंतिती ॥९२॥

तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे, व्याप्ते संपूज्य तन्मयः ।
आबाह्यार्चादिषु स्थाप्य, न्यस्ताङगं मां प्रपूजयेत् ॥२४॥

जेवीं गृह प्रकाशी दीपस्थिती । तेवीं देह प्रकाशी जीवज्योती ।
ते सांगोपांग माझी मूर्ती । हृदयीं चिंतिती साकार ॥९३॥

जेवीं तूप तूपपणें थिजलें । तेंचि अवर्ण वर्णव्यक्ती आलें ।
तेवीं चैतन्य माझें मुसावलें । लीलाविग्रहें झालें साकार ॥९४॥

ऐशी ते माझी सगुण मूर्ती । चिन्मात्रतेजें हृदयदीप्ती ।
तिने व्यापूनि देहाची स्थिती । चित्तीं निजभक्ती उपजवी ॥९५॥

देह जड मूढ अचेतन । तेथ मूर्ति प्रकटोनि चिद्धन ।
अचेतना करोनि सचेतन । करवी निजभजन उल्हासें ॥९६॥

जेवीं हरणुलीचें सोंग जाण । हरिणीरुपें नाचे आपण ।
तेवीं भक्तभावें नारायण । भजनपूजन स्वयें कर्ता ॥९७॥

यापरी अभेदभजन । मूर्ति पूजितां चिद्धन ।
पूज्य पूजक हे आठवण । सहजें जाण मावळे ॥९८॥

मावळल्या हा भजनभेद । उल्हासे भक्तीचा अभेदबोध ।
हा गुरुमार्ग अतिशुद्ध । प्रिय प्रसिद्ध मजलागीं ॥९९॥

जेथ माझी अभेदभक्ती । तेथ मी सर्वस्वें श्रीपती ।
आतुडलों भक्तांच्या हातीं । स्वानंदप्रीती उल्हासें ॥२००॥

जेवीं कां अफाट मेघजळा । धरण बांधोनि घालिजे तळां ।
तेवीं मज अनंताचा एकवळा । अभेदभजनाला आतुडे ॥१॥

अडवीं वर्षलें सैरा जळ । तेणें नुपजेचि उत्तम फळ ।
तेंचि तळां भरलिया प्रबळ । तेणें पिकती केवळ राजागरें ॥२॥

तैसें माझें स्वरुप वाडेंकोडें । अभेदभक्तांमाजीं आतुडे ।
तैं ब्रह्मानंदें गोंधळ पडे । शीग चढे भक्तीची ॥३॥

अभेदभक्तांच्या द्वारापाशीं । तीर्थें येती पवित्र व्हावयासी ।
सुरनर लागती पायांसी । मी हृषीकेशी त्यांमाजीं ॥४॥

अभेदभक्तांपाशीं देख । सकळ तीर्थें होती निर्दोख ।
भक्तीचें माहेर तें आवश्यक । मजही सुख त्यांचेनी ॥५॥

अभेद जे क्रियास्थिती । या नांव माझी उत्तम भक्ती ।
ऐसा अतिउल्हासें श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलत ॥६॥

अभेदभक्ती वाडेंकोडें । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवापुढें ।
कथा राहिली येरीकडे । तेंही धडफुडें स्मरेना ॥७॥

देव विसरला निरुपण । तंव उद्धवासी बाणली खूण ।
तोही विसरला उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥८॥

अभेदभजनाचा हरिख । देव भक्त झाले एक ।
दोघां पडोनि ठेलें ठक । परम सुख पावले ॥९॥

उद्धव निजबोधें परिपूर्ण । तरी पूजाविधानप्रश्न ।
एथ करावया काय कारण । ऐशी आशंका मन कल्पील ॥२१०॥

तरी उद्धवाच्या चित्तीं । उगा राहतांचि श्रीपती ।
जाईल निजधामाप्रती । यालागीं प्रश्नोक्ती तो पुसे ॥११॥

उपासनाखंड गुह्यज्ञान । आगमोक्तपूजाविधान ।
उद्धवमिषें श्रीकृष्ण । वेदार्थ आपण स्वयें बोले ॥१२॥

सकळ वेदार्थ शास्त्रविधी । ग्रंथीं श्रीकृष्ण प्रतिपादी ।
जैसी श्रद्धा तैसी सिद्धी । व्हावया त्रिशुद्धी साधकां ॥१३॥

असो हे ग्रंथव्युत्पत्ती । ऐकतां अद्वैतभक्ती ।
उद्धव निवाला निजचित्तीं । तेणें श्रीपति सुखावला ॥१४॥

संतोषें म्हणे श्रीकृष्ण । उद्धवा होईं सावधान ।
पुढिल पूजाविधान । तुज मी सांगेन यथोक्त ॥१५॥

पूज्य जक एकात्मता ध्यान । करोनियां दृढ धारण ।
तेंचि बाह्य पूजेलागीं जाण । करावें आवाहन प्रतिमेमाजीं ॥१६॥

प्रतिमेसंमुख आपण । आवाहनमुद्रा दाखवून ।
माझी चित्कळा संपूर्ण । प्रतिमेसी जाण भावावी ॥१७॥

तेव्हां मूर्तीचें जडपण । निःशेष न देखावें आपण ।
मूर्ति भावावी चैतन्यघन । मुख्य ’आवाहन’ या नांव ॥१८॥

गुरुमुखें मंत्र निर्दोष । तेणें मंत्रें मूर्तीसी न्यास ।
करावे सर्वांगीं सावकाश । शास्त्रविन्यास आगमोक्त ॥१९॥

एवं आवाहन संस्थापण । सन्निधि सन्निरोधन ।
संमुखीकरण स्वायतन । या मुद्रा आपण दावाव्या ॥२२०॥

अवगुंठन संकलीकरण । या अष्टौ मुद्रा दावूनि जाण ।
मग होऊनि सावधान । पूजाविधान मांडावें ॥२१॥

पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान्प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम ॥२५॥
पद्ममष्टदलं तत्र, कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां, मह्यं तूभयसिद्धये ॥२६॥

स्नानमंडप कल्पूनि जाण । तेथ आणावा देव चिद्धन ।
पाद्म अर्घ्य आचमन । मधुपर्क-विधान करावें ॥२२॥

अभ्यंग अंगमर्दन । पुरुषसूक्तें यथोक्त स्नान ।
पीतांबरपरिधान । स्नानमंडपीं जाण देवासी ॥२३॥

इतर यथोक्त पूजन । करावें सिंहासनीं संपूर्ण ।
तें आसन पीठावरण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥२४॥

सिंहासनीं आवरणक्रम । आधारप्रकृति-कूर्म क्षेम ।
क्षीराब्धि श्वेतद्वीप कल्पद्रुम । मनोरम भावावा ॥२५॥

त्या तळीं रत्नेमंडप नेटक । त्यामाजीं विचित्र पर्यंक ।
त्या मंचकाचा विवेक । यदुनायक सांगत ॥२६॥

धर्म ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य । हेचि माचवे अतिवर्य ।
अधर्म अज्ञान अनैश्चर्य । अवैराग्येंसीं पाय गातें चारी ॥२७॥

ईश्वरतत्त्व निजसूत । गुणागुणीं वळोनि तेथ ।
मंचक विणिला अचुंबित । योगयुक्त महामुद्रा ॥२८॥

त्या मंचकावरी शेषपुटी । शोभे अतिशयेंसीं गोमटी ।
सहस्त्रफणीं मणितेज उठी । छत्राकार पृष्ठीं झळकत ॥२९॥

शेषपुटीमाजीं निर्मळ । विकासलें रातोत्पळ ।
सकर्णिक अष्टदळ । शोभे कमळ मनोहर ॥२३०॥

सत्‌शक्ति कमळकंदमूळ । ज्ञाननाळ त्याचें सरळ ।
प्रकृति अष्टधा जे सबळ । तेंचि अष्टदळ कमळाचें ॥३१॥

ऐसें कमळ अतिसुंदर । षडविकार तेचि केसर ।
वैराग्यकर्णिका सधर । मघमघी थोर सुवासें ॥३२॥

पूर्वादि कमळदळीं जाणा । देवता न्यासाव्या त्या त्या स्थाना ।
विमळा उतकर्षणी आणि ज्ञाना । क्रियाशक्ति जाणा चौथी पैं ॥३३॥

योगा प्रह्वी सत्या ईशाना । कर्णिका योजिजे मध्यस्थाना ।
कल्पूनि अनुपम रचना । अनुग्रहा जाणा स्थापावी ॥३४॥

आत्मा अंतरात्मा परमात्मा । हा संमुखभाग देवोत्तमा ।
सत्त्व रज आणि मोह तमा । पुरुषोत्तमा पृष्ठिभाग ॥३५॥

ऐशापरी पीठन्यास । आगमोक्त सावकाश ।
करुनियां हृषीकेश । सिंहासनास आणावा ॥३६॥

छत्र आणि युग्म चामर । नाना वाद्यें जयजयकार ।
दावूनि पीठ मुद्रा सधर । आसनीं श्रीधर बैसवावा ॥३७॥

मज सर्वगतासी आवाहन। मज अधिष्ठानासी आसन ।
मज निर्विकारासी जाण । दाविती आपण विकारमुद्रा ॥३८॥

मज चिद्रूपालागीं लोचन । निःशब्दा कल्पिती श्रवण ।
मज विश्वमुखासी वदन । निमासुरें जाण भाविती ॥३९॥

मी विश्वांघ्री दों पायीं चालत । मज विश्वबाहूसी चारी हात ।
मज सर्वगतातें एथ । स्थान भावित एकदेशी ॥२४०॥

मज निरुपचारासी उपचार । मज विदेहासी अळंकार ।
मज सर्वसमाना अरिमत्री । भावना विचित्र भाविती ॥४१॥

मज अकर्त्या कर्मबंधन । अजासी जन्मनिधन ।
नित्यतृप्तासी भोजन । निर्गुणा सगुण भाविती ॥४२॥

या अवघियांचा अभिप्रावो । उपासनाकांडनिर्वाहो ।
जैस जैसा भजनभावो । तैसा मी देवो तयांसी ॥४३॥

मी अवाप्तसकळकाम । परी भक्तप्रेमालागीं सकाम ।
जैसा भक्तांचा मनोधर्म । तैसा पुरुषोत्तम मी तयां ॥४४॥

भक्त जैसा भावी मातें । मी तैसाचि होयें त्यातें ।
तो जें जें अर्पी भावार्थें । तें अर्पे मातें सहजचि ॥४५॥

मी सर्वत्र भरलों असें । तेथ जो जेथ मज उद्देशें ।
भक्त भावार्थें अर्पूं बैसे । तें अर्पे अनायासें सहजें मज ॥४६॥

मी सर्वत्र देवाधिदेव । तैसा प्राणियांचा नव्हे भाव ।
यालागीं भक्तांचा जेथ सद्भाव । तेथ मी देव सहजेंचि ॥४७॥

यालागीं वाडेंकोडें । भक्तभावार्थ मज आवडे ।
भक्तभावाहूनि पुढें । वैकुंठ नावडे क्षीराब्धीही ॥४८॥

भक्तभावार्थाचीं भूषणें । अंगीं बाणावया श्रीकृष्णें ।
म्यां निर्गुणेंही सगुण होणें । भावार्थगुणें भक्तांच्या ॥४९॥

यालागी मी अजन्मा जन्में । अकर्माही करीं कर्में ।
अनामअ मी धरीं नामें । भक्त मनोधर्में तरावया ॥२५०॥

निर्गुणीं लागल्या मन । मनचि होय चैतन्यघन ।
सगुणीं ठसावल्या मन । साधक श्रीकृष्ण स्वयें होती ॥५१॥

निर्गुणाचा बोध अटक । यालागीं उपासनाविवेक ।
सगुणमूर्ति भावूनि देख । तरले साधक अनायासें ॥५२॥

हे आगमोक्त उपासनाविधी । येणें भोगमोक्ष उभयसिद्धी ।
साधक पावती त्रिशुद्धी । मी कृपानिधि संतुष्टें ॥५३॥

तेंचि उपासनविधिविधान । मागां सांगतां पूजन ।
देव सिंहासनीं बैसल्या पूर्ण । पुढें आवरणपूजा ऐक ॥५४॥

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुसलं कौस्तुभं मालां, श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥२७॥

अण्वी जीवकळेसी ’देहावरण’ । सिंहासनीं ’शक्त्या-वरण’ ।
सुदर्शनादि आयुधावरण’ । आपुलीं आपण हरि सांगे ॥५५॥

सतेज धार सुदर्शन । शंख शोभे पांचजन्य ।
नंदक तो खडग जाण । गदा गहन कौमोदकी ॥५६॥

शाङर्ग धनुष्य अतिसबळ । सुवर्णपुंखें बाण सरळ ।
हल आणि मुसळ । आयुधें प्रबळ पूजावीं ॥५७॥

या आठही भुजा सायुधा सरळा । कंठीं कौस्तुभ वनमाळा ।
कांसे कशिला पिंवळा । घनसांवळा शोभत ॥५८॥

ब्रह्मण्यदेव रमानाथ । ब्राह्मणाचा चरणघात ।
हृदयीं अलंकार मिरवत । शोभा अद्भुत तेणें शोभे ॥५९॥

चिद्रत्नांकच्या अळंकारीं । गुण काढोनियां बाहेरी ।
वोविली वैजयंती कुसरी । ते हृदयावरी रुळत ॥२६०॥

यापरी साळंकार सायुध । शंखचक्रपद्मेसीं अगाध ।
ऐसा शोभला स्वयंबोध । नारदादि संनिध तिष्ठती सदा ॥६१॥

यापरी साळंकार सायुध । पूज्य पूजोनियां गोविंद ।
मग पूजावे पार्षद । ऐक विशद सांगेन ॥६२॥

नन्दं सुनन्दं गरुडं, प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव, कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥२८॥

नंद सुनंद देवापाशीं । गरुड सदा तिष्ठे दृष्टीसी ।
चंड प्रचंड दोनी बाहींसीं । अहर्निशीं तिष्ठती ॥६३॥

बळ आणि महाबळ । सुमुख संज्ञें अवधानशीळ ।
कुमुद कुमुदाक्ष केवळ । पाठीसी प्रबळ बळें उभे ॥६४॥

गरुड दृष्टीं तिष्ठे आपण । येर नंदादि जे अष्टौ जन ।
ते अष्टौ दिशांप्रति जाण । पार्षदावरण हरिनिकटीं ॥६५॥

दुर्गां विनायकं व्यासं, विष्वक्सेनं गुरुन् सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान्, पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः ॥२९॥

दुर्गा विनायक जाण । व्यास आणि विष्वक्सेन ।
चहूं कोनीं चारी स्थापून । करावें पूजन देवाभिमुख ॥६६॥

मूळमूर्तीसी अभिन्नाकारु । गुरु आणि परमगुरु ।
परमेष्ठिगुरुसी एकाकारु । पूजाप्रकारु करावा ॥६७॥

इंदिरादि अष्टौ लोकपाळ । आह्वानूनियां सकळ।
स्थापूनि अष्टौ दिशा केवळ । तेही तत्काळ पूजावे ॥६८॥

गुरु-दुर्गादिक लोकपाळ । पूजावे सांगोपांग सकळ ।
प्रोक्षणपाद्यादि अविकळ । पूजा निश्चळ करावी ॥६९॥

तेचि पूजेचे पूजोपचार । कोण कोण पैं प्रकार ।
साही श्लोकीं शार्ङगधर । संक्षेपाकार सांगत ॥२७०॥

चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्‌कुमागरुवासितैः । सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रौर्नित्यदा विभवे सति ॥३०॥
स्वर्णधर्मानुवाकेन, महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन, सामभीराजनादिभिः ॥३१॥

एक वाळ कर्पूर । चंदन कुंकुम केशर ।
त्यांमाजीं मेळवूनि अगर । धूपिलें नीर स्नपनासी ॥७१॥

सुवासित सपरिकर । गंगाजळ अतिपवित्र ।
शंखमुद्रापुरस्कर । शंखीं तें नीर भरावें ॥७२॥

ऐसें जळ घेऊनि शुद्ध। आपस्तंबशाखेचें प्रसिद्ध ।
’सुवर्णधर्मानुवाक’ पद । तेणें अभिषेक विशद मज करावा ॥७३॥

अथवा केवळ ’पुरुषसूक्त’ । ’रुद्राभिषेक’ विष्णुसूक्त’ ।
इंहीं मंत्रीं मंत्रोक्त । देवासीं यथोक्त स्नान द्यावें ॥७४॥

कां सामवेदींचें गायन । त्यामाजीं सामनीराजन ।
तेणें ही करुनियां जाण । देवासी स्नान करावें ॥७५॥

असल्या वैभवसंपन्न । नित्य द्यावें हें महास्नान ।
ना तरी पर्यविशेषें जाण । करावें आपण जयंत्यादिकीं ॥७६॥

आगमोक्त सुलक्षण । ’महापुरुषविद्या’ पूर्ण ।
तेणेंही करुनि आपण । देवासी स्नान करावें ॥७७॥

देवासी पूर्ण झालिया स्नान । करावें मंगळनीरांजन ।
मग वस्त्रें अलंकार भूषण । देवासी आपण अर्पावीं ॥७८॥

वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्त्रग्गन्धलेपनैः। अलंकुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥३२॥

देवो स्वरुपें घनसांवळा । कांसे कसावा सोनसळा ।
हेमसूत्र अर्पूनि गळां । रत्नसमेखळा बाणावी ॥७९॥

वांकीअंदुवांचा गजर । चरणीं नूपुरांचा झणत्कार ।
मुकुटकुंडलें मनोहर । हृदयीं गंभीर महापदक ॥२८०॥

जडित मोतिलग पत्रवेली । अतिशोभित दिसे निढळीं ।
तिलक पिंवळा तयातळीं । कंठीं झळाळी कौस्तुभ ॥८१॥

बाहीं बाहुवटे वीरकंकणें । करमुद्रिका रत्न खेवणें ।
पीतांबर झळके कोणें मानें । रविबिंब तेणें लाजविलें ॥८२॥

सांवळे अंगीं गोमटी । शुभ्र चंदनाची शोभे उटी ।
सुमनमाळा वीरगुंठीं । होत घरटीं मधुकरां ॥८३॥

वैजयंती वनमाळा । आपाद रुळे गळां ।
घवघवीत दिसे डोळां । घनसांवळा शोभत ॥८४॥

एवं वस्त्रालंकारभूषणीं । स्वयें पूजावा शार्ङगपाणी ।
पूजेहूनियां मनीं । श्रद्धा कोटिगुणीं असावी ॥८५॥

भक्त असो अतिसंपन्न। अथवा हो कां अतिनिर्धन ।
जेथ शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण । तेथ नारायण संतुष्टे ॥८६॥

सकळ पूजेचें कारण । मुख्य श्रद्धाचि गा प्रमाण ।
अत्यंत श्रद्धें जो संपन्न । तो देवाचा पूर्ण पढियंता ॥८७॥

पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि, दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥३३॥

एवं मूर्ति शृंगारिल्या पूर्ण । द्यावें पाद्य अर्घ्य आचमन ।
देऊनि मधुपर्कविधान । करावें पूजन श्रद्धायुक्त ॥८८॥

गंधाक्षता शुद्ध सुमन । धूप दशांग दीपदान ।
दीपावली नीराजन । श्रद्धा मदर्चन साधकां ॥८९॥

गुडपायससर्पींषि, शष्कुल्याऽपूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च, नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥३४॥

झाल्या धूप दीप नीरांजन । देवासी वोगरावें भोजन ।
नानापरीचें पक्वान्न । अन्न सदन्न रसयुक्त ॥२९०॥

मांडा साकरमांडा गुळवरी । शष्कुल्या अमृतफळें क्षीरधारी ।
दुधामाजीं आळिली क्षीरी । वाढिली परी वळिवट ॥९१॥

मधुवडा कोरवडा । लाडू तिळवयांचा जोडा ।
रुची आला अंबवडा । ठायापुढां वाढिंनला ॥९२॥

पत्रशाकांची प्रभावळी । भात अरुवार जिरेसाळी ।
सूप सोलींव मुगदाळी । गोघृत परिमळी सद्यस्तप्त ॥९३॥

सांजा सडींव गुळयुक्त । एळा मिरें घालूनि आंत ।
पाक केला घृतमिश्रित । सेवितां मुखांत अरुवार ॥९४॥

कथिका तक्राची गोमटी । आम्ररसें भरली वाटी ।
शिखरणी केळांची वाढिली ताटीं । देखोनि लाळ घोंटी अमरेंद्र ॥९५॥

दधि दुग्ध साय साकर । नैवेद्या वाढिले परिकर ।
देव न पाहे उपचार । श्रद्धा श्रीधर तृप्त होय ॥९६॥

सामर्थ्य असलें करावयासी । तरी हे परवडी प्रतिदिवशीं ।
नैवेद्य अर्पावे देवासी । ना तरी पर्वविशेषीं अर्पावे ॥९७॥

उपास्यमूर्ति जे साचार । ते जयंतीस सविस्तर ।
पर्वविशेषी उपचार । पूजा अपार हरि सांगे ॥९८॥

अभ्यङगोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यं गीतनृत्यानि, पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥३५॥

पर्वें बोलिलीं आगमोक्तीं । अथवा वार्षिक पर्वें येती ।
कां निजमूर्तीची जयंती । ते पूजा श्रीपति स्वयें सांगे ॥९९॥

दंतधावन उद्वर्त्तन । मूर्तीसी द्यावें अभ्यंजन ।
पंचामृतें करुनि स्नपन । विचित्राभरण पूजावी ॥३००॥

पूजोनि साळंकृत देवासी । नैवेद्य अर्पावे षड्रसीं ।
देऊनि करोद्वर्तनासी । मुखवासासी अर्पावें ॥१॥

देव विसरला देवपणासी । तें देवपन भेटे देवासी ।
ऐशिया दाखवावें आदर्शासी । तेणें देवदेवासी उल्हासु ॥२॥

पर्वविशेषीं जयंतीसी । मेळवूनि संतवैष्णवांसी ।
करावें गीतनृत्यकीर्तनासी । अतिप्रेमेंसीं अहोरात्र ॥३॥

आगमोक्त दीक्षा हवन । करितां तत्काळ देव प्रसन्न ।
त्या होमाचें विधिविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥४॥

विधिना विहिते कुण्डे, मेखलागर्तवेदिभिः । अग्निमाधाय परितः, समूहेत्पाणिनोदितम् ॥३६॥
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि, प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥३७॥

आगमोक्त कुंडविधान । लांबी रुंदी खोली कोण ।
गणूनि उंचीचें प्रमाण । कुंड संपूर्ण साधावें ॥५॥

स्वशाखा जें वेदप्रोक्त । मेखळायुक्त साधावी गर्त ।
योनीसकट वेदी तेथ । लक्षणोक्त साधावी ॥६॥

तेथ करुनि अग्न्याधान । प्रतिष्ठिला जो हुताशन ।
त्यासी करुनि करस्पर्शन । परिसमूहन करावें ॥७॥

दर्भीं करावें परिस्तरण । मग करावें पर्युक्षण ।
इध्माबर्हिविसर्जन । त्रिसंधान ठेवावें ॥८॥

करुनि बर्हीचें आस्तरण । करावें आज्यस्थालीस्थापन ।
व्याहृतीं समिधाहोम जाण । ’अन्वाधान’ त्या नांव ॥९॥

प्रोक्षणीपात्रींचें विधान । करुनि भरावें जळ पूर्ण ।
तेणें कुशाग्रजळें आपण । होमद्रव्यें जाण प्रोक्षावीं ॥३१०॥

कुंडीं प्रदीप्त हुताशन । तेथ करावें माझें ध्यान ।
तें ध्यानमूर्तीचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥११॥

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं, शङखचक्रगदाम्बुजैः । लसच्चतुर्भुजं शान्तं, पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥३८॥
स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङगदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्, कौस्तुभं वनमालिनम् ॥३९॥

जैसी तत्पस्वर्णभा । तैशी मूर्तीची अंगप्रभा ।
चतुर्भुज साजिरी शोभा । चिन्मात्रगाभा साकार ॥१२॥

शंखचक्रगदाकमळ । कांसे पीतांबर सोज्ज्वळ ।
लोपूनि अग्निप्रभाज्वाळ । मूर्तिप्रभा प्रबळ प्रकाशे ॥१३॥

मुकुटकुंडलें मेखळा । श्रीवत्स शोभे वक्षस्थळा ।
आपाद रुळे वनमाळा । झळके गळां कौस्तुभ ॥१४॥

ध्यायन्नभ्यर्च्य दारुणि, हृविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाधारौ,दत्वा चाज्यप्लुतं हविः ॥४०॥
जुहुयान्मूलमन्त्रेण, षोडशर्चाऽवदानतः । धर्मादिभ्यो यथान्यायं,मन्त्रैः स्विष्टकृतं बुधः ॥४१॥

ऐसें साङग माझें ध्यान । अग्नीमाजीं भावूनि जाण ।
करुनि आवाहन पूजन । विध्युक्त हवन मांडावें ॥१५॥

अग्नि विधियुक्त आव्हानूनी । समिधा होमघृतें अभिघारुनी ।
आज्यभाग दों अवदानीं । प्रथमहवनीं होमावा ॥१६॥

तेथ तिलाज्य हविर्द्रव्य पूर्ण । घृतप्लुत अवदान ।
आगमोक्त होमविधान । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥१७॥

लक्षूनि मुखबोध देवाचा । मूलमंत्रें होम साधकांचा ।
कां पुरुषसूक्त सोळा ऋचा । हा होमाचा विधिमार्ग ॥१८॥

धर्मादिक पीठार्चन । इतर देवता आवरण ।
त्यांसीही एकएक अवदान । नाममंत्रें जाण होमावें ॥१९॥

मग स्विष्टकृताचें अवदान । साधकें द्यावें सविधान ।
ऐसें हें माझें निजभजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥२०॥

होमादि मूर्तिभजनविधी । येणें तत्काळ साधकां सिद्धी ।
भक्त पावती निजपदीं । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥२१॥

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य, पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेदब्रह्म, स्मरन्नारायणात्मकम् ॥४२॥

यापरी होम विधियुक्त अर्चन । करुनि करावें साष्टांग नमन ।
मग देवाचे जे पार्षदगण । त्यांसी बळिहरण कल्पावें ॥२२॥

मग बाह्यप्रतिमापूजास्थान । तेथें येवोनियां आपण ।
मूलमंत्राचें स्मरण । ध्यानयुक्त जाण करावें ॥२३॥

पूज्य-पूजक अभिन्न । परात्पर जो कां नारायण ।
ते परब्रह्मीं लावूनी मन । घालावें आसन सावधानवृत्तीं ॥२४॥

ध्यानीं जंव स्थिरावे मन । तंव स्थिर राखावें आसन ।
तेथूनि उपरमल्या मन । पुढें पूजाविधान हरि सांगे ॥२५॥

दत्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्से३नाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत्ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥४३॥

एवं विसर्जिलिया ध्यान । झालें देवाचें भोजन ।
ऐसें भावूनि आपण । शुद्धाचमन अर्पावें ॥२६॥

अग्नीमाजील मूर्तिध्यान । प्रतिमा पूजिली जे आपण ।
दोहीं ठायीं शुद्धाचमन । यथोक्त जाण करावें ॥२७॥

देवाचिया भुक्तशेषासी । भाग द्यावा विष्वक्सेीनासी ।
मग काढूनि उच्छिष्टासी । द्यावें देवासी करोद्वर्तन ॥२८॥

कापुरें घोळिवा सुपारी फोडी । सुवर्णवर्णा पानांची विडी ।
काथ सुवासिला परवडीं । अभिनव गोडी तांबूला ॥२९॥

एळा लवंगा कंकोळ । अल्प अर्पिलें जातीफळ ।
सुरंग रंगलें तांबूल । दिसे मुखकमळ साजिरें ॥३३०॥

चोवा कस्तूरी बुका सधर । अर्पूनि पुष्पांजळीसंभार ।
जेणें शीघ्र संतोषे श्रीधर । तें प्रेम साचार हरि सांगे ॥३३॥

उपगायन्गृणन्नृत्यन्कर्माण्यभिनयन्मम । मत्कथाः श्रावयन् श्रृण्वन्, मुहूर्त क्षणिको भवेत् ॥४४॥

ज्ञान ध्यान उपासकता । हे गौण जाण सर्वथा ।
देव भावाचा भोक्ता । भावें तत्त्वतां देव भेटे ॥३२॥

ध्यानीं तुटलिया निजमन । करावें माझें नामस्मरण ।
कां माझ्या गुणांचें श्रवण । आदरें जान करावें ॥३३॥

करितां हरिगुणयशश्रवण । तेणें सुखावे अंतःकरण ।
सुखें सुखावोनि आपण । स्वयें हरिकीर्तन करावें ॥३४॥

निर्लज्ज नटाचे परी । हरिरंगणीं नृत्य करी ।
हावभावकटाक्षकुसरी । अभिनयो धरी कर्माचा ॥३५॥

गोवर्धन उद्धरण । अंगें दावावें आपण ।
कां मांडूनियां दृढ ठाण । त्र्यंबकभंजन दावावें ॥३६॥

पूतनाप्राणशोषण । कुवलयाचें निर्दळण ।
दावूनि मल्लमर्दन । हरिकीर्तन करावें ॥३७॥

नवल प्रेमाचा उद्बोध गद्यपद्यनामप्रबंध ।
भुजंगप्रयातादि अगाध । गाती स्वानंद स्तुतिस्तोत्रें ॥३८॥

स्तवैरुच्चावचः स्तोत्रैः, पौराणैः प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥४५॥

माझीं स्तुतिस्तोत्रें पुराण । सादरें करावीं श्रवण ।
श्रोता मिळालिया आपण । कथानिरुपण सांगावें ॥३९॥

शुद्ध न ये स्तोत्रपठण । करितां अबद्ध गायन ।
पाठका दोष न लगे जाण । तेणें होय निर्दळण महादोषां ॥३४०॥

वेदींचें उपनिषत्पठण । कां ऋचामंत्रें हरीचें स्तवन ।
ये लौकिकीं उच्चावचें जाण । देवासी समान निजभावें ॥४१॥

पुराणींचें श्रेष्ठ स्तोत्र । अथवा पढतां नाममात ।
अर्थें भावार्थें साचार । समान श्रीधर मी मानीं ॥४२॥

नेणें वेद शास्त्र पुराण । केवळ भाळाभोळा जाण ।
तेणें करितां प्राकृत स्तवन । मी जनार्दन संतोषें ॥४३॥

वेदीं चुकल्या स्वरवर्ण । पाठका दोष बाधी गहन ।
प्राकृत करितां हरीचें स्तवन । दोषनिर्दळण तेणें होय ॥४४॥

शास्त्रश्रवण पुराणस्थिती । पाहिजे पंचमीसप्तमीव्युत्पत्ती ।
प्राकृत अबद्धही नामकीर्ती । भगवत्प्राप्तिप्रापक ॥४५॥

संस्कृत वाणी देवें केली । प्राकृत चोरापासून झाली ।
असोत या पक्षाभिमानी बोली । देवाची चालि निरभिमान ॥४६॥

वेदशास्त्र हो पुराण । कां प्राकृतभाषास्तवन ।
एथें भावचि श्रेष्ठ जाण । तेणें नारायण संतोषे ॥४७॥

देवासी प्रेमाचें पढियें कोड । न पाहे व्युत्पत्तीचें काबाड ।
भाविकांचा भावार्थचि गोड । तेणें भक्तांची भीड नुल्लंघी देवो ॥४८॥

एवं भावार्थें करितां स्तवन । देव होय भक्ताअधीन ।
तेणें भावार्थें करुनि नमन । हरिचरण वंदावे ॥४९॥

मुहूर्त निमेष क्षणेंक्षण । हरिचरणीं सुखावल्या मन ।
इतर व्यापार तेणें सुखें जाण । सहजें आपण वोसरती ॥३५०॥

जेणें तुटे माझें अनुसंधान । तें कर्म त्यागावें आपण ।
जेणें स्वरुपनिष्ठ होय मन । तें समाधान राखावें ॥५१॥

सप्रेम करितां नमन । नित्य नूतन समाधान ।
त्या नमनाचें लक्षण । लोटांगन दंडवत ॥५२॥

सुटल्या दंड सत्राणें । संमुख विमुख पाहों नेणे ।
तैशीं घालीं लोटांगणें । देहाभिमानें अहेतुक ॥५३॥

असतां देहाचें अनुसंधान । जो परमार्थें करी नमन ।
त्या नमस्काराचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥५४॥

शिरो मत्पादयोः कृत्वा, बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश, भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥४६॥

मस्तक माझ्या चरणांवरी । उभय बाहु परस्परीं ।
दोनी चरण दोंही करीं । धरी निर्धारीं भावार्थें ॥५५॥

संसारसागराच्या पोटीं । मृत्युग्रहें घातली मिठी ।
चरणीं लागलों उठाउठीं । मज जगजेठी सोडवीं ॥५६॥

भवभयें भ्यालों दारुण । यालागीं तुज आलों शरण ।
निवारी माझें जन्ममरण । भावें श्रीचरण दृढ धरिले ॥५७॥

तूं स्वामी असतां शिरीं । मज मृत्यु बापुडें केवीं मारी ।
भावें लोटांगण चरणांवरी । कृपा उद्धरीं कृपाळुवा ॥५८॥

देखोनि साष्टांग नमन । ऐकोनि भयभीतस्तवन ।
मज तुष्टला नारायण । ऐसें आपण भावावें ॥५९॥

इति शेषां मया दत्तां, शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं, ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः ॥४७॥

म्यां दीधला शेषप्रसाद । तो शिरीं धरोनि स्वानंद ।
स्थावरमूर्ति जेथ प्रसिद्ध । तेथ उद्वाससंबंध न करावा ॥३६०॥

जंगम जे प्रतिमामूर्ती । तेथ आवाहिली निजात्मज्योती ।
ते उद्वासुनियां मागुती । निजात्मस्थितीं ठेवावी ॥६१॥

मूर्तीमाझारील ज्योति । आणूनियां हृदयस्थितीं ।
मग निजात्मज्योतीसी ज्योती । यथास्थितीं मेळवावी ॥६२॥

विसर्जनान्त पूजास्थिती । ऐकोनि उद्धवाचे चित्तीं ।
साधकां पूज्य कोण मूर्ती । देव ते अर्थी स्वयें सांगे ॥६३॥

अर्चादिषु यदा यत्र, श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत‌ । सर्वभूतेष्वात्मनि च, सर्वात्माऽहमवस्थितः ॥४८॥

उद्धवा जे मूर्ति ज्या पढियंता । तेचि त्यासी पूज्य मूर्ती ।
तुवांही अणुमात्र चित्तीं । संदेह ये अर्थी न धरावा ॥६४॥

विष्णु विरिंचि सविता जाण । शिव शक्ति कां गजवदन ।
या मूर्तीमाजीं मी आपण । सर्वीं समान सर्वात्मा ॥६५॥

सर्व प्रतिमांचें पूजन । करितां मज पूजा समान ।
भक्तांची जेथ प्रीति गहन । तिये अधीन मी परमात्मा ॥६६॥

जेवीं बाळकाचेनि मेळें । माता तदनुकूल खेळे ।
तेवीं भक्तप्रेमाचिये लीळें । म्यां चित्कल्लोळें क्रीडिजे ॥६७॥

या सर्व भूतांच्या ठायीं । आणि अवतारादि लीलादेहीं ।
मी सर्वांसी समान पाहीं । ये अर्थी नाहीं संदेहो ॥६८॥

उद्धवा मी नाहीं ऐसें । कोणीही ठिकाण रितें नसे ।
परी प्राण्यांचें भाग्य कैसें । त्या मज विश्वासें न भजती ॥६९॥

जो जेथ मज भजों बैसे । त्या मी तेथ तैसाचि असें ।
हें उपासनाकांडविशेषें । गुप्त अनायासें प्रकाशिलें ॥३७०॥

उपासनाकांडींचा निर्वाहो । मी सर्वांभूतीं देवाधिदेवो ।
हा ज्यासी न कळे मुख्य भावो । त्यासी मूर्तिनिर्वाहो द्योतिला ॥७१॥

हो कां माझी प्रतिमामूर्ती । तेही मी चिदात्मा निश्चितीं ।
तेथ करितां भावें भक्ती । भक्त उद्धरती उद्धवा ॥७२॥

एवं क्रियायोगपथैः, पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः । अर्चन्नुभयतः सिद्धिं, मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥४९॥

एवं क्रियायोगलक्षण । वैदिक तांत्रिक मिश्र जाण ।
आगमनिगम विस्तार गहन । तो मुख्यार्थ पूर्ण सांगितला ॥७३॥

येणें क्रियायोग भजनमार्गें । भक्त जैं भोगमोक्ष मागे ।
तैं उभय सिद्धी लागवेगें । म्यां श्रीरंगें अर्पिजे ॥७४॥

भक्त निष्काम अनन्यभक्ती । तैं भोग मोक्षादि संपत्ती ।
घेऊनियां मी श्रीपती । त्यांच्या द्वाराप्रती सदा तिष्ठें ॥७५॥

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य, मन्दिरं कारयेदूदृम् । पुषोप्द्यानानि रम्याणि, पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥५०॥
पूजादीनां प्रवाहार्थं, महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान्, दत्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥५१॥

साङग माझी प्रतिमामूर्ती । करुनि जे प्रतिष्ठा करिती ।
दृढ देवालया उभारिती । अतिप्रीतीं मद्भावें ॥७६॥

वन उपवन उद्यान । पुष्पवाटिका लावाव्या पूर्ण ।
नित्यपूजेचें विधान । उत्साहीं जाण महापूजा ॥७७॥

यात्रा बहुजनसमाजा । वार्षिक पर्व महापूजा ।
चालवावया अधोक्षजा । उपाय सहजा हरि सांगे ॥७८॥

नित्यपूजा महापूजा । वार्षिक पर्वें चालवावया वोजा ।
नित्यनिर्वाह करी राजा । ग्रामसमाजा अर्पूनि ॥७९॥

’क्षेत्र’ म्हणिजे शेत गहन । हाटउत्पन्न द्रव्य ’आपण’ ।
हाटेंविण तो ’ग्राम’ जाण । ऐक लक्षण पुराचें ॥३८०॥

हाटयुक्त तें ’पुर’ पाहीं । जे अर्पिती देवालयीं ।
ते माझें ऐश्वर्य पाहीं । सर्वां ठायीं पावती ॥८१॥

मूर्तिप्रतिष्ठा पूजाविधान । देवालयीं केलिया जाण ।
कर्त्यासी फळ कोण कोण । तेंही श्रीकृष्ण सांगत ॥८२॥

प्रतिष्ठया सार्वभौमं, सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं, त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥५२॥
मामेव नैरपेक्ष्येण, भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभते, एवं यः पूजयेत माम् ॥५३॥

जो मूर्तिप्रतिष्ठा करुनि ठाये । तो सार्वभौम राज्य लाहे ।
जो देवालय करी स्वयें । तो स्वामी होये तिहीं लोकीं ॥८३॥

जो करी पूजाविधान । तो पावे ब्रह्मसदन ।
ये तीनी जो करी आपण । तो मजसमान ऐश्वर्य पावे ॥८४॥

ऐसे हे तिघे साधक । पोटींहूनि सकामुक ।
कामनेसारखे लोक । ते आवश्यक पावती ॥८५॥

ज्यासी माझें निष्काम भजन । त्याचे प्राप्तीचें निजलक्षण ।
तें अत्यादरें श्रीकृष्ण । स्वानंदें पूर्ण सांगत ॥८६॥

मज मुख्यत्वें जीवीं धरुन । ज्यासी माझें निष्काम भजन ।
निष्कामता जे अनन्य । ते पुरुष जाण मी होती ॥८७॥

तो वर्तमानदेहीं असतां । माझें निजरुप होय तत्त्वतां ।
त्या आम्हां आंतौता । भेद सर्वथा असेना ॥८८॥

करितां निष्काम भजन । भक्त झाला मजसमान ।
’समान’ म्हणावया जाण । वेगळेपणा असेना ॥८९॥

एवं भक्त तो मजभीतरीं । मी भक्ताआंतबाहेरी ।
ऐसे मिळाले परस्परीं । निजभक्तजनावरी नांदत ॥३९०॥

गूळ जेवीं गोडियेसी । कां कल्लोळ जैसा सागरासी ।
ऐशिया निजभक्तीपाशीं । आम्हां तयांसी रहिवासु ॥९१॥

ऐशी निष्काम जो भक्ति करी । तो धन्य धन्य चराचरीं ।
जो देवाद्विजांची वृत्तिहरी । तो पचे अघोरीं तें ऐक ॥९२॥

यः स्वदत्तां परैर्दत्तां, हरेत सुरविप्रयोः । वृत्तिं स जायते विड्‌भुग्वर्षाणामयुतायुतम् ॥५४॥
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिनः प्रेत्य, भूयो भूयसि तत्फलम् ॥५५॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥

जो देवालयाची वृत्ति हरी । जो ब्राह्मणवृत्तीचा लोप करी ।
तो अयुतायुतवर्षसहस्त्रीं । योनी सूकरी विष्ठा भोगी ॥९३॥

जो द्विजदेवांची वृत्ति हरी । त्यासी जो होय सहाकारी ।
कां जो अनुमोदन करी । ते तिघे अघोरीं पचिजेती ॥९४॥

ते जन्ममरणांच्या आवर्ती । तेंचि फळ पुढतपुढतीं ।
मरमरोनि गा भोगिती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९५॥

माझे प्राप्तीची चाड चित्ता । तरी नातळावी अधर्मता ।
अधर्मवंताची कथा । स्वभावें सर्वथा न करावी ॥९६॥

न देखावें दोषदर्शन । न बोलावें मर्मस्पर्शन ।
भूतमात्रांचा द्वेष जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥९७॥

नायकावी परनिंदा । न बोलावें परापवादा ।
अधर्माचिया संवादा । कोणासी कदा न मिळावें ॥९८॥

त्रिलोकींचें पाप असकें । ज्यास घेणें असेल आवश्यकें ।
तैं साधुनिंदा निजसुखें । यथासुखें करावी ॥९९॥

सकळ दुःखांचिया राशी । अवश्य याव्या मजपाशीं ।
ऐसी आवडी ज्याचे मानसीं । तेनें ब्रह्मद्वेषासी करावें ॥४००॥

सकळ काळ वृथा जावा । ऐसें आवडे ज्याचे जीवा ।
तेणें सारिपाटादि आघवा । खेळ मांडावा अहर्निशीं ॥१॥

मी हृदयस्थ आत्माराम । स्वतःसिद्ध परब्रह्म ।
तो मी व्हावया दुर्गम । अधर्म कर्म जगासी ॥२॥

तें निर्दाळावया कर्माकर्म । वर्म आहे गा अतिसुगम ।
अखंड स्मरावें रामनाम । पुरुषोत्तम अच्युत ॥३॥

जेथें हरिनामाचा गजर । तेथ कर्माकर्मांचे संभार ।
जाळूनि नुरवीं भस्मसार । ऐसें नाम पवित्र हरीचें ॥४॥

नाम निर्दळी पाप समस्त । हें सकळशास्त्रसंमत ।
जो विकल्प मानी एथ । तो जाण निश्चित वज्रपापी ॥५॥

वज्रपापाचे पर्वत । निर्दळी श्रीमहाभागवत ।
तें जनार्दनकृपा एथ । झालें प्राप्त अनायासें ॥६॥

ते भागवतींचा पाहतां अर्थ । हरीचें नाम अतिसमर्थ ।
वर्णिलेंसे परमाद्भुत । स्वमुखें अच्युत बोलिला ॥७॥

एथही जो विकल्प धरी । तो अतिअभाग्य संसारीं ।
महादुःखदोषसागरीं । विकल्पेंकरीं बुडाला ॥८॥

संकल्पविकल्पेंकरीं जाण । जनांसी झालें दृढ बंधन ।
त्या भवबंधाचें छेदन । जनार्दन निजनाम ॥९॥

जनार्दनाचें निजनाम । निर्दळी भवभय परम ।
तें नाम स्मरे जो सप्रेम । तो पुरुषोत्तम स्वयें होय ॥४१०॥

स्वयें होणें ब्रह्म पूर्ण । ये अर्थीचें गोड निरुपण ।
अठ्ठाविसावे अध्यायीं जाण । उद्धवा श्रीकृष्ण सांगेल ॥११॥

ते कथा जैं श्रवणीं पडे । तैं जीवीं स्वयंभ सुख वाढे ।
मग आंतबाहेर दोंहीकडे । करी वाडेंकोडें समसाम्य ॥१२॥

जे कथेचें गोडपण । जीव गेल्या न सोडी जाण ।
ऐसें रसाळ निरुपण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल ॥१३॥

श्रवणें उपजे ब्रह्मभावो । तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो ।
उद्धवासी देवाधिदेवो । निजकृपें पहा हो सांगेल ॥१४॥

अक्षरें भरोनि अक्षररसीं । देव सांगेल उद्धवासी ।
तें निरुपण अठ्ठाविसाव्यासी । ब्रह्मसुखेंसीं लगडेल ॥१५॥

ब्रह्मसुखाची सांठवण । तो हा अठ्ठाविसावा जाण ।
ते उघडूनियां उणखूण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल ॥१६॥

तें कृष्णउद्धवनिजज्ञान । एका विनवी जनार्दन ।
तुमचे कृपेंकरुनि पूर्ण । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥१७॥

श्रोतां दीधल्या अवधान । ग्रंथीं उल्हासे निरुपण ।
एका जनार्दना शरण । शिरीं श्रीचरण वंदिले ॥४१८॥