त्रिपुरासुराची कथा: दिग्विजय व संकटनाशन स्तोत्र

सनातन भारतीय पौराणिक वाङ्मयात तपश्चर्येचे महत्त्व सर्वश्रेष्ठ मानले गेले आहे. ईश्वराच्या दरबारात जात, कुल, वर्ण किंवा जन्मप्रकाराला स्थान नसते; जो कोणी अनन्य भावाने, देहभान विसरून खडतर तप करतो, त्याला साक्षात परमेश्वर प्रसन्न होऊन त्याचे अभीष्ट वरदान बहाल करतो. परंतु, वरदानाने प्राप्त झालेल्या अफाट शक्तीचा उपयोग जर कल्याणासाठी न करता अहंकाराच्या तृप्तीसाठी आणि धर्माच्या विनाशासाठी केला गेला, तर तीच शक्ती शेवटी संहाराचे कारण ठरते. 'श्री गणेश पुराणाच्या उपासना खंडात' येणारी 'त्रिपुरासुराची कथा' ही याच वैश्विक सिद्धांताचे अतिशय सखोल, विस्मयकारक आणि थरारक दर्शन घडवते.

मागील भागात आपण पाहिले की, महर्षी गृत्समदाने वरदविनायक महाड येथे घोर तप करून साक्षात गणेशाकडून ब्रह्मर्षी पद प्राप्त केले. परंतु, माता मुकुंदेने दिलेला शाप अटळ होता—'तुझ्या पोटी जगाला संत्रस्त करणारा एक महाभयंकर राक्षस जन्म घेईल.' त्या शापाचे फलित म्हणून गृत्समदाच्या शिंकेतून एका तेजस्वी बालकाचा जन्म झाला. पुढे जाऊन याच बालकाने सलग पाच हजार वर्षे गणेश मंत्राचे अनुष्ठान केले आणि लोखंड, रुपे व सोन्याच्या तीन अभेद्य पुऱ्या (नगरे) प्राप्त करून 'त्रिपुरासुर' हे नाव धारण केले. इंद्राचा दारुण पराभव, सत्यलोक व वैकुंठावर ताबा, शंकराकडून कैलासाचा त्याग आणि शेवटी हिमालयाच्या गुहेत लपलेल्या देवांनी गणेशाला आळवण्यासाठी रचलेले नित्य पठणीय 'संकटनाशन गणेश स्तोत्र'—या सर्व घटनांचा हा एक महाकाव्यात्मक इतिहास आहे.

"प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्। भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये॥"
अर्थात: जो मनुष्य पार्वतीपुत्र विघ्नहर्ता विनायकाला नित्य मस्तक झुकवून वंदन करतो, त्याच्या आयुष्यातील सर्व संकटे, भीती आणि संकटांचे काळे ढग श्री गणेशाच्या कृपेने क्षणात विरून जातात.

⚡ १. महर्षी गृत्समदाची शिंक आणि अलौकिक बालकाचा प्रादुर्भाव

महर्षी भृगु सौराष्ट्र नरेश सोमकांत राजाला पुढील कथा सांगू लागले: "हे राजा सोमकांता! श्री गणेशाच्या कृपाप्रसादाने गृत्समद ऋषींचे नाव संपूर्ण ब्रह्मांडात दुमदुमले. ऋग्वेदातील 'गणानां त्वा' या श्रेष्ठ सूक्ताचे द्रष्टे म्हणून सर्व देव आणि महर्षी त्यांना मान देऊ लागले. भद्रक वनात वरदविनायकाची स्थापना करून ते आपल्या आश्रमात शांत चित्ताने ब्रह्मचिंतनात मग्न होते."

