सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय ११ वा

ॐ नमो सद्गुनरु सच्चिद्घनन । वर्षताहे स्वानंदजीवन ।
मुमुक्षु मयूर आनंदले जाण । हरिखें उड्डाण करिताती ॥१॥

तो सजल देखोनि मेहो । सोहंभावें फोडिती टाहो ।
रोमांचपिसीं पसरूनि पहा हो । सत्त्वें लवलाहो नृत्याचा ॥२॥

नाचती स्वानंदाचेनि मेळें । तेणें सर्वांगीं निघाले डोळे ।
पिसें देखणीं जाहलीं सकळें । तें शिरीं गोपाळें वाहलीं ॥३॥

तो मेघ देखोनि संमुख । आर्त चातक पसरिती मुख ।
बिंदुमात्रें पावले सुख । नित्य निर्दोख ते जाहले ॥४॥

आर्ततृषा तत्काळ वोळे । निवाले तेणें स्वानंदजळें ।
मग हरिखाचेनि कल्लोळें । सुखसोहळे भोगिती ॥५॥

सुभूमि देखोनि निर्मळ । जाणोनि वर्षती काळवेळ ।
वर्षों लागले जी प्रबळ । जळकल्लोळ अनिवार ॥६॥

तेणें वोळलेनि कृपाभरें । शिष्यसरितेसी पुरु भरे ।
विकल्पवोसणें एकसुरें । महापुरें वाहाविलीं ॥७॥

तेणें प्रवाहनिर्मळजळें । चिदैक्यसागरीं सरिता मिळे ।
मग समरसोनि तेणें जळें । राहे निश्चळें निजरूपें ॥८॥

वैराग्यरावें शुद्ध केली । पृथ्वी निजवोला वोलली ।
कठिणत्वेंवीण मार्दवा आली । नाही अंकुरली बहुबीजें ॥९॥

अखंड वर्षतां जळमेळीं । वासनेचीं ढेपें विरालीं ।
सद्भाववाची वोल जाली । वाफ लागली बोधाची ॥१०॥

तेथें न पेरतांचि जाण । सहज निजबीजें परिपूर्ण ।
अंकुरली आपणिया आपण । सिद्ध संपूर्ण स्वभावें ॥११॥

ते परम कृपेचिये पुष्टीं । स्वानंदें पिकली समदृष्टी ।
परमानंदें कोंदली सृष्टी । ऐक्यें संवसाटी जीवशिवां ॥१२॥

फिटला दुःखाचा दुष्काळू । पाहला सुखाचा सुकाळू ।
वोळळा सद्गुचरु कृपाळू । आनंदकल्लोळू सच्छिष्यां ॥१३॥

वरूषतां निजपर्जन्यधारा । वर्षला नाना अवतारगारा ।
कार्यानुरूपें तदाकारा । विरोनि निराकारा त्या होती ॥१४॥

त्या पर्जन्याचा वोसडा । दैवें लागला जडामूढां ।
तो सरता होय संतांपुढां । अवचटेंसी तोंडा जैं लागे ॥१५॥

तो महामेघ श्रीहरी । सद्गुअरुकृपा वोळे जयावरी ।
तोचि धन्य चराचरीं । पूज्य सुरनरीं तो कीजे ॥१६॥

गुरुनामें अति घनवटु । शिष्य तारूनि अतिहळुवटु ।
ज्याचा आदि मध्य शेवटु । न कळे स्पष्टु वेदांसी ॥१७॥

तो सद्गुदरु श्रीजनार्दनु । वोळलासे आनंदघनु ।
तेणें एका एकु केला पावनु । सांडवोनु एकपण ॥१८॥

एक तेंचि अनेक । अनेक तेंचि एक ।
हेंही केलें निष्टंक । स्वबोधें देख बोधोनी ॥१९॥

बोधोनियां निजऐषक्यता । ऐक्यें लाविलें भक्तिपंथा ।
मज प्रवर्तविलें श्रीभागवता । निजकथा गावया ॥२०॥

तेचि श्रीभागवतींची कथा । दशमाध्यावो संपतां ।
ते बद्धमुक्तांची व्यवस्था । उद्धवें कृष्णनाथा पूसिली ॥२१॥

सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनियां श्रीकृष्ण ।
निजहृदयींचें गुह्यज्ञान । उद्धवासी जाण सांगेल ॥२२॥

येणें प्रश्नोत्तरश्रवणें । उठे जन्ममरणांचे धरणें ।
संसाराचें खत फाडणें । फिंटलें लाहणें विषयांचें ॥२३॥

मोक्षमार्गींचे कापडी । साधनीं शिणती बापुडीं ।
तिहीं शीघ्र यावें तांतडी । जिणावया वोढी बंधमोक्षांच्या ॥२४॥

जे कष्टती जपतपसाधनें । शिणती ध्येयध्यानअनुष्ठानें ।
ते ते शीघ्र या विंदानें । ज्ञानाज्ञानें जिणावया ॥२५॥

ऐशी कथा आहे गहन । श्रोतीं व्हावें सावधान ।
एका विनवी जनार्दन । स्वानंदघन तुष्टला ॥२६॥

अकरावे अध्यायीं जाण । इतुकें सांगेल श्रीकृष्ण ।
बद्धमुक्तांचें वैलक्षण्य । आणिक लक्षण साधूचें ॥२७॥

तेणेंच प्रसंगें जाण । सांगेल भक्तीचें लक्षण ।
अकराही पूजेसी अधिष्ठान । इतुकें निरूपण हरि बोले ॥२८॥

श्रीभगवानुवाच । बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः ।
गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥१॥

उद्धवा बद्ध मुक्त अवस्था । जरी सत्य म्हणसी वस्तुतां ।
तरी न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥

बद्ध मुक्त अवस्था । माझे स्वरूपीं नाहीं तत्त्वतां ।
हे गुणकार्याची वार्ता । संबंधु तत्त्वतां मज नाहीं ॥३०॥

माझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । बद्धमुक्तता दोनी नाहीं ।
बद्धता मुक्तता गुणांच्या ठायीं । आभासे पाहीं गुणकार्यें ॥३१॥

गुण ते समूळ मायिक । मी गुणातीत अमायिक ।
सत्यासी जैं बाधे लटिक । तैं मृगजळीं लोक बुडाले ॥३२॥

चित्रींचेनि हुताशनें । जैं जाळिजती पुरें पट्टणें ।
कां स्वप्नींचेनि महाधनें । वेव्हारा होणें जागृतीं ॥३३॥

सूर्यासी प्रतिबिंब गिळी । छाया पुरुषातें आकळी ।
समुद्र बुडे मृगजळीं । तैं मज गुणमेळीं बद्धता ॥३४॥

जैं जिभेसी केंसु निघे । जैं तळहातीं वृक्षु लागे ।
डोळ्यांमाजीं पर्वत रिगे । तैं मी गुणसंगें अतिबद्धु ॥३५॥

आकाश खोंचे साबळीं । काजळ लागे वारया निडळीं ।
कां विजूचे कपाळीं । बासिंग सकळी बांधावें ॥३६॥

गगन तुटोनि समुद्रीं बुडे । सपर्वत धरा वारेनि उडे ।
सूर्य अडखळोनि अंधारीं पडे । तरी मी सांपडे गुणांत ॥३७॥

अंतरिक्षगगनीं सरोवर । त्यामाजीं कमळें मनोहर ।
तो आमोद सेविती भ्रमर । ऐसें साचार जैं घडे ॥३८॥

तैं मी आत्मा गुणसंगे । नाना विषयभोग संभोगें ।
मग त्या विषयांचेनि पांगे । होईन अंगें गुणबद्धु ॥३९॥

त्रिगुण-अंगीकारें वर्ततां । गुणकार्य-तदात्मता ।
तेणें बद्ध मुक्त अवस्था । भासे वृथा भ्रांतासी ॥४०॥

गुणा आत्म्यासी भिन्नता । म्हणसी मानली तत्त्वतां ।
परी गुणसंगें आत्मा असतां । अवश्य विकारिता येईल ॥४१॥

अग्निसंगें पात्र तप्त । पात्रसंगे जळ संतप्त ।
जळतापें धान्यपाकु होत । तेवीं विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४२॥

अग्नितापाआंत । आकाश नव्हे संतप्त ।
तेवीं गुणसंगा आंत । विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४३॥

नट अंधत्वें अवगला । परी तो आंधळा नाहीं जाला ।
तैसा आत्मा गुणसंगें क्रीडला । तरी असे संचला निर्गुणत्वें ॥४४॥

नटु अंधत्वें नव्हे अंधु । आत्मा गुणसंगें नव्हे बद्धु ।
गुण मायिक आत्मा शुद्धु । या त्या संबंधु असेना ॥४५॥

आत्मा व्यापक गुण परिच्छिन्न । याही हेतु न घडे बंधन ।
सकळ समुद्राचे प्राशन । केवीं रांजण करूं शके ॥४६॥

मोहरीमाजीं मेरु राहे । पशामाजीं पृथ्वी समाये ।
मुंगी गज गिळोनि जाये । खद्योत खाये सूर्यातें ॥४७॥

मशकु ब्रह्मांडातें आकळी । पतंगु प्रळयानळ गिळी ।
तरी आत्मा गुणाचे मेळीं । गुणकल्लोळीं बांधवे ॥४८॥

यापरी न संभवे बद्धता । बद्धतेसवें गेली मुक्तता ।
बद्धमुक्तअभवस्थांपरता । जाण तत्त्वतां आत्मा मी ॥४९॥

स्वप्नींचा अत्यंत सुकृती । अथवा महापापी दुष्कृती ।
दोन्ही मिथ्या जेवीं जागृतीं । तेवीं बद्धमुक्ती आत्मत्वीं ॥५०॥

हो कां जीवात्म्यासीची बद्धता । सत्य नाहीं गा तत्त्वतां ।
मा मज परमात्म्यासी अवस्था । बद्धमुक्तता ते कैंची ॥५१॥

बिंबीं प्रतिबिंबी नाहीं । मध्येंचि आरिशाचे ठायीं ।
मळ बैसले ते पाहीं । प्रतिबिंबाचे देहीं लागले दिसती ॥५२॥

तो मळू जैं पडे फेडावा । तैं आरिसाची साहणें तोडावा ।
परी प्रतिबिंब त्या साहणे धरावा । हें सद्भा वा मिळेना ॥५३॥

जेवीं जीवशिवीं भेद नाहीं । दोष अंतःकरणाच्या ठायीं ।
तें चित्त शुद्ध केल्या पाहीं । बंधमोक्षा दोंही बोळवण ॥५४॥

तैसें आविद्यक हें सकळ । गुणकार्य नाना मळ ।
जीवा अंगीं प्रबळ । मूढमती स्थूळ स्थापिती ॥५५॥

जैं सत्त्वें गुण निरसी सबळ । तैं आविद्यक फिटती मळ ।
तेचि सद्विद्या होय निर्मळ । जीवचि केवळ शिव होये ॥५६॥

तेव्हां जीवशिव नामें दोनी । जातीं मजमाजीं समरसोनी ।
तैं मीच एकवांचूनी । आन जनीं वनीं असेना ॥५७॥

जीवभावनें मीचि जीवू । शिवभावनें मीचि शिवू ।
मी एकू ना नव्हे बहू । माझा अनुभवू मीचि जाणें ॥५८॥

झणीं आशंका धरिशी येथ । जरी जीव शिव तूंचि समस्त ।
तरी ते शुकवामदेवचि कां मुक्त । येरां म्हणत जड जीव ॥५९॥

तूचिं जीवरूपें तत्त्वतां । तरी हे ऐसी कां विषमता ।
शुकवामदेवांची अवस्था । वेदशास्त्रार्था संमत ॥६०॥

तींही लोकांमाजीं जाण । वेदवचन तंव प्रमाण ।
हें बोलणें विलक्षण । अप्रमाण जैं मानिसी ॥६१॥

हो कां वेद म्हणे जें निश्चित । तें बोलणें माझें निःश्वसित ।
तो मी स्वमुखीं जे बोलत । तें तूं अयुक्त म्हणतोसी ॥६२॥

जो मी वेदांचा वेदवक्ता । सकळ शास्त्रांचा मूळकर्ता ।
त्या माझें वचन म्हणसी वृथा । अतियोग्यता तुज आली ॥६३॥

वेदांचें जाण त्रिविध बंड । त्रिकांडीं केला तो त्रिखंड ।
वेदबळें बा पाखंड । वाजवी तोंड अव्हासव्हा ॥६४॥

भासले बहुसाल मज । वेदबळें नाना वाद ।
तो वेद माझा परोक्षवाद । तेणें तत्त्वावबोध केवीं होय ॥६५॥

शब्दज्ञान ब्रह्मज्ञान । बाह्यदृष्टीं समसमान ।
जेवीं वाल आणि वालभर सुवर्ण । तुकितां पूर्ण समता आली ॥६६॥

परी वाला सुवर्णा समता । मोलें कदा नव्हे तत्त्वतां ।
तेवीं वेदवादयोग्यता । ब्रह्मानुभविता सम नव्हे ॥६७॥

जो मी हरिहरां प्रमाण । त्या माझें वचन अप्रमाण ।
तूं म्हणसी हा ज्ञानाभिमान । हेंही जाणपण सांडावें ॥६८॥

माझें वचन सत्याचें सत्य । सत्य मानूनि निश्चित ।
येणें भावें साधे परमार्थ । हें ब्रह्मलिखित मद्वाक्य ॥६९॥

उद्धवा मज पाहतां । वसिष्ठवामदेवादि समस्तां ।
नेदखे बद्ध आणि मुक्तता । हा माझा तत्त्वतां निजबोधु ॥७०॥

मुक्तांचिये दृष्टीं । मुक्तच दिसे सकल सृष्टी ।
तेथें शुकवामदेवांची गोष्टी । वेगळी पाठीं केवीं राहे ॥७१॥

बद्धमुक्तांहूनि भिन्न । परमात्मा मी चिद्घकन ।
जरी म्हणसी जीवासी बंधन । तेहीं सत्यत्वें जाण घडेना ॥७२॥

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।
स्वप्ने यथाऽऽत्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी ॥२॥

दोन मुहूर्त स्वप्नवृत्ती । त्यामाजीं देखे जन्मपंक्ती ।
तेथें पावला नाना याती । तेवीं मिथ्या प्रतीती भवभावा ॥७३॥

नसता आभासु मावळे ठायीं । त्यालागी हाहाकारु उठे देहीं ।
गेले मेले नाहीं नाहीं । शोक पाहीं त्या नांव ॥७४॥

भग्नपात्रीं भरिलें जळ । तेथें बिंबलें चंद्रमंडळ ।
तें पात्र पोटेंशीं धरी बाळ । रत्नब प्रबळ हें माझें ॥७५॥

जळ गळोनि जाय सकळ । चंद्रमा हरपे तत्काळ ।
त्यालागी तळमळी तें बाळ । शोकु केवळ या नांव ॥७६॥

अथवा घटचंद्र धरूं जातां । तो न येत बालकाचे हाता ।
यालागीं करी जे जे व्यथा । शोक सर्वथा या नांव ॥७७॥

काढावया आरशांतील धन । करी दर्पणामाजीं खनन ।
फुटल्या नागवलों म्हणे जाण । शोक दारुण या नांव ॥७८॥

नसते वस्तूच्या ठायी जाण । मी माझें हा अभिमान ।
तेंचि मोहाचें लक्षण । ममता दारुण ते संधी ॥७९॥

देखोनि मृगजळाचें तळें । येणें पिकती रायकेळें ।
यालागीं मृगतृष्णेचीं जळें । औट काळें राखतू ॥८०॥

मृगजळाकडे कोणी भंवे । त्यासी सक्रोधें भांडू धांवे ।
अतिमोहित मोहस्वभावें । विवेकू न करवे सत्याचा ॥८१॥

तेवीं पुत्रापासोन सुखप्राप्ती । माता पिता होईल म्हणती ।
शेखीं पुत्र अंगोठा दाविती । केवळ भ्रांतिमोहो ॥८२॥

गंधर्वनगरींची रचना । देखोनि अभिलाष होय मना ।
ते घ्यावया मेळवी सेना । नानासूचनाउपायें ॥८३॥

तैसा मिथ्या देहीं अभिमान । देहसंबंधाची ममता गहन ।
हेंचि मोहाचें मूळ लक्षण । मताभिमान प्राणियां ॥८४॥

एवं अहं आणि ममता । हेचि मोहाची मातापिता ।
त्याचेनि उत्तरोत्तर वाढतां । जनमोहिता व्यामोहो ॥८५॥

प्रियाविषयीं आसक्ति देख । त्याची नित्यप्राप्ती अनेक ।
त्याचि नांव म्हणती सुख । जेवीं चाखितां विख अति मधुर ॥८६॥

विषयप्राप्तीं जो हरिख । तया नांव म्हणती सुख ।
विषयविनाश तेंचि दुःख । परम असुख त्या नांव ॥८७॥

शोक मोह सुख दुःख । येणेंचि देहाची प्राप्ती देख ।
देहाभिमानें देह अनेक । दुःखदायक भोगवी ॥८८॥

जो जाणें तीव्रध्यानें मरे । तो तेंचि होऊनि अवतरे ।
कां जो निमे अतिद्वेषकारें । तो द्वेषानुसारें जन्मतू ॥८९॥

सर्प मुंगुस पूर्ववृत्ती । वैराकारें जन्म पावती ।
जे जे वासना उरे अंतीं । ते ते गती प्राण्यासी ॥९०॥

यालागीं हृदयामाजीं निश्चितीं । जे सबळ वासना उठे अंतीं ।
तो तो प्राणी पावे तिये गती । श्रुति बोलतीं पुराणें ॥९१॥

पुरुषासवें वृथा छाया । तैशी ब्रह्मीं मिथ्या माया ।
ते उपजवी गुणकार्या । देह भासावया मूळ ते ॥९२॥

जेवीं का स्वप्नीं एकलें मन । नानाकार होय आपण ।
तेवीं चैतन्याचें अन्यथा भान । तें हें जाण चराचर ॥९३॥

एवं वस्तुतां संसार नाहीं । तेथें सुखदुःख कैंचें कायी ।
देहेंवीण छाया पाहीं । कोणें ठायीं उपजेल ॥९४॥

जें उपजलेंच नाहीं । तें काळें गोरें सांगों कायी ।
अवघें स्वप्नप्राय पाहीं । वस्तुतां नाहीं संसारु ॥९५॥

इहीं दोहीं श्लोकीं अगाधू । परिहरिला वस्तुविरोधु ।
आतां प्रतीतीनें जो अनुरोधू । तो सत्या बाधू करूं न शके ॥९६॥

डोळां अंगुळी लाविती । तेणें दोन चंद्र आभासती ।
गगनीं दों चंद्रा नाहीं वस्ती । मिथ्या प्रतीती निराकारीं ॥९७॥

विद्याऽविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।
मोक्षबंधकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥३॥

निजबोधें येत बोधा । ब्रह्माहमस्मि स्फुरे सदा ।
ते जाण शुद्ध विद्या । जें अविद्याछेदक ॥९८॥

मी पापी मी सदा निर्दैवो । ऐसा नित्य स्फुरे भावो ।
तेचि सबळ अविद्या पहा हो । जे नाना संदेहो उपजवी ॥९९॥

एकी जीवातें घाली बंदी । एकी जीवाचें बंधन छेदी ।
या दोनी माझ्या अवस्थाशक्ति अनादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१००॥

तूं चिन्मात्र चैतन्यघन । चित्स्व रूपें वृत्तिशून्य ।
तुज शक्ती कैंच्या जाण । निर्धर्मकपणे सर्वदा ॥१०१॥

उद्धवा हे आशंका वाया । कारण नाहीं करावया ।
या शक्ती जन्मवी माझी माया । जे न ये आया सुरनरां ॥१०२॥

सत् म्हणों तरी तत्काळ नासे । असत् म्हणों तरी आभासे ।
जिने नामरूपांचें पिसें । लाविलें असे जगासी ॥१०३॥

नातुडे संतासंतबोली । माया अनिर्वचनीय जाली ।
तिणें विद्या-अविद्या इये पिलीं । वाढविलीं निजपक्षीं ॥१०४॥

आजिकाळीं केल्या नव्हती । विद्या अविद्या अनादिशक्ती ।
बंधमोक्षातें भासविती । या दोनी शक्ती मायेच्या ॥१०५॥

ते माया तूं म्हणसी कोण । तुझी कल्पना ते माया पूर्ण ।
बद्धमुक्तता स्फुरण । तीमाजीं जाण स्फुरताति ॥१०६॥

बंधमोक्षांची राहती स्थिती । ते मी सांगेन तुजप्रती ।
ऐक उद्धवा निश्चितीं । यथानिगुतीं निवाडें ॥१०७॥

स्वप्नीं न देखे आराधन । ज्यासी नाहीं माझें भजन ।
अविद्या त्यामाजीं संपूर्ण । प्रबळ जाण वाढत ॥१०८॥

तो माझ्या ठायीं अतिसादर । भजनशीळ आठौ प्रहर ।
तेंचि ब्रह्मविद्येचे घर । तेथें निरंतर ते वाढे ॥१०९॥

जेथ माझ्या भजनाचा उल्हासू । तेथ अविद्येचा निरासू ।
तोचि ब्रह्मविद्येचा प्रवेशू । हा अतिविश्वासू भक्तांचा ॥११०॥

येथ बद्धाचें कारण । आणि मोक्षाचें साधन ।
भक्तीचें दृढ स्थापन-। अर्थास्तव जाण बोलिलों ॥१११॥

ज्या बंधमोक्षा दोनी वृत्ती । त्या तूं मायेच्या म्हणसी शक्ती ।
तेव्हां माया जाली मोक्षदाती । हें केवीं श्रीपति घडेल ॥११२॥

जरी माया जाली मोक्षदाती । तरी कां करावी तुझी भक्ती ।
हेंचि सत्य गा श्रीपती । सांग निश्चितीं निवाडू ॥११३॥

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । स्वयें चलन नाहीं छायेसी ।
तेवीं सामर्थ्य नाहीं मायेसी । केवीं मोक्षासी ते देईल ॥११४॥

जो मायेचा नियंता । तो विष्णु मोक्षाचा दाता ।
तोडूनि जीवाची बद्धता । सायुज्यता देतसे ॥११५॥

म्हणसी अविद्या-कामकर्मादृष्टें । जीवासी बंधन लागे मोटे ।
तें ब्रह्मविद्या-निष्कर्में तुटे । हा बोध करी नेटें गुरु श्रुतिद्वारा ॥११६॥

येथ विष्णु काय जाला कर्ता । मा तो होईल मोक्षदाता ।
हे विकल्पाची वार्ता । न घडे सर्वथा उद्धवा ॥११७॥

गुरुरूपें विष्णु जाण । श्रुत्यर्थ विष्णूचि आपण ।
शमदमादि साधन । तेंही जाण विष्णूचि ॥११८॥

शिष्यबुद्धीसी बोधकता । विष्णूचि जाण तत्त्वतां ।
यापरी गा निजभक्तां । मोक्षदाता श्रीकृष्ण ॥११९॥

त्या मोक्षाचा जो परिपाक । ते समाधि श्रीविष्णूचि देख ।
समाधीचें समाधिसुख । आवश्यक श्रीविष्णू ॥१२०॥

परमात्मा परिपूर्ण । तो मी विष्णु ब्रह्मा सनातन ।
भक्तभवपाशमोचन । कृपाळू जाण करीतसें ॥१२१॥

गतश्लोकींचेनि अनुवादें । शरीरिणाम् येणें पदें ।
जीवासी बद्धपण उद्बोदधे । तेंही विनोदें निवारितो ॥१२२॥

एकाशीच बद्धमुक्तता । घडे न घडे तत्त्वतां ।
या उद्धवाच्या प्रश्नार्था । विशद आतां करीतसे ॥१२३॥

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।
बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ॥४॥

रितीवाढी असे अग्नीसी । तेथ फुणगे उसळले आकाशीं ।
रितीवाढी नाहीं स्वरूपासी । असंभाव्यासी ठावो कैंचा ॥१२४॥

जेणें पाविजे निजबोधातें । ते बुद्धी उद्धवापाशीं वर्ते ।
यालागीं कृष्ण म्हणे महामते । उद्धवातें अतिप्रीतीं ॥१२५॥

अतिप्रीतीं पुरस्करून । उद्धवासी म्हणे सावधान ।
ये श्लोकींचा अर्थ गहन । ते धारणा जाण धरावी ॥१२६॥

यालागीं कृष्णजगजेठी । उद्धवाची पाठि थापटी ।
अतिगुह्याची गुह्य गोष्टी । तुझे कृपेसाठीं मी बोलतों ॥१२७॥

पाठी थापटावयामिसें जाण । करीत स्वशक्तिसंचरण ।
तेणें अद्वयबोधलक्षण । उद्धवासी जाण प्रकाशी ॥१२८॥

जीव एकचि त्रिजगतीं । हें जाण उद्धवा निश्चितीं ।
जेवीं नाना दीपांचिया दीप्ती । तेजाची ज्योति अभिन्न ॥१२९॥

दोनी दीप एक होती । तैशी टिवळीं ऐक्या न येती ।
जडत्वापाशीं भेदप्राप्ती । ऐक्यवृत्ती अजडत्वीं ॥१३०॥

चंदनकुटके बहुवस । परी सर्वीं एकुचि सुवास ।
तेवीं जीवरूपें मी अविनाश । परमपरेश आभासे ॥१३१॥

जीवरूपें तूं श्रीकृष्ण । हें सत्य मानावें वचन ।
तैं भवपाशादि बंधन । तुजचि जाण आदळलें ॥१३२॥

ऐशी कल्पिसी जरी वार्ता । ते मज न घडे गा सर्वथा ।
जेवीं शरीरासी प्राण चाळिता । शरीरअडवस्था त्या नाहीं ॥१३३॥

लिंगशरीरीं स्वयंभ । जीव तो मदंशें प्रतिबिंब ।
त्यासी देहादि बंधनभाव । मिथ्या विडंब आभासे ॥३४॥

घटें आवरिला अवकाश । त्या नांव म्हणती घटाकाश ।
घटभंगें त्या नव्हे नाश । तेवीं मी अविनाश जीवत्वीं ॥१३५॥

थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । तो गगन सांडोनि थिल्लराआंतौता ।
नाहीं रिघाला तत्त्वतां । तेंवी मी जीवत्वा अलिप्त ॥१३६॥

रवि छिल्लरीं बिंबला दिसे । तेवीं मी लिंगदेहीं आभासें ।
मिथ्या तेथींचें भोगपिसें । तें बंधन कैसें मज लागे ॥१३७॥

येथें बोलणें न लगे बहु । प्रतिबिंबा नांव जीवू ।
मुख्य बिंब तो मी शिवु । विशद उगवू हा जाण ॥१३८॥

तलाव विहिरीं नाना थिल्लरीं । सूर्यु प्रतिबिंबे त्यांमाझारीं ।
तितुकीं रूपें दिवाकरीं । पाहतां अंबरी तंव नाहीं ॥१३९॥

तैसें एकाही जें अनेकत्व । तें मिथ्या जाण जीवत्व ।
हें भागवताचें निजतत्त्व । शुद्ध सत्त्व ज्ञानाचें ॥१४०॥

थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । चंचल निश्चल मळिणता ।
हे थिल्लराचे गुण तत्त्वतां । प्रतिबिंबमाथां मानिती ॥१४१॥

तेवीं शिवासी बाधकता । पाहतां नाहीं गा सर्वथा ।
हें अविद्याकार्य तत्त्वतां । जीवाचे माथां मानिती ॥१४२॥

एवं मिथ्या जीवभेद सर्वथा । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता ।
विद्या अविद्या निजपक्षपाता । दावी तत्त्वतां निजकर्में ॥१४३॥

त्या जीवाभासासी प्रस्तुत । नित्यबद्ध नित्यमुक्त ।
एकासी दोनी अवस्था येथ । असे दावित विद्या अविद्या ॥१४४॥

जेवीं जळीं बिंबला सविता । त्या जळाची चंचळनिश्चळता ।
या प्रतिबिंबासीच अवस्था । मुख्य सविता ते नेणें ॥१४५॥

तेवीं जीवांची बद्धमुक्तता । परमात्म्यासी न लगे सर्वथा ।
जेवीं का अंधारींच्या खद्योता । न देखे सविता कल्पांती ॥१४६॥

जळीं आकाश दिसे बुडालें । परी तें कांही झालें नाही वोलें ।
तेवीं अविद्येसी अलिप्त ठेलें । असें संचलें निजरूप ॥१४७॥

एक बद्ध एक मुक्त । हें जीवाचिमाजीं भासत ।
तेंही मी सांगेन निश्चित । सावचित्त परियेसीं ॥१४८॥

सहस्त्रघटीं जळ भरितां । एकचि सहस्त्रधा दिसे सविता ।
तेथ येचि घटींची जी अवस्था । त्या घटस्था लागेना ॥१४९॥

तेथ जो घट होय चंचळू । त्यांतील प्रतिबिंब लागे आंदोळूं ।
परी दुजे घटीं जें निश्चळू । तें नव्हें चंचळू याचेनि ॥१५०॥

तेथ एकें दैवबळें । सूक्ष्म छिद्रें घटे जळ गळे ।
तें प्रतिबिंब निजबिंबीं मिळे । येर सकळें तैसींचि ॥१५१॥

तेवीं गुरुकृपाउजियेडें । ज्याचें लिंगदेह विघडे ।
त्यासी परमात्म्यासी ऐक्य घडे । येर ते बापुडे देहबंदीं ॥१५२॥

हेंचि निरूपण पुढें । श्लोकसंगती सुरवाडें ।
तें मी सांगेन वाडेंकोडें । अतिनिवाडें निश्चित ॥१५३॥

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।
विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥५॥

येणेंचि प्रसंगें जाण । मागील तुझे जे प्रश्न ।
बद्धमुक्तांचे लक्षण । तेहीं निरूपण सांगेन ॥१५४॥

दोघांही देहीं असतां । दिसे विरुद्ध धर्म स्वभावतां ।
एक तो सदा सुखी सर्वथा । एक दुःखभोक्ता अहर्निशीं ॥१५५॥

येथ विलक्षणता दों प्रकारीं । एक ते जीव ईश्वरामाझारीं ।
एक ते जीवांसी परस्परी । बद्ध मुक्त निर्धारीं निर्धास्त ॥१५६॥

पहिली जीवेश्वरांची कथा । तुज मी सांगेन विलक्षणता ।
मग जीवाची बद्धमुक्तता । विशद व्यवस्था सांगेन ॥१५७॥

जीवेश्वरांचें वैलक्षण्य । अडीच श्लोकीं निरूपण ।
स्वयें सांगताहे नारायण । भाग्य पूर्ण उद्धवाचें ॥१५८॥

सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।
एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥६॥

सुपर्ण म्हणता पक्षी । ये वृक्षींचा जाय ते वृक्षीं ।
तैसा देही देहांतरातें लक्षी । यालागीं पक्षी म्हणिजेत ॥१५९॥

पक्ष्यांच्या ऐसियाच गती । हा देह सांडूनि त्या देहा जाती ।
पक्षी म्हणावया हे उपपत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१६०॥

एवं आत्मा देहाहूनि भिन्न । तें सांगितलें उपलक्षण ।
देहात्मवादाचें खंडन । प्रसंगी जाण दाखविलें ॥१६१॥

आत्मा देह सर्वथा न घडे । देहबुद्धी धरणें तें तंव कुडें ।
हें उद्धवासी फाडोवाडें । निजनिवाडें दावित ॥१६२॥

देहबुद्धीचिया पोटी । जन्ममरणांचिया कोटी ।
स्वर्गनरकांची आटाटी । देहबुद्धि गांठी जीवशिवपणें ॥१६३॥

दोघेही चिद्रूपें सारिखे । कधी नोहे अनासारिखे ।
अनादि हे दोघे सखे । अतिनेटके जिवलग ॥१६४॥

काळें अकाळें सकाळें । नव्हती येरयेरांवेगळे ।
एकत्र वर्तती खेळेमेळें । निजप्रांजळें सख्यत्वें ॥१६५॥

प्रभा दीपु दवडीना वेगळा । दीपु प्रभेसी नव्हे निराळा ।
तेवीं जीवशिवांचा मेळा । एकत्र स्वलीळा नांदती स्वयें ॥१६६॥

जीवु इच्छी जें जें कांहीं । तें तें वासनेसरिसें पाहीं ।
ईश्वर पुरवी सर्वही । विमुख कांही हों नेणें ॥१६७॥

अंतकाळीं जें जीव मागे । तें अलोट ईश्वर देवों लागे ।
आणि ईश्वरआेज्ञेचेनि योगें । जीवु सर्वांगें वर्तत ॥१६८॥

ईश्वरआज्ञा त्रिशुद्धी । जीवें जीव सर्वस्वें वंदी ।
होय नव्हे न म्हणे कधीं । अभिनव सिद्धी सखेपणाची ॥१६९॥

नवल सख्यत्वाची परी । ईश्वर जैसें जैसें प्रेरी ।
जीवु तैसें तैसें करी । निमेषभरी ढळेना ॥१७०॥

निमेष आंरभोनि जन्मवरी । जीवु ईश्वराची आज्ञा करी ।
ईश्वरु जीवाचा साहाकारी । परस्परीं निजसख्ये ॥१७१॥

अत्यंत अडलेपणें । ईश्वरासी धांव धांव म्हणे ।
तो तत्काळ पावे धांवणें । करी सोडवणें जीवाचें ॥१७२॥

एवं शिवाचे आज्ञे जीवु राहे । जीवपण गेलिया शिवीं समाये ।
जीवालागीं हा शिवपणा वाहे । येरवीं राहे सांडूनि ॥१७३॥

ऐसें सखेपण यांचें । केवीं अनुवादवे वाचें ।
उद्धवा हें मीचि जाणें साचें । या सखेपणाचें सौजन्य ॥१७४॥

जीव ईश्वराआधीन । हें दृढ केलें संस्थापन ।
अनीश्वरवादाचें खंडन । प्रसंगें जाण दाविलें ॥१७५॥

अनीश्वरवादु खंडितां । खंडिली कर्मपाखंडवार्ता ।
कर्मपाखंडाच्या मता । ईश्वरता न मानिती ॥१७६॥

म्हणती चित्तधर्म ईश्वरासी । तंव चिद्‌रूपता स्थापूनि त्यासी ।
निराकारिलें चित्तधर्मासी । अनायासीं चिद्रूपें ॥१७७॥

नानापरीचें अतिचिंतन । त्याचि नांव चित्त जाण ।
चित्तेंवीण निश्चळपण । तेंचि चैतन्य उद्धवा ॥१७८॥

धर्माधर्म न विचारितां । म्हणती ईश्वरु मोक्षदाता ।
हे भक्तपाखंडी कथा । स्थापूनि चिद्रूपता निवारी ॥१७९॥

टिळे माळा मुद्राधारणें । लावूनि संतांसीं निंदिलें जेणें ।
पाप राहटे भक्तपणें । त्यासी नारायणें नुद्धरिजे ॥१८०॥

अंतरींचें सर्व जाणता मी । यालागीं नांवें अंतर्यामी ।
तो शाब्दिकवचनधर्मी । चाळविला अधर्मी केवीं जाये ॥१८१॥

मी ज्ञानस्वरूप तत्त्वतां । सर्वद्रष्टा सर्वज्ञाता ।
तो मी धर्माधर्म न विचारतां । मोक्षदाता हें न घडे ॥१८२॥

धरोनियां भक्तभावो । पाप राहाटे जो स्वयमेवो ।
याचि नामीं दांभिक पहा हो । त्यातें देवो नुद्धरी ॥१८३॥

सदृशौ आणि सखायौ । धरोनि या पदांचा अन्वयो ।
पाखंडमात्रातें पहा हो । स्वयें देवो उच्छेदी ॥१८४॥

निरसोनि नाना मतांतरें । स्वमत करावया खरें ।
श्लोकींचीं पदें अतिगंभीरें । शारङ्गधरें वर्णिलीं ॥१८५॥

ते दोनी मिळोनियां पक्षी । नीड केलें देहवृक्षीं ।
वृक्ष म्हणिजे कोणे पक्षीं । तीहीं लक्षीं लक्षणें ॥१८६॥

जननीउदर तेंचि आळ । पित्याचें रेत बीज सकळ ।
गर्भाधान पेरणी केवळ । संकल्पजळ वृद्धीसी ॥१८७॥

सोहंभावाचा गुरू अंकुरु । त्रिगुणभूमीं तिवना डीरु ।
कोहंभावें वाढला थोरू । वृक्ष साकारू तेणें जाला ॥१८८॥

करचरणादि नाना शाखा । प्रबळबळें वाढल्या देखा ।
अधऊर्ध्व नखशिखा । वृक्षाचा निका विस्तारू ॥१८९॥

तया देहबुद्धीचीं दृढ मूळें । विकल्प-पारंब्या तेणें मेळें ।
भूमी रुतल्या प्रबळबळें । कामाचे कोंवळे फुटती कोंब ॥१९०॥

तेथ कर्मांचीं पानें । निबिड दाटलीं अतिगहनें ।
मोहममतेचे घोंस तेणें । सलोभपणें दाटले ॥१९१॥

ज्या उंचावल्या थोर शाखा । त्या फळीं फळोनि सुखदुःखां ।
उतरल्या जी अधोमुखा । अधःपतनें देखा लोळती ॥१९२॥

ऐशिया वृक्षामाजीं जाण । अतिगूढ गुप्त गहन ।
नीड केलें हृदयस्थान । जीवशिव आपण बैसावया ॥१९३॥

जेथ जीवपरमात्मा वसती । तरी देहाची जाली सत्य प्राप्ती ।
ऐसें कोणी कोणी म्हणती । तें मत श्रीपति निराकारी ॥१९४॥

पुरुषासवें लटकी छाया । तोडितां मोडितां नाडळे घाया ।
तैसी अनिर्वचनीय माझी माया । तेणें यदृच्छाया नीड केलें ॥१९५॥

जेवीं स्वप्नगृहाचारु निद्रिता । तेवीं जीवात्मा नीडीं वसता ।
हें मायामय सर्वथा । नव्हे वस्तुतां साचार ॥१९६॥

येणें निरूपणें गोविंदू । नैयायिक मताचा कंदू ।
समूळ केला त्याचा उच्छेदु । देहसंबंधू मिथ्यात्वें ॥१९७॥

ऐसियाही या वृक्षासी । जन्मादि निमेषोन्मेषीं ।
काळु छेदीतसे अहर्निशीं । बाळादि वयसांसी छेदकू ॥१९८॥

तया वृक्षाचीं फळें । तुरटें तिखटें तोंडाळें ।
पक्के अपक्के सकळें । ज्यांसी पिप्पलें म्हणताति ॥१९९॥

त्या दों पक्ष्यांमाजीं तत्त्वतां । जो जीवपणें बोलिजेता ।
तो या कर्मफळांचा भोक्ता । जीं नाना व्यथादायकें ॥२००॥

जीं फळें खातां पोट न भरे । खादल्या दारुण दुर्जरें ।
जेणें भवचक्रीं पडोनि फिरे । तरी अत्यादरें सेवितू ॥२०१॥

दुजा फळें खातां खुणा वारी । जीवासी त्या फळाची गोडी भारी ।
अखंड जाहला फळाहारी । वारिलें न करी शिवाचें ॥२०२॥

फळें सेविता अहर्निशीं । तिळभरी शक्ति नाहीं जीवासी ।
अशक्त देखोनियां त्यासी । काळ पाशीं बांधितु ॥२०३॥

जो इयें सेवी कर्मफळें । तो तत्काळ बांधिजे काळें ।
दुजा कर्मफळा नातळे । त्यातें देखोनि पळे कळिकाळू ॥२०४॥

जो कर्मफळातें न सेवितू । तो ज्ञानशक्तीनें अधिक अनंतू ।
सदा परमानंदें तृप्तू । असे डुल्लतु स्वानंदें ॥२०५॥

उद्धवासी होय निजबोधू । यालागीं जीवशिवांचा भेदू ।
अत्यादरें सांगें गोविंदू । निजात्मबोधु प्रांजळु ॥२०६॥

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलादः ।
योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥७॥

जो कर्मफळातें न सेविता । जो स्वरूपाचा जाणता ।
द्रष्टा हे प्रपंचांचा तत्त्वतां । अलिप्तता निजज्ञानें ॥२०७॥

जीवु प्रपंचाचा ज्ञाता । परी परमात्मा नेणे तत्त्वतां ।
यालागीं भोगी भवव्यथा । कर्मफळें खातां अतिबद्धु ॥२०८॥

जो कर्मफळें सेवी बापुडा । तो अंधपंगु जाहला वेडा ।
मी कोण हें नेणे फुडा । पडिला खोडां देहाचे ॥२०९॥

देहसंबंधाआंतु । प्रतिपदीं होय आत्मघातू ।
नाहीं जन्ममरणांसी अंतू । दुःखी होतु अतिदुःखें ॥२१०॥

नश्वर विषयांचा छंदू । तेणें जीवु जाहला अतिबद्धू ।
हा अविद्येचा संबंधू । लागला सुबद्धु देहवंतां ॥२११॥

जितुकी विषयाची अवस्था । तितुकी जीवासी नित्यबद्धता ।
जो विषयातीत सर्वथा । नित्यमुक्तता ते ठायीं ॥२१२॥

जो विद्याप्राधान्यें नित्यमुक्तु । जो ज्ञानशक्तीनें शक्तिमंतु ।
सर्वव्यापकू सर्वीं अलिप्तु । तो नित्यमुक्तु बोलिजे ॥२१३॥

सांगितली जीवाची नित्यबद्धता । प्रगट केली शिवाची मुक्तता ।
जीवाची जे बद्धमुक्तता । तेही आतां सांगतू ॥२१४॥

उद्धवाप्रती श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें लक्षण ।
दोघांचीही ऊणखूण । विचित्र जाण सांगेल ॥२१५॥

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद्यथोत्थितः ।
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्यथा ॥८॥

बद्धमुक्तांचें मिश्र लक्षण । तीं श्लोकीं सांगेल जाण ।
केवळ मुक्ताचें सुलक्षण । गोड निरूपण सात श्लोकीं ॥२१६॥

देहीं असोनि देहबुद्धि नाहीं । हें मुक्ताचें मुक्तलक्षण पाहीं ।
यालागीं देंही असोनि विदेही । म्हणिये पाहीं या हेतू ॥२१७॥

स्वप्नींचे राज्य आणि भीक । जागृतीं मिथ्या दोन्ही देख ।
तैंसे देहादि जें सुखदुःख । तें मिथ्या देख मुक्तासी ॥२१८॥

जो स्वप्नी मरोनि जाळिला । तो जागृतीं नाहीं राख जाहला ।
तैसा प्रपंच मिथ्या जाणितला । मुक्त बोलिला त्या नांव ॥२१९॥

स्वप्नींचें साधकबाधक । जागृतीं आठवे सकळिक ।
त्याचें बाधीना सुखदुःख । तैसें संसारिक मुक्तासी ॥२२०॥

आतां ऐक बद्धाची हे स्थिती । तो वस्तुतां असे देहातीतीं ।
परी मी देह हें मानी कुमती । दुःखप्राप्ती तेणें त्यासी ॥२२१॥

जळीं देखे प्रतिबिंबातें । मी बुडालों म्हणोनि कुंथे ।
कोणी काढा काढा मातें । पुण्य तुमतें लागली ॥२२२॥

स्वप्नीं घाय लागले खड्गाचे । तेणें जागृतीं म्हणे मी न वांचें ।
ऐसें निबिड भरितें भ्रमाचें । तें बद्धतेचें लक्षण ॥२२३॥

स्वप्नींचें सुखदुःख नसतें । तें स्वप्नभ्रमें भोगितां कुंथे ।
तेवीं देह मी म्हणोनि येथें । नाना दुःखांते भोगितू ॥२२४॥

स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तेणें विषयासक्ति दृढ जाण ।
संकल्प विकल्प अतिगहन । तेंचि लक्षण बद्धाचें ॥२२५॥

आणिकें लक्षणें त्याचीं आतां । सांगतु असें तत्त्वतां ।
भोग भोगोनि अभोक्ता । ते मुक्तावस्था परियेसीं ॥२२६॥

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।
गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान् न विद्वान् यस्त्वविक्रियः ॥९॥

अवशेष प्रारब्धगती । मुक्तांची देहीं दिसे वस्ती ।
परी जागृती स्वप्न-सुषुप्तीं । देहस्थिती नातळे ॥२२७॥

छाया पुरुषाचेनि चळे । ते छायेसी पुरुष नातळे ।
तेवीं मिथ्या देह मुक्ताजवळें । कल्पांतकाळें येवों न शके ॥२२८॥

आपुले छायेसी जाण । जेवीं बैसों न शके आपण ।
तेवीं मायादि तिन्ही गुण । जवळी असोन स्पर्शेना ॥२२९॥

इंद्रियद्वारा यथानिगुतीं । प्राप्त विषयांतें सेविती ।
परी सेविलें ऐसेंही नेणती । विषयस्फूर्ती स्फुरेना ॥२३०॥

गुण पोखिती गुणावस्था । इंद्रियें घेतीं इंद्रियार्था ।
मी उभयसाक्षी अकर्ता । चिन्मात्रतां अलिप्त ॥२३१॥

तो इंद्रियाचेनि खेळेमेळें । सुखें विषयामाजीं जरी लोळे ।
तरी विकाराचेनि विटाळें । कदाकाळें मैळेना ॥२३२॥

जेथ कामाची अतिप्रीती । तेथ लोभाची दृढ वस्ती ।
अथवा कामाची जेथ अप्राप्ती । तेथ महाख्याती क्रोधाची ॥२३३॥

मुक्त जाहला नित्य निष्काम । क्रोधलोभेंसी निमाला काम ।
तो स्वयें जाहला आत्माराम । विश्रामधाम जगाचें ॥२३४॥

एवं मुक्ताच्या ठायीं जाण । उपजों न शके पापपुण्य ।
कामक्रोधादिवृत्तिशून्य । जाहला परिपूर्ण चिद्ब्रह्म ॥२३५॥

मुक्ताची विषयस्थिती । विषयीं स्फुरे ब्रह्मस्फूर्ती ।
यालागीं पापपुण्यें नुपजती । नित्यमुक्ति तेणें त्यासी ॥२३६॥

ऐशी मुक्तांची हे कथा । ऐक बद्धाची हे वार्ता ।
अकर्ताचि म्हणे मी कर्ता । येणेंचि सर्वथा गुंतला ॥२३७॥

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।
वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥१०॥

अदृष्टाअधीन जें शरीर । तेथ आलियाहि हरिहर ।
अन्यथा न करवे अणुमात्र । हें वेद शास्त्रसंमत ॥२३८॥

देहीं ज्या गुणाचें प्राधान्य । तैसेंचि कर्म निपजे जाण ।
इंद्रियें गुणाधीन । तदनुसारें जाण वर्ततीं ॥२३९॥

एवं दैवगुणें देहवर्तन । तेथ मी कर्ता म्हणवी आपण ।
तेंचि त्यासी दृढ बंधन । आपण्या आपण घातक ॥२४०॥

नळीमाजिल्या चण्यांच्या आशां । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा ।
तेवीं देहींच्या विषयविलासा । अभिमानें तैसा गुंतला ॥२४१॥

जी देहातीत वस्तुतां । जो गुणकर्माचा अकर्ता ।
तो म्हणे मी देह मी कर्मकर्ता । अहंममता भूलला ॥२४२॥

जो न करितांचि चोरी । मी चोर म्हणे राजद्वारीं ।
तो मारिजे लहानथोरीं । तैसी परी जडजीवां ॥२४३॥

प्रकृतीचें कर्म आपुले माथां । घेऊनि नाचे अहंममता ।
तेणें अभिमानें दृढ बद्धता । आकल्पांता निवार ॥२४४॥

तळीं मांडूनि काजळा । वरी ठेविला स्फटिकु सोज्ज्वळा ।
श्वेतता लोपूनि दिसे काळा । तेवीं आंधळा जीवू झाला ॥२४५॥

कां आंधळें मातलें हातिरूं । नेणे निजपतन निर्धारु ।
तैसा जीव लागे कर्म करूं । पतनविचारू तो न देख ॥२४६॥

मी देह मी कर्म कर्ता । मी ज्ञाता मी विषयभोक्ता ।
ऐसी जे कां देहात्मता । दृढबद्धता तिये नांव ॥२४७॥

एवं बद्धमुक्तवर्तन । विशद केलें निरूपण ।
आतां केवळ मुक्ताचें लक्षण । आवडीं श्रीकृष्ण सांगतु ॥२४८॥

ज्ञानिया तो तंव आत्मा माझा । हे अतिप्रीती गरुडध्वजा ।
हें गुह्य सांगितलें कपिध्वजा । रणसमाजा रणरंगीं ॥२४९॥

तेंचि आतां उद्धवाप्रती । अत्यादरें सांगे श्रीपती ।
ज्ञानियांची मुक्तस्थिती । यथानिगुतीं निजगुह्य ॥२५०॥

ज्ञानलक्षणें सांगतां । धणी नपुरे श्रीकृष्णनाथा ।
निरूपणमिसें ज्ञानकथा । मागुतमागुतां सांगतु ॥२५१॥

यालागीं ज्ञानभक्तांची गोडी । श्रीकृष्णाचि जाणे फुडी ।
कृष्णभजनाची आवडी । भक्त ते गोडी जाणती ॥२५२॥

आधींच तंव हे मुक्तांची कथा । वरी श्रीकृष्णासारिखा वक्ता ।
उद्धवाचें भाग्य वर्णितां । न वर्णवे सर्वथा शेषादिकां ॥२५३॥

उद्धव अर्जुनासमान । त्याहूनि हा दिसे गहन ।
ते परस्परें नरनारायण । गुह्य ज्ञान बोलिले ॥२५४॥

तेचि उलथूनि ज्ञानकथा । उद्धवासी होय सांगता ।
उद्धवा ऐसें भाग्य तत्त्वतां । न दिसे सर्वथा आनासी ॥२५५॥

जाणें सांडूनि निजधामा । मागें ठेऊनि आपुल्या कामा ।
उद्धव आवडला पुरुषोत्तमा । त्याचिया प्रेमा विगुंतला ॥२५६॥

यालागीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवुचि धन्य धन्य ।
जयालागीं स्वयें नारायण । स्वानंदघन वोळला ॥२५७॥

जो नातुडे योगयागसंकटीं । तो उद्धवाच्या बोलासाठीं ।
जेवीं व्याली धेनु वत्सा चाटी । तेवीं गुह्य गोठी सांगतु ॥२५८॥

जो निजकुळासी काळु । तो उद्धवासी अतिस्नेहाळु ।
बापु भक्तकाजकृपाळू । ज्ञानकल्लोळू तुष्टला ॥२५९॥

यालागीं उद्धवाचें नांव घेतां । श्रीकृष्ण निवारी भवव्यथा ।
ऐसी भक्तप्रीती भगवंता । भक्तातें स्मरतां हरि तारी ॥२६०॥

मुक्ताचीं लक्षणें निर्धारितां । लाभे आपुली निजमुक्तता ।
एकाजनार्दनु विनवी संतां । मुक्तकथा हरि बोले ॥२६१॥

कृष्णु उद्धवासी म्हणे मी तुज । सांगेन आपुलें निजगुज ।
मुक्तलक्षणाचें भोज । नवल चोज परियेसीं ॥२६२॥

एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने ।
दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु ॥११॥

ऐकें मुक्तांचें लक्षण । आसन भोजन शयन ।
दर्शन स्पर्शन घ्राण । अटन मज्जन करी कैसें ॥२६३॥

मागील श्लोकार्थु संपतां । प्रकृतिकर्मअभिमानता ।
तेणें लागली दृढबद्धता । तो अहंकारु ज्ञाता नातळे ॥२६४॥

सर्वकर्मीं स्वभावतां । ज्ञात्याची निरभिमानता ।
ते मी समूळ सांगेन कथा । सावधानता अवधारीं ॥२६५॥

जेवीं छायेचा मानापमान । पुरुषा न बाधी अणुप्रमाण ।
तेवीं देहाचें कर्माचरण । निरभिमान मुक्तासी ॥२६६॥

स्वाधिष्ठान तेंचि आसन । अखंड त्यावरी आरोहण ।
तेथें येवोंचि नेणे अभिमान । बैसलें मन उठीना ॥२६७॥

नवल आसनाचें महिमान । हारपोनि गेलें विस्मरण ।
कदा एकांतु नोसंडे जाण । हें सहजासन मुक्ताचें ॥२६८॥

जें आसनीं समाधान । समाधि आणि व्युत्थान ।
करी दोंहीची बोळवण । हें चालतें आसन मुक्ताचें ॥२६९॥

जें बैसल्या आसनीं समाधान । त्याचि स्थिति गमनागमन ।
उठिलों बैसलों नाठवे जाण । चालतेंपण स्फुरेना ॥२७०॥

चालतांही चपळ पदीं । मी चालतो हे नाठवे बुद्धी ।
चालतां न मोडे समाधी । हे लक्षणसिद्धी मुक्ताची ॥२७१॥

जरी त्रैलोक्य हिंडला । तरी ठायींहूनि नाहीं हालला ।
ऐसा न चलोनि मुक्त चालला । जेवीं अभ्रें धांवला दिसे चंद्र ॥२७२॥

कुलालचक्रीं बैसली माशी । ते न हालतां भंवे चक्रासरसीं ।
मुक्ताची गमनसिद्धी तैशी । देहगमनेंसीं आभासे ॥२७३॥

देहो प्रारब्धास्तव हिंडे । बैसका स्वस्वरूपींची न संडे ।
जेवीं रथीं धांवतां सवेग घोडे । निद्रा न मोडे रथस्थाची ॥२७४॥

ऐसें न चळतां जें चळण । तें जाण मुक्ताचें गमन ।
आतां ऐक त्याचें स्नान । निमज्जन निजरूपीं ॥२७५॥

स्नान करी गंगाजळें । परी गंगादकातें नातळे ।
मन चित्स्वरूपीं केलें सोवळें । तें वोवळें हों नेणे ॥२७६॥

त्यासी निजस्वरूपीं नाहतां । जाली परम पवित्रता ।
तीर्थे मागती चरणतीर्था । ऐसी सुस्नातता मुक्ताची ॥२७७॥

तो चिन्मात्रचि देखे जीवन । अखंड चिद्रूपीं अवगाहन ।
इतर म्हणती केलें स्नान । त्यासी निमज्जन निजरूपीं ॥२७८॥

त्याचे चरणींचे रजःकण । लाहोनि धरा परम पावन ।
त्याचेनि प्राणसंगें जाण । पवित्रपण वायूसी ॥२७९॥

त्याचेनि चरणस्पर्शे तत्त्वतां । पवित्र जाल्या गंगादि सरिता ।
त्याचेनि जठरसंगे सर्वथा । अतिपवित्रता अग्नीसी ॥२८०॥

त्याच्या हृदयावकाशीं आकाश । सगळें राहिलें सावकाश ।
तेणें पवित्र जाहलें आकाश । अलिप्त उदास सर्वत्र ॥२८१॥

जे चढोनि बैसले वैकुंठीं । ते सदा वांछिती तयाची भेटी ।
वेदू ऐकों धांवें गोठी । तो पहावया दिठीं देव येती ॥२८२॥

एवं चित्स्वरूपीं करूनि स्नान । जाला सर्ववंद्यू अतिपावन ।
हें मुक्ताचें स्नानलक्षण । आतां निरीक्षण तें ऐक ॥२८३॥

अवघें चराचर देखतां । तो देखोनीचि न देखता ।
दृष्टीसी दृश्यासी अलिप्तता । दृश्य देखतां हरि दिसे ॥२८४॥

दृश्यें दुमदुमित दिसे सृष्टी । परी दृश्य न पडे त्याचे दृष्टीं ।
होतांही दृश्येंसीं भेटी । पडे मिठी अदृश्यीं ॥२८५॥

दृष्टि प्रकाशे देखणेपणीं । तें देखणें देखे दृश्यस्थानीं ।
जेवीं डोळया डोळा दर्पणीं । निजदर्शनीं देखतू ॥२८६॥

डोळेनि दर्पणु प्रकाशे । त्यामाजीं डोळेनि डोळा दिसे ।
मुक्ताचें देखणें तैसें । आपणयाऐसें जग देखे ॥२८७॥

दृश्य द्रष्टा दर्शनीं । त्रिपुटी गेली हारपोनी ।
देखणें देखे देखणेनी । देखणा हो‍उनी सर्वांगें ॥२८८॥

होतां नाना पदार्थेंसी भेटी । तें देखणेपणा दृश्य लोटी ।
दृश्यातीत निजदृष्टीं । सुखें सृष्टी देखतू ॥२८९॥

मुक्ताची हे देखती स्थिती । देखणेपणें यथानिगुतीं ।
उद्धवा ये दृष्टीची ज्यासी प्राप्ती । तोचि त्रिजगतीं पावन ॥२९०॥

या दृष्टीं जे नित्य वर्तत । ते जाण पां परम मुक्त ।
या दृष्टीं जे मज पाहत । परम भागवत प्रिय माझे ॥२९१॥

परादि वाचांमाजीं वचन । उपजे तेथ त्याचें श्रवण ।
श्रोटा वक्ता कथाकथन । अवघें आपण होऊनि ऐके ॥२९२॥

शब्दजातेंसी कान । अखंड जडले सावधान ।
श्रवणामाजीं हारपे गगन । परम समाधान श्रवणाचें ॥२९३॥

ऐकतां लौकिक शब्द । कां नारायण उपनिषद ।
परिसतां नाम हरिगोविंद । अर्थावबोध समत्वें ॥२९४॥

बोलातें जो बोलविता । तोचि श्रवणामाजीं श्रोता ।
येणें अन्वयें श्रवण करितां । शब्दीं निःशब्दता अतिगोड ॥२९५॥

जो जो श्रवणीं पडे शब्दू । तो तो होत जाय निःशब्दू ।
यापरी श्रवणीं परमानंदू । स्वानंदबोधू मुक्ताचा ॥२९६॥

अकारादि वर्णत्रिपुटी । प्रणवू मूळशब्दसृष्टीं ।
तो ओंकार ब्रह्मरूपें उठी । हे श्रवणसंतुष्टी मुक्ताची ॥२९७॥

श्रवणीं पडतां शब्दज्ञान । सहजें शाब्दिक जाय उडोन ।
श्रवणीं ठसावे ब्रह्म पूर्ण । स्वानंदश्रवण मुक्ताचें ॥२९८॥

परिसतां उपनिषद । कां लौकिकादि नाना शब्द ।
मुक्ताचा पालटेना बोध । श्रवणीं स्वानंद कोंदला ॥२९९॥

एक अद्वितीय ब्रह्म । हें वेदशास्त्रांचें गुह्य वर्म ।
तें मुक्तांसी जाहलें सुगम । शब्दी परब्रह्म कोंदलें ॥३००॥

लौकिक वैदिक शब्द जाण । शब्दमात्रीं ब्रह्म पूर्ण ।
ऐसें मुक्ताचें हें श्रवण । घ्राण लक्षण परियेसीं ॥३०१॥

घ्राणासी येतां सुगंधू । मुक्तासी नोहे विषयबोधू ।
गंधमिसें स्वानंदकंदू । परमानंदू उल्लासे ॥३०२॥

घ्राण सुमन चंदन । अवघें तो होय आपण ।
यापरी गंध भोगी जाण । भोक्तेंपण सांडोनी ॥३०३॥

घ्राणा येतांचि सुवासु । सुवासीं प्रकटे परेशु ।
तेव्हां सुवासु आणि दुर्वासु । हा विषयविलासु स्फुरेना ॥३०४॥

मलयानिलसंगें जाण । जेथ जेथ गंधाचें गमन ।
तेथ तेथ मुक्ताचें घ्राण । अगम्यपण या भोगा ॥३०५॥

जितुका चळता वायु जाण । तितुकें मुक्ताचें घ्राण ।
यापरी गंधग्रहण । स्वभावें जाण होतसे ॥३०६॥

यापरी जाण तत्त्वतां । होय तो गंधाचा भोक्ता ।
हे घ्राणक्रिया जाण मुक्ता । रसभोग्यता अवधारीं ॥३०७॥

रस रसना भोजन । तो स्वयेंचि आहे आपण ।
हातु न माखितां सर्वापोशन । रसनेविण सेवितु ॥३०८॥

षड्रसांचा स्वादु जाणे । परी एकी चवीं अवघें खाणें ।
भोक्तपणा आतळों नेणे । ऐसेनि भोजनें नित्यतृप्तु ॥३०९॥

भूक उपजोंचि नेणे । जेवूं बैसल्या पुरे न म्हणे ।
सर्व भक्षी नखातेपणें । उच्छिष्ट होणें त्या नाहीं ॥३१०॥

ताट अन्न आणि आपण । तो न देखे भिन्नपण ।
रसमिसें स्वानंदपूर्ण । सर्वांगें जाण सेवित ॥३११॥

जंव रसना घेवों जाय रसस्वादू । तंव तेथें प्रकटे परमानंदू ।
करूनि रसरसने उच्छेदू । निजानंदु सेवितू ॥३१२॥

सकळ गोडियांची मूळ गोडी । तेथ बैसली निजआवडी ।
सेवितां नाना परवडी । तेचि गोडी गोडपणें ॥३१३॥

सकळ गोडियां जें गोड आहे । ते गोडीच तो जाला स्वयें ।
आता जो जो रसविषयो खाये । तेथ तेथ आहे ते गोडी ॥३१४॥

कैसा मुक्ताचा निजबोधू । घेवों जातां रसस्वादू ।
रसत्व लोपूनि स्वानंदकंदू । परमानंदू वोसंडे ॥३१५॥

यालागीं जो जो रस सेवूं जाये । तो तो ब्रह्मरसूच होये ।
मुक्ताची रसना यापरी पाहें । घेत आहे रसातें ॥३३६॥

एवं मुक्ताचें जें भोजन । ते करिती क्रिया ऐसी जाण ।
आतां तयाचें जें स्पर्शन । तेंही लक्षण परियेसीं ॥३१७॥

मुक्तासी लागतांचि जाणा । शीत सांडी शीतळपण ।
स्पर्शे उष्ण मुकलें उष्णा । स्पर्शनलक्षणा हें त्याची ॥३१८॥

जेवीं कां टेंकितां अग्नीसी । धुरें आणी चंदनासी ।
जाळूनि त्यांच्या विकारासी । आपणाऐसी करी वन्ही ॥३१९॥

तेवीं मुक्तासी द्वंद्वें आदळतां । द्वंद्वांची बुडाली द्वंद्वता ।
तो सर्वी सर्वपणें असतां । सहजे द्वंद्वता निमाली ॥३२०॥

तेथ कैंचे मृदु कैंचें कठिण । कैंचें शीत कैंचें उष्ण ।
सर्वीं सर्वात्मा तो जाण । द्वंद्वाचें भान स्पर्शेना ॥३२१॥

आगीसी पोळीना उन्हाळा । हींव पीडीना हिमाचळा ।
तैसी द्वंद्वांची हे माळा । मुक्ताचे गळां पडेना ॥३२२॥

सुवर्णाचे अलंकार भले । सुवर्णपेटीमाजी झांकिले ।
झांकिले म्हणतां उघडे ठेले । तेवीं द्वंद्वें सकळ परब्रह्म ॥३२३॥

त्यासी अंगीं जें जें आदळें । तें अंगचि होय तत्काळें ।
कांहीं नुरे त्यावेगळें । द्वंद्वे सकळें निमालीं ॥३२४॥

हातीं लीलाकमळ सांपडे । तंव कमळीं कमळत्वचि उडे ।
कमळजन्मा तोही बुडे । करी रोकडे निजरूप ॥३२५॥

स्पर्श स्पर्शतें स्पर्शावें । हेही त्रिपुटी न संभवे ।
किंबहुना आपणचि आघवें । निजस्वभावें होऊनि ठेला ॥३२६॥

तो देवपूजा हातीं धरी । तरी मीचि ते देवपूजेभीतरीं ।
अथवा खेळों रिघाल्या पाथरीं । त्याहीमाझारीं मी त्यासी ॥३२७॥

भिंती नानावर्ण चित्राकृती । तेथें जें जें स्पर्शे तें तें भिंती ।
तेवीं मुक्ताची स्पर्शनस्थिती । पूर्ण अद्वैतीं निजबोधू ॥३२८॥

यापरी गा तत्त्वतां । स्पर्शलक्षण वर्ते मुक्ता ।
त्याचें बोलणें जें सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥३२९॥

सुरस कथा सांगे वाडेंकोडें । अथवा लौकिक बोलणें घडे ।
परी त्याची समाधिमुद्रा न खंडे । मौन न मोडे बोलतां ॥३३०॥

बोलतांही नोमडे मौन । हेचि अनुभवाची आंतुल खूण ।
शब्दामाजीं निःशब्दगुण । सज्ञान जाण जाणती ॥३३१॥

स्त्रीपुरुषें अबोला चालती । तो अबोला कीं अतिप्रीती ।
तेवीं मुक्ताची बोलती स्थिती । शब्द शब्दार्थी निःशब्द ॥३३२॥

जयाचीं बोलतीं अक्षरें । अक्षररूपेंचि साचारें ।
त्याचीं ऐकतां उत्तरें । चमत्कारें मन निवे ॥३३३॥

मी एकु चतुर बोलका । हाही नाहीं आवांका ।
अथवा रंजवावें लोका । हेंही देखा स्मरेना ॥३३४॥

निःशब्दीं उठती शब्द । शब्दामाजीं ते निःशब्द ।
यापरी करितांही अनुवाद । बोलोनि शुद्ध अबोलणा ॥३३५॥

जळामाजीं उपजे तरंग । जळ तंरगीचें निजांग ।
तेवीं निःशब्दीं शब्द सांग । शब्दाचें सर्वांग निःशब्द ॥३३६॥

वाच्यवाचकता त्रिपुटी । लोपूनि सांगे गोड गोठी ।
करितां सैराट चावटी । न सुटे मिठी मौनाची ॥३३७॥

म्यां सत्यचि बोलावें । हेंही त्यासी जीवें नाठवे ।
मिथ्या बोलों लोभस्वभावें । हेंही न संभवे मुक्तासी ॥३३८॥

सत्य मिथ्या जीं बोलणीं । निःशेष प्राशूनि नेलीं दोनी ।
मुळींच्या मौनें जाला मौनी । नाना वचनीं बोलतां ॥३३९॥

तेथ सैराट हाक देतां । कां सिंहनादें गर्जतां ।
शब्दीं ठसावली निःशब्दता । मौन सर्वथा मोडेना ॥३४०॥

जरी तो माझें स्तवन करी । तरी मी त्याच्या स्तवनामाझारीं ।
तो जरी सैरा बडबड करी । त्याही माझारीं मी त्यासी ॥३४१॥

जरी त्यासी येऊनि भांडण पडे । तरी भांडणही करणें घडे ।
त्या कलहामाजीं मागेंपुढें । चहूंकडे मज देखे ॥३४२॥

त्याचे वांकडेतिकडे व्यंग बोल । ते जाण ब्रह्मचि केवळ ।
तया आम्हां अभिन्न मेळ । निजात्मसाक्ष वस्तीसी ॥३४३॥

अवचटें त्याच्या मुखाबाहेरीं । ज्यासी म्हणे तुज देवो तारी ।
त्यासी मी वाउनियां शिरीं । ब्रह्मसाक्षात्कारीं पाववीं ॥३४४॥

यालागीं त्याच्या वचनाआधीन । मी सर्वथा असें जाण ।
त्याचें वचन तें प्रमाण । सर्वस्वें जाण मी मानीं ॥३४५॥

आतां तो मी हे ऐसी बोली । बाहेर सवडी वाढिन्नली ।
मी तोचि तो हे किली । मागीं चोजवली मद्भक्तां ॥३४६॥

यालागीं तो माझा जीवप्राण । मी त्याचें निजजीवन ।
तयासीं मज भिन्नपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥३४७॥

एवं तो सगळा मजभीतरीं । मी तया आंतुबाहेरीं ।
ऐसेनि अभिन्नपणेंकरीं । सुखें संसारीं नांदतू ॥३४८॥

त्याचे मुखींचे जे जे बोल । ते मीचि बोलता सकळ ।
मुक्ताचें बोलणें केवळ । तुजप्रती विवळ म्यां केलें ॥३४९॥

हातीं काही घेवों जाये । तंव ते घेणें देवो होये ।
देतां कांहीं देवो पाहे । तेंही होये तद्रूप ॥३५०॥

तेव्हां दान आणि देते घेते । भिन्नपणें न देखे तेथें ।
यालागीं करोनियां अकर्ते । यापरी करांतें वर्तवी ॥३५१॥

निजस्वभावें ते कर । जो कांहीं करिती व्यापार ।
तेथ नकेलेपणाचें सूत्र । सहजीं साचार ठसावे ॥३५२॥

करीं पडलिया शस्त्र । करूं जाणे तो व्यापार ।
परी मी कर्ता हा अहंकार । अणुमात्र असेना ॥३५३॥

पुढें वोढवलें अवचितें । तरी खेळों जाणे द्यूतकर्मातें ।
हारी जैत नाठवे चित्तें । निजस्वभावें तें खेळतु ॥३५४॥

वोडवल्या ब्राह्मणपूजा । करूं जाणे अतिवोजा ।
पूज्यपूजकत्वें भावो दुजा । न मनूनि द्विजां पूजितु ॥३५५॥

धनुषीं काढूं जाणे वोढी । अनुसंधानें बाण सोडी ।
अलक्ष्य लक्षूनि भेदी निरवडी । परी न धरी गोडी श्लाघेची ॥३५६॥

कैसें कर्म निपजे करीं । जैशा समुद्रामाजीं लहरी ।
तैसा निजस्वरूपामाझारीं । नाना व्यापारीं निश्चळु ॥३५७॥

सूर्य मृगजळातें भरी । तैसा व्यापारू निजनिर्विकारीं ।
परी केलेंपण शरीरीं । तिळुभरी असेना ॥३५८॥

सूर्यकांतीं अग्नि खवळे । तें कर्म म्हणती सूर्यें केलें ।
तैसें हस्तव्यापारें जें जें जालें । नाहीं केलें तें त्याने ॥३५९॥

सूर्यकांतीं पाडावा अग्नी । हें नाहीं सूर्याचे मनीं ।
तेवीं मुक्त निरभिमानी । क्रियाकरणीं विचरतु ॥३६०॥

त्यासी चालवूं जातां पायें । तळीं पृथ्वी नाहीं होये ।
आपण आपणियावरी पाहे । चालतु जाये स्वानंदें ॥३६१॥

जळींचा जळावरी तरंग । अभिन्नपणें चाले चांग ।
तैसा तो निजरूपीं सांग । चालवी अंग चिद्रूपें ॥३६२॥

तयासी असतांही चरण । आवडीं चाले चरणेंविण ।
करी सर्वांगें गमन । सर्वत्र जाण जालासे ॥३६३॥

जेवीं अखंड दंडायमान । पायेंवीण चाले जीवन ।
तेवीं चरणेंविण गमन । नित्य सावधान मुक्ताचें ॥३६४॥

सर्वथा पायेंविण । वायूचें सर्वत्र गमन ।
तैसेंच मुक्ताचें लक्षण । स्वरूपीं जाण सर्वत्र ॥३६५॥

यापरी न हालतां जाण । त्याचें सर्वत्र गमन ।
नाठवे चालतेंपण । ऐसेंच लक्षण मुक्ताचें ॥३६६॥

मूळीं आत्मा आत्मी नाहीं जाणा । यालागीं स्त्रीपुरुषभावना ।
त्यासी सर्वथा आठवेना । दैवें अंगना तो भोगी ॥३६७॥

नटू नाटकु अवगला । पुरुष स्त्रीवेषें दिसों आला ।
स्त्रीपुरुषभावो संपादिला । तेवीं हा जाहला गृहस्थु ॥३६८॥

कां अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।
मुक्तासी जाण तैशापरी । स्त्रीपुरुषाकारीं निजबोधू ॥३६९॥

जेवीं कां आपुली साउली । आवडीं आपण आलिंगिली ।
तेवीं मुक्तें स्त्री भोगिली । द्वैताची भुली सांडोनी ॥३७०॥

छाया कोठें असे कोठें वसे । सरशी असतां ज्याची तो न पुसे ।
मुक्तासी जाण तैसें । लोलुप्य नसे स्त्रियेचें ॥३७१॥

एवं स्त्रीपुरुषविकारप्राप्ती । त्याची न मोडे आत्मस्थिती ।
दैवें जाहलिया संतती । आत्मप्रतीती तेथेंही ॥३७२॥

’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । सत्यत्व आलें ये श्रुतीसी ।
पुत्रत्वें देखे आपणासी । निजरूपेंसीं सर्वदा ॥३७३॥

स्वयें जनकू स्वये जननी । स्वयें क्रिडे पुत्रपणीं ।
आपणावांचूनि जनींवनीं । आणिक कोणी देखेना ॥३७४॥

एवं स्त्रीपुत्रसंतती । जेवीं आकाशी मेघपंक्ती ।
काळें येती काळें जाती । तैशी स्थिती मुक्ताची ॥३७५॥

स्त्रीसंभोगीं जें होय सुख । तें सुख मुक्तासी सदा देख ।
यालागी स्त्रीकाम अभिलाख । नाही विशेख मुक्तासी ॥३७६॥

जैसे राजहंसापाशीं शेण । तैसें मुक्तापाशीं जाण धन ।
त्यावरी त्याचें नाहीं मन । उदासीन सर्वदा ॥३७७॥

व्याघ्रासी वाढिलें मिष्टान्न । तें त्यासी जैसें नावडे जाण ।
तैसें मुक्तासी नावडे धन । धनलोभीपण त्या नाहीं ॥३७८॥

पोतास कापुराचा डळा । जेवीं नातळे काउळा ।
तेवीं अनर्घ्यरत्नामाळा । मुक्तें सांडिल्या थुंकोनि ॥३७९॥

ज्यासी धनलोभाची आस्था । त्यासी कल्पांतीं न घडे मुक्तता ।
तैसे स्त्रीकामिया सर्वथा । नव्हे परमार्थता निजबोधू ॥३८०॥

मुक्ताचिये निद्रेपाशीं । समाधि ये विश्रांतीसी ।
शिणली धांवे माहेरा जैसी । तैसी विसाव्यासी येतसे ॥३८१॥

जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसी । नातळोनि तींही अवस्थांसी ।
निजीं निजे निजत्वेंसीं । अहर्निशीं निजरूपें ॥३८२॥

निजीं निजों जातां निर्धारा । तळीं हरपली धरा ।
वरी ठावो नाहीं अंबरा । ऐसिया सेजारामाजीं निजे ॥३८३॥

नवल निजत्याची वोज । चालतां बोलतां न मोडे नीज ।
खातां जेवितां अखंड नीज । सहजीं सहज निजरूप ॥३८४॥

निजवितें कां उठवितें । दोनी तोचि आहे तेथें ।
कोण कोणा जागवितें । निजेरूपचि तें निजरूपें ॥३८५॥

जागतां निजेशीं वागे । वागतांही नीज लागे ।
एवं नीजरूप जाहला अंगें । निद्रेचेनि पागें पांगेना ॥३८६॥

शय्या शयन सेजार । अवघे तोचि असे साचार ।
आपुल्या निजाचें आपण घर । नित्य निरंतर निजीं निजे ॥३८७॥

ऐसें जें जें करूं जाय कर्म । तेथ तेथ प्रकटे परब्रह्म ।
मुक्तासी एकुही नाहीं नेम । हें मुख्य वर्म मुक्ताचें ॥३८८॥

मुक्तासी नेमबंधन । तैं अंगीं लागलें साधन ।
साधन असतां मुक्तपण । न घडे जाण सर्वथा ॥३८९॥

मुक्तासी तंव आसक्ती । सर्वदा नाहीं सर्वार्थी ।
शेष प्रारब्धाचे स्थितीं । कर्में निपजतीं निरपेक्षे ॥३९०॥

ज्याचा निमाला अहंकारू । तो माझें स्वरूप साचारू ।
ये अर्थी न लगे विचारू । वेदशास्त्र-संमत ॥३९१॥

जो नित्यमुक्त निर्विकारी । तो वर्ततां वर्ते मजमाझारीं ।
मी तया आंतुबाहेरीं । जेवीं सागरीं कल्लोळ ॥३९२॥

यापरी जाला जो परब्रह्म । त्यासी स्वप्नप्राय धर्माधर्म ।
बांधूं न शके इंद्रियकर्म । हें त्याचें वर्म तो जाणे ॥३९३॥

न तथा बध्यते विद्वांस्तत्र तत्रादयन् गुणान् ।
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ॥१२॥

जिंहीं इंद्रियीं कर्म करितां । मूर्खासी जाली दृढ बद्धता ।
तिंहीं इंद्रियीं वर्ततां ज्ञाता । नित्यमुक्तता निवार ॥३९४॥

मूर्खासी कर्मीं अभिमान । ज्ञाता सर्व कर्मीं निरभिमान ।
बंधमोक्षाचें कारण । अहंकारू जाण जीवांसी ॥३९५॥

अहं कर्ता अहं भोक्ता । हेचि मूर्खाची दृढ बद्धता ।
तें प्रकृतिकर्म आपुले माथां । नेघे ज्ञाता अभिमानें ॥३९६॥

तेचि ज्ञात्याची निरभिमानता । तुज म्यां सांगितली आतां ।
इंद्रियां विषयो भोगवितां । आपुली अभोक्तृता तो जाणे ॥३९७॥

आपुली छाया विष्ठेवरी पडे । अथवा पालखीमाजीं चढे ।
तो भोगु आपणियां न घडे । तैसेंचि देह कोरडे मुक्तासी ॥३९८॥

मज होआवी विषयप्राप्ती । हेंही ज्ञाते न वांछिती ।
विषय मिथ्यात्वें देखती । जेवीं कां संपत्ती चित्रींची ॥३९९॥

यालागीं असोनियां देहीं । तो नित्यमुक्त विदेही ।
ज्यासी प्रकृतिगुणांच्या ठायीं । अभिमानु नाहीं सर्वथा ॥४००॥

म्हणसी असोनियां देहीं । कोण्या हेतु तो विदेही ।
उद्धवा ऐसें कल्पिसी कांहीं । तो दृष्टांतु पाहीं सांगेन ॥४०१॥

आकाश सर्वांमाजीं असे । सर्व पदार्थीं लागलें दिसे ।
परी एकेंही पदार्थदोषें । मलिन कैसें हों नेणे ॥४०२॥

त्या गगनाचेपरी पाहीं । ज्ञाता असोनियां देहीं ।
देहकर्माच्या ठायीं । अलिप्त पाहीं सर्वदा ॥४०३॥

प्रचंड आणोनि पाषाणीं । आकाश न चेंपे चेंपणीं ।
तेवीं क्षोभलियाही प्रकृतिगुणीं । ज्ञाता जडपणीं न बंधवे ॥४०४॥

आकाश असोनियां जनीं । कदा रुळेना जनघसणीं ।
तैसा प्रकृतिकर्मी वर्तोनी । प्रकृतिगुणीं अलिप्त ॥४०५॥

गगन जळीं बुडालें दिसे । परी तें जळामाजीं कोरडें असे ।
तेवीं पुत्रकलत्रीं ज्ञाता वसे । तेणें दोषें अलिप्त ॥४०६॥

आकाशा मसी लावूं जातां । मसीं माखे तो लाविता ।
तेवीं मुक्तासी दोषी म्हणतां । दोष सर्वथा म्हणत्यासी ॥४०७॥

शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लागती अंबरा ।
तेवीं नाना द्वंद्वसंभारा । मुक्ताचा उभारा निर्द्वंद्व ॥४०८॥

येऊनि नाना मेघपटळें । विगडगर्जनें गगन झांकोळे ।
त्यामाजीं असोनिया वेगळें । गगन नातळे मेघातें ॥४०९॥

तेवीं मोहममतेच्या कडाडी । मुक्तासी करिती ताडातोडी ।
ते तंव त्यास न लगे वोढी । परापरथडी अलिप्तु ॥४१०॥

गगनासी आगी लावूं जातां । अग्नि विझोनि जाय सर्वथा ।
तेवीं त्रिगुणीं मुक्तासी बांधतां । गुणीं सगुणता निमाली ॥४११॥

प्रळयवायूचेनि झडाडें । आकाश निजस्वभावें नुडे ।
सगळा वायू गगनीं बुडे । पाहतां नातुडे गगनींही ॥४१२॥

तेवीं अविद्या निजस्वभावतां । मुक्तासी न करवेचि बद्धता ।
अविद्या नांवें मिथ्या वार्ता । मुक्त तत्त्वतां देखेना ॥४१३॥

गगनाच्या ऐसी अलिप्तता । सर्व कर्मीं वर्ते तो ज्ञाता ।
जनीं अलिप्त वर्ते सविता । तेवीं मुक्तता अवधारीं ॥४१४॥

घृतमद्यजळांआंतौता । बिंबोनि अलिप्त सविता ।
तेवीं बाल्य तारुण्य वृद्धता । वयसा चाळितां अलिप्त ॥४१५॥

नातरी सूर्याचेनि प्रकाशें । शुभाशुभ कर्म वाढलें असे ।
सविता अलिप्त तेणें दोषें । निजप्रकाशें प्रकाशकू ॥४१६॥

तेवीं आश्रमधर्मीं असतां । नित्यादि कर्में आचरितां ।
मुक्तासी नाहीं कर्मबद्धता । अकर्तात्मता निजबोधें ॥४१७॥

सूर्यकांतीं सविता । अग्नि उपजवूनि अकर्ता ।
तैसा निजतत्त्वाचा ज्ञाता । करोनि अकर्ता कर्मांचा ॥४१८॥

जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो नाहीं वोला झाला ।
तैसा स्त्रीसंगें प्रजा व्याला । नाही मुकला ब्रह्मचर्या ॥४१९॥

सवित्याचें अलिप्तपण । तें निरूपिलें निरूपण ।
आतां देहीं असोनि अलिप्तपण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥४२०॥

जेवीं देहामाजीं असे प्राण । प्राणास्तव देहचलन ।
देहदोषा नातळे प्राण । अलिप्त जाण सुखदुःखां ॥४२१॥

तैसा मुक्त असोनि संसारी । संसारव्यवहार सर्व करी ।
परी संसारदोषु अंगावरी । तिळुहीभरी लागेना ॥४२२॥

वायु सर्वांतें स्पर्शतु । परी स्पर्शदोषांसी अलिप्तु ।
तेवीं अहंममता नातळतु । मुक्त वर्ततु देहगेहीं ॥४२३॥

वायूसी जेवीं सर्वत्र गमन । परी कोठेंही आसक्त नव्हे जाण ।
तेवीं विषयी नहोनि आपण । विषयसेवन मुक्ताचें ॥४२४॥

वायूसी एके ठायीं नाहीं वस्ती । मुक्तासी देहगेहीं नाहीं आसक्ती ।
वायूसी नभामाजीं विश्रांती । मुक्तासी गुणातीतीं विश्राम ॥४२५॥

एवढें जें अगाधपण । तें मुक्ताचें मुक्तिकारण ।
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । प्रथम जाण विवेकु ॥४२६॥

वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः ।
प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते ॥१३॥

विवेंकें बुद्धि अतिसंपन्न । त्यासी उपजे नित्यानित्यज्ञान ।
परी तें खिरंगटलें असे जाण । वैराग्येंवीण वाढेना ॥४२७॥

विवेकेंवीण वैराग्य गहन । तें केवळ आंधळें जाण ।
तेणें आपुलें निजात्मपतन । अंधकूपीं जाण तें पडे ॥४२८॥

जेथ विवेकवैराग्यसंयोग । तेथ नित्यसंग्रहो अनित्यत्याग ।
तेंचि सद्विद्यालक्षण खड्ग । झळकत चांग नैराश्यें ॥४२९॥

तेंचि गुरुवचनसाहाणेसी । लावूनि अतितीक्ष्ण केलें त्यासी ।
घायें छेदिलें संशयासी । संकल्पविकल्पेंसीं समूळ ॥४३०॥

असंभावना विपरीतभावना । निःशेष तुटलिया वासना ।
निजस्वरूपीं तेव्हां जाणा । जागेपणा तो आला ॥४३१॥

जो अविद्यालक्षण दीर्घ स्वप्न । नानात्वें भोगिता आपण ।
तो अद्वैतीं जागा जाला जाण । कृपा थापटन गुरुवचनें ॥४३२॥

तेव्हां नानात्वासीं नाहीं ठावो । मी माझें हें झालें वावो ।
फिटला अविद्याभेद संदेहो । आत्मानुभवो तो भोगी ॥४३३॥

जागा झाल्या स्वप्न भासे । परी तें मिथ्या झालें अनायासें ।
मुक्तासी जग तैसें दिसे । यालागीं तेणें दोषें अलिप्त ॥४३४॥

एवं मुक्ताचें जें जें वर्तन । तें अलिप्तपणें ऐसें जाण ।
कथं वर्तते हा प्रश्न । प्रसंगें लक्षण सांगितलें ॥४३५॥

कथं विहरेत् या प्रश्नाचें । उत्तर ऐकावया साचें ।
उदित मन उद्धवाचें । जाणोनि जीवींचें हरि बोले ॥४३६॥

यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधि‍याम् ।
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः ॥१४॥

विद्यमान देहीं असतां । देहस्थ गुण नातळती मुक्ता ।
पापपुण्यादि हे कथा । सुखदुःखवार्ता तो नेणे ॥४३७॥

सांडिल्या संकल्पविकल्पांसी । कल्पांतींही नातळे त्यासीं ।
जेवीं कां ओकिल्या ओकासी । परतोनि कोणासी न घेववे ॥४३८॥

यालागीं मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । मुक्ताचीं जालीं संकल्पशून्य ।
याचिलागीं पाप पुण्य । न लगे जाण मुक्तासी ॥४३९॥

इंद्रियीं विषयक्रीडन । करितां संकल्पशून्य ।
मुक्तासी मनपणें नाहीं मन । वृत्तिशून्य यालागीं ॥४४०॥

बाळक लेणया प्रमाण नेणे । तरी अंगीं शोभे लेइलेपणें ।
तेवीं कर्में विगुंतलीं करणें । मुक्त अकर्तेपणें अलिप्त ॥४४१॥

संकल्पविरहित विहार । तोचि मुक्त जाण पां साचार ।
कथं विहरति हें उत्तर । थोडेनि फार सांगितलें ॥४४२॥

म्यां सांगितलीं जीं जीं लक्षणें । तीं तीं मुक्ताचि मुक्तुच जाणे ।
आणिकासी व्युत्पत्तिपणें । मुक्त जाणणें हें न घडे ॥४४३॥

सकळ वेदशास्त्रसंपन्न । त्यासीही मुक्त न कळे जाण ।
देहीं असे ज्यासी देहाभिमान । त्यासी मुक्तलक्षण कळेना ॥४४४॥

म्यां बोलिले लक्षणांची पोथी । साक्षेपें घेऊनि हातीं ।
जर्ही हिंडिन्नला त्रिजगतीं । तर्ही मुक्ताची स्थिति कळेना ॥४४५॥

जेणें साचार मुक्त जाणितला । तोही सत्य जाण मुक्त झाला ।
अनुमानयोग्यतेच्या बोला । मुक्तु जाणवला हें मिथ्या ॥४४६॥

जेणें सूर्य देखिला यथार्थता । तो जग देखे तत्प्रकाशता ।
जेणें मुक्त जाणितला तत्त्वतां । तो नित्यमुक्तता जग देखे ॥४४७॥

तेथ हा मुक्त हा बद्ध । देखणें हें अतिअबद्ध ।
ऐसें देखती ते महामंद । अज्ञानांध अज्ञानी ॥४४८॥

मुक्तु न कळे सर्वथा । ऐसें बोलणें ऐकतां ।
उद्धवासी हो लागली चिंता । तें कृष्णनाथा कळों सरलें ॥४४९॥

मागां सांगितलीं मुक्तलक्षणें । तीं मुक्ताचीं मुक्तचि जाणे ।
लौकिकीं मुक्त कळे जेणें । तींही लक्षणें परियेसीं ॥४५१॥

आश्वासावया उद्धवाचें मन । मुक्ताचें जाण तें लक्षण ।
सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । येरू सावधान सर्वस्वें ॥४५२॥

कळतीं मुक्ताचीं लक्षणें । उद्धवु ऐकावया उदित मनें ।
तें जाणोनियां श्रीकृष्णें । विचित्र निरूपणें निरूपी ॥४५३॥

यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैः येन किञ्चिद् यदृच्छया ।
अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥१५॥

ज्याचिया देहासी जाण । हिंसा करिती हिंसक जन ।
छेद भेद दंड मुंडण । गर्जन तर्जन जर्हीस केलें ॥४५४॥

तर्हीे ते देहाची व्यथा । मुक्तासी नाहीं सर्वथा ।
नाना उपचारीं पूजितां । नेघे श्लाघ्यता सन्मानें ॥४५५॥

देहीं वर्तमान असतां । देहबुद्धी नाहीं सर्वथा ।
त्यासीच बोलिजे जीवन्मुक्तता । यालागीं देहव्यथा त्या नाहीं ॥४५६॥

जैसी पुरुषांसवें छाया असे । पुरुषयोगें चळती दिसे ।
ते छायेची अहंममता नसे । निजमानसें पुरुषासी ॥४५७॥

तैसाचि मुक्ताचा देहो । मुक्तासवें वर्ते पहा हो ।
परी त्यासी नाहीं अहंभावो । हा नित्यस्वभावो मुक्ताचा ॥४५८॥

त्यासी चोरु हेरु कातरु । म्हणोनि दंडू केला थोरु ।
कां पूजिला ईश्वरु । पुरुष श्रेष्ठतरु म्हणोनि ॥४५९॥

परी पूजितां कां गांजितां । त्याची डंडळीना समता ।
जेवीं छायेची मानापमानता । न करी व्यथा पुरुषासी ॥४६०॥

देहो व्याघ्रामुखीं सांपडला । दैवें पालखीमाजीं चढला ।
तो हरुषविषादा नाहीं आला । समत्वें झाला निर्द्वंद्व ॥४६१॥

देहो द्यावया नेतां सुळीं । मी मरतों ऐसें न कळवळी ।
कां गजस्कंदी पूजिला सकळीं । तेणें सुखावली वृत्ति नव्हे ॥४६२॥

सुखदुःखादि नाना व्यथा । आगमापायी आविद्यकता ।
देहाचें मिथ्यात्व जाणता । यालागीं व्यथा पावेना ॥४६३॥

अतिसन्मानु जेथ देखे । तेथ न राहे तेणें सुखें ।
अपमानचिये आडके । देखोनि न फडके भयभीतू ॥४६४॥

देहासी नाना विपत्ति होये । तोही त्या देहाचें कौतुक पाहे ।
देह मी मज व्यथा आहे । हें ठावें नोहे मुक्तासी ॥४६५॥

येथवर देहातीतता । दृढ बाणली जीवन्मुक्ता ।
यालागीं देहदुःखाची व्यथा । त्यासी सर्वथा बाधीना ॥४६६॥

नाना जनपदवार्ता । अतिस्तवनें स्तुति करितां ।
कां परुषवचनी निंदितां । मुक्तासी व्यथा उपजेना ॥४६७॥

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ् मुनिः ॥१६॥

निंदेच्या तिखट बाणीं । दृढ विंधिल्या दुर्जनीं ।
हे असाधू हें नुपजनी मनीं । नो बले वचनीं ते दोष ॥४६८॥

भाविक सात्त्विक साधू । मिळोनि करिती स्तुतिवादू ।
तूं ईश्वरी पुरुष शुद्धु । हा गुणानुवादू ऐकोनि ॥४६९॥

मी उत्तम हें नुपजे मनीं । उंच नीच नेदखे जनीं ।
हे साधु लोक भले गुणी । हे मुक्ताची वाणी वदेना ॥४७०॥

साधु असाधु पाहतां जनीं । तो ब्रह्मरूप देखे दोनी ।
देखतें देखे तद्‌रूपपणीं । निजात्मदर्शनीं निजबोधु ॥४७१॥

तेथ कोणाची करावी निंदा । कोणाच्या करावें गुणानुवादा ।
मीचि विश्व हें आलें बोधा । स्तुतिनिंदा निमाली ॥४७२॥

त्यासी आत्मसाक्षात्कारीं विश्राम । नित्य निजात्मपदीं आराम ।
साधु असाधु हा फिटला भ्रम । स्वयें आत्माराम तो जाला ॥४७३॥

असाधुत्वें निंदावे ज्यासी । तंव आत्मस्वरूपें देखे त्यासी ।
साधु म्हणौनि वर्णितां गुणासी । देखे त्यासी निजरूपें ॥४७४॥

उजव्या वंद्यत्वें शुद्धभावो । डाव्या निंद्यत्वें निजनिर्वाहो ।
पुरुषासी दोंहीचा समभावो । वंद्य निंद्य पाहा हो समत्वें तैसे ॥४७५॥

तेथ साधु असाधु अनुवादा । वर्जिली स्तुति आणि निंदा ।
समत्वें पावला समपदा । सुखस्वानंदाचेनि बोधें ॥४७६॥

मुक्ताची हे वोळखण । यापरी उद्धवा तूं जाण ।
आतां आणिकही लक्षण । तुज मी खूण सांगेन ॥४७७॥

प्रकट मुक्ताचें लक्षण । म्यां तुज सांगितलें जाण ।
तें लौकिकीं मानी कोण । विकल्प गहन जनाचे ॥४७८॥

प्रारब्धवशास्तव जाण । एकादें अवचटे दिसे चिह्न ।
इतुक्यासाठीं मुक्तपण । मानी कोण जगामाजीं ॥४७९॥

मुक्त मुक्तपणाची पदवी । सर्वथा जगामाजीं लपवी ।
जो आपुली मुक्तता मिरवी । तो लोभस्वभावी दांभिकु ॥४८०॥

शुक वामदेव मुक्त म्हणतां । सर्वांसी न म्हणवे सर्वथा ।
मा इतरांची काय कथा । माझीही मुक्तता न मानिती ॥४८१॥

म्यां गोवर्धनु उचलिला । दावाग्नि प्राशिला ।
अघ बक विदारिला । प्रत्यक्ष नाशिला काळिया ॥४८२॥

जों जों हा देहाडा । तों तों नीच नवा पवाडा ।
निजसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळु ॥४८३॥

त्या माझें मुक्तपण । न मानिती याज्ञिक ब्राह्मण ।
इतरांची कथा कोण । विकल्प दारुण लौकिकीं ॥४८४॥

यालागीं मुक्ताचें मुक्तपण । मुक्तचि जाणे आपण ।
इतरांसी न कळे तें लक्षण । अतिविचक्षण जर्हीप जाला ॥४८५॥

मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूढ-पिशाचवत ।
तींही चिन्हें समस्त । ऐक निश्चित सांगेन ॥४८६॥

न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन् न ध्यायेत् साध्वसाधु वा ।
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥१७॥

कायिक वाचिक मानसिक । उद्देशें कर्म न करी एक ।
जें निपजे तें स्वाभाविक । अहेतुक त्या नांव ॥४८७॥

हेतु ठेवूनि गुणागुणीं । स्तुतिनिंदेचीं बोलणीं ।
सांडोनिया जाला मौनी । परी मौनाभिमानीं हेतु नाहीं ॥४८८॥

जरी तो जाला मौनाभिमानी । तरी मुक्त पडला बंधनीं ।
यालागीं बोलणें न बोलणें दोन्ही । सांडूनि मौनी तो झाला ॥४८९॥

अतद्व्या वृत्तीनें जाण । करावें असंतनिरसन ।
पहिल्या वृत्तीने असंतांचे निरसन करून मग गुरुमुखाने मिळालेल्या उपदेशाने सद्वस्तूचे नित्य ध्यान करावे.
तंव पावली सद्गुधरूची खूण । उडालें ध्येय ध्याता ध्यान ।
बुडालें भेदाचें भेदभान । चैतन्यघन कोंदलें ॥४९१॥

मेळवूनि शास्त्रसंभारा । बांधला संतासंतबंधारा ।
तो चैतन्याच्या महापुरा- । माजी खरा विराला ॥४९२॥

तेव्हां बुडालें संतासंतभान । निबिड दाटलें चैतन्यघन ।
मोडलें मनाचें मनपण । वृत्तिशून्य अवस्था ॥४९३॥

मनें ध्यावें चैतन्यघन । तंव चैतन्यचि जालें मन ।
सहजेंचि खुंटलें ध्यान । हें मुख्य लक्षण मुक्ताचें ॥४९४॥

चैतन्यीं हरपलें चित्त । जड-मूक-पिशाचवत ।
लौकिकीं वर्ततां दिसे मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥४९५॥

मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूढ-पिशाचवत ।
म्हणौनि कळे इत्थंभूत । तेहीं चिन्ह यदर्थ सांगेन ॥४९६॥

नैष्कर्म्य ब्रह्म पावला दृढु । अंतरीं निजबोधें अतिगोडु ।
बाह्य लौकिकीं दिसे जडु । अचेतन दगडू होऊनि असे ॥४९७॥

उठीबैसी करितें मन । तें स्वरूपीं जालें लीन ।
पडलें ठायींहूनि नुठी जाण । यालागीं जडपण आभासे ॥४९८॥

शब्दब्रह्म गिळोनि वेगें । निःशब्द वस्तु जाला संगें ।
निंदास्तुतीचें नांव नेघे । मुका सर्वांगें सर्वदा ॥४९९॥

ब्रह्म सर्वथा न बोलवे कोणा । जरीं सांगे तरी दावी खुणा ।
यालागीं मुका म्हणती जाणा । अबोलणा स्तुतिनिंदा ॥५००॥

द्रव्यलोभ नाहीं चित्तीं । कदा द्रव्ये नातळती ।
यालागीं लोक पिशाच म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५०१॥

नवल त्याचें पिसेपण । जगास न करवे जें प्राशन ।
ते वस्तूचें करी आपोशन । अभक्ष्य जाण भक्षितू ॥५०२॥

जेथ जगासी गमन नव्हे जाण । तेथ हा करी अगम्यागमन ।
जगाचें जेथ न रिघे मन । तेथ सर्वांगें जाण हा वेंघे ॥५०३॥

न धरी विधिनिषेधविभाग । न करी कर्माकर्मांचा पांग ।
स्वानंदें नाचवी सर्वांग । यालागीं जग पिसे म्हणे ॥५०४॥

एवं जड मूक पिशाच । समूळ लक्षणीं तोचि साच ।
मिथ्या नव्हे अहाचवहाच । वृथा कचकच तो नेणे ॥५०५॥

जाण पां मुक्ताच्या ठायीं । कोणे विषयीं आग्रह नाहीं ।
जो अतिशयेंसीं आग्रही । तो बद्ध पाहीं निश्चित ॥५०६॥

जीं बोलिलीं मुक्ताचीं लक्षणे । तींचि साधकाची साधनें ।
सिद्धासी असती सहजगुणें । साधकें करणें दृढनिष्ठा ॥५०७॥

बोलिलिया लक्षणां । सिद्धुचि भोक्ता जाणा ।
साधकूहि येथ लहाणा । जो या साधनां साधूं जाणे ॥५०८॥

इतर जे पंडिताभिमानी । आह्मी शास्त्रज्ञ ज्ञाते म्हणौनी ।
ते वाळिले येथुनि । जेवीं सज्जनीं दुर्बुद्धी ॥५०९॥

जो न साधी येथींच्या साधना । कोरडा शास्त्राभिमानी जाणा ।
सदा वांच्छिता धनमाना । तो येथींच्या ज्ञाना अलिप्त ॥५१०॥

जे मानिती आम्ही कर्मकुशळ याज्ञिक । शास्त्रसंपन्न वेदपाठक ।
सदा अर्थकामकामुक । त्यांसी हें सुख अप्राप्त ॥५११॥

तिहीं जे कष्ट केले सर्वथा । ते समस्त जाण जाले वृथा ।
उद्धवा तेहीविखीं तत्त्वतां । ऐक आतां सांगेन ॥५१२॥

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि ।
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥१८॥

शब्दब्रह्म वेदशास्त्रार्थ । पढोनि वाचोनि अति पंडित ।
चारी वेद मूर्तिमंत । सदा तिष्ठत वाचेसी ॥५१३॥

संहिता पद क्रम स्वरयुक्त । अरण ब्राह्मण सूत्र निरुक्त ।
जटा माला ध्वज रथ । पढों जाणत वर्णक ॥५१४॥

आयुर्वेद धनुर्वेद । गांधर्ववेदींचा जाणे भेद ।
काव्यनाटकीं अतिशुद्ध । वेद उपवेद तो जाणे ॥५१५॥

व्याकरणीं अतिनेटक । सांख्य पातंजळ जाणे तर्क ।
शास्त्र जाणे वैशेषिक । कर्ममीमांसक यज्ञांत ॥५१६॥

विवर्ण वाचस्पति वेदांत । शास्त्र जाणे वार्तिकांत ।
तिन्ही प्रस्थानें मूर्तिंमंत । पुढां तिष्ठत योग्यत्वें ॥५१७॥