एके दिवशी प्रातःकाळी ध्यानस्थ बसले असताना महर्षी गृत्समदांना अचानक एक अतिशय तीव्र आणि प्रचंड जोराची शिंक आली! ती शिंक साधीसुधी नव्हती; तिच्या भीषण ध्वनीने संपूर्ण पृथ्वी थरथर कापली, दिशातोंडी प्रतिध्वनी उमटले आणि नभोमंडळ दणाणून गेले. आणि काय आश्चर्य! त्या शिंकेच्या तेजातून एका क्षणात एक अतिशय धिप्पाड, सूर्यमंडळासारखा कांतीमान आणि दिव्य देहयष्टी असलेला तेजस्वी बालक भूमीवर प्रगट झाला!

एकाएकी आपल्यासमोर उभ्या ठाकलेल्या त्या बालकाला पाहून गृत्समद स्तिमित झाले. त्यांनी विचारले, "हे तेजस्वी बालका, तू कोण आहेस? या निर्जन आश्रमात तुझे अचानक प्रकटीकरण कसे झाले?"

तो बालक मोठ्या आत्मविश्वासाने आणि गंभीर स्वरात म्हणाला, "हे पूज्य मुनी! आपण तर सर्वज्ञ आहात, तरीही मला असा प्रश्न का विचारता? आपल्या अंतःकरणातून निघालेल्या त्या प्रचंड शिंकेतून माझा आत्ताच जन्म झाला आहे. मी आपलाच मानसपुत्र आहे!"

बालकाचे हे शब्द ऐकताच गृत्समदांच्या अंगावर काटा उभा राहिला. त्यांना तात्काळ आपल्या मातेच्या (मुकुंदेच्या) त्या शापाची आठवण झाली: 'तुझ्या पोटी संपूर्ण जगाला तापदायक ठरेल असा एक महाक्रूर राक्षस जन्म घेईल!' गृत्समदांच्या मनात कुशंकेने घर केले—'हाच तो पुत्र नसेल ना, जो विश्वात हाहाकार माजवेल?' परंतु, एका तपस्वी पित्याचे कर्तव्य ओळखून गृत्समदांनी ठरवले की, जन्मतः कोणताही जीव दुष्ट नसतो; जर याच्यावर बालपणापासूनच गणेशभक्तीचे सात्त्विक संस्कार केले, तर हा धर्माच्या मार्गावर चालेल.

गृत्समदांनी त्या बालकाला प्रेमाने जवळ घेतले, त्याचे जातककर्म केले आणि त्याला साक्षात परब्रह्म गणेशाचे माहात्म्य समजावून सांगितले. त्यांनी बालकाच्या कानात ऋग्वेदातील 'गणानां त्वा' या अमोघ गणेश मंत्राचा उपदेश केला आणि सांगितले, "वत्सा! या मंत्राची उपासना कर; विश्वात जे काही साध्य करायचे असेल, ते केवळ श्री गणेशाच्या कृपेनेच साध्य होईल!"

🧘 २. पाच हजार वर्षे घोर तपश्चर्या आणि श्री गणेशाचे प्रत्यक्ष दर्शन

पित्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून त्या बालकाने कसलाही विलंब न लावता एकांत अरण्यात जाऊन मंत्रानुष्ठानाला प्रारंभ केला. त्याचे ते तप सामान्य नव्हते. त्याने अन्न, जल आणि निद्रेचा पूर्ण त्याग केला. एका पायावर उभे राहून, डोळे मिटून तो अहोरात्र 'गणानां त्वा गणपतिं हवामहे...' या मंत्राचा गजर करत राहिला.

दोन-चार वर्षे नव्हे, तर त्या बालकाने सलग पाच हजार (५०००) वर्षे अविरत, अखंड घोर तपश्चर्या केली! पाच हजार वर्षांच्या या प्रदीर्घ काळात त्याच्या अंगावर अनेक ऋतुचक्र उलटले. वादळे आली, अंगाची कातडी उन्हाने भाजली; परंतु त्याच्या ध्यानाची ज्योत विझली नाही. त्या तपाच्या तेजाने त्याचे शरीर इतके देदीप्यमान झाले की साक्षात सूर्यही त्याच्यासमोर फिका भासू लागला.

त्या बालकाची ही निष्काम, एकाग्र आणि प्रखर साधना पाहून साक्षात भगवान श्री गजानन अत्यंत संतुष्ट झाले. ते चतुर्भुज, सिंदूरवर्ण, मोदक आणि परशू धारण केलेल्या आपल्या मूळ मनमोहक रूपात त्या बालकासमोर प्रगट झाले.

🏰 ३. तीन पुऱ्यांचे वरदान, 'त्रिपुरासुर' नामकरण आणि मृत्यूचे गूढ रहस्य

भगवान गजाननाने स्मितहास्य करत "तथास्तु!" म्हटले. परंतु, विश्वाचे संतुलन टिकवून ठेवण्यासाठी गणपतीने त्या वरदानामध्ये एक अत्यंत गूढ ईश्वरी नियम जोडला.

श्री गणेश पुढे म्हणाले, "वत्सा, तुझ्या इच्छेनुसार तुला त्रिभुवनात कोणीही जिंकू शकणार नाही. तुला निवास करण्यासाठी आणि राज्यकारभार चालवण्यासाठी तीन अलौकिक, गतिमान नगरे (पुरे) प्राप्त होतील: एक लोखंडाचे (लोहपूर), एक चांदीचे (रौप्यपूर) आणि एक सोन्याचे (सुवर्णपूर)! ही तिन्ही पुरे आकाशात, अंतरिक्षात आणि पाताळात तुझ्या इच्छेनुसार संचार करतील. या तीन पुऱ्यांचा स्वामी झाल्यामुळे संपूर्ण ब्रह्मांडात तू 'त्रिपुरासुर' (त्रिपुर) या नावाने विख्यात होशील!"

🏛️ ४. गणेशपूर नगराची स्थापना आणि त्रिपुरासुराचा विश्वविजयी दिग्विजय

वरदान प्राप्त झाल्यानंतर त्रिपुरासुराने कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आपल्या तपोभूमीत (बंगाल प्रांतात) एक भव्य, सुवर्णकलशयुक्त गणेश मंदिर उभारले. त्या मंदिराभोवती त्याने एका अतिशय समृद्ध, सुंदर आणि वैभवशाली नगराची स्थापना केली, ज्याचे नाव त्याने 'गणेशपूर' असे ठेवले.

परंतु, मुकुंदेच्या शापाचा तामसी प्रभाव हळूहळू उफाळून येऊ लागला. अफाट सामर्थ्य, तीन अभेद्य पुरे आणि अमरत्वाच्या वराने त्रिपुरासुराचा अहंकार आकाशाला भिडला. त्याने आपल्या विशाल असुरी सेनेला एकत्र केले आणि विश्वविजयासाठी (दिग्विजयासाठी) प्रस्थान केले.

सर्वप्रथम त्याने संपूर्ण भूमंडळावरील चक्रवर्ती राजांचा पराभव केला आणि पृथ्वी आपल्या नियंत्रणाखाली आणली. त्यानंतर त्याने पाताळलोकावर आक्रमण केले. नाग, असुर आणि यक्षांचा पराभव करून पाताळावर आपली एकछत्री सत्ता प्रस्थापित केली. आता त्याचे लक्ष थेट स्वर्गाकडे वळले.

⚔️ ५. इंद्राशी तुंबळ मल्लविद्ध, देवांचे पलायन आणि अमरावतीवर ताबा

आपल्या तीन पुऱ्यांसह त्रिपुरासुराने स्वर्गाची राजधानी अमरावतीवर भीषण हल्ला चढवला. देवराज इंद्राने ऐरावतावर आरूढ होऊन, वज्र हातात घेऊन देवांच्या सेनेसह प्रतिकार केला. आकाशात अद्भूत आणि थरारक युद्ध पेटले.

अखेर त्रिपुरासुर आणि देवराज इंद्र यांच्यात समोरासमोर मल्लयुद्ध सुरू झाले. त्रिपुरासुराने आपल्या अफाट बाहुबलाने इंद्राचे वज्र निष्प्रभ केले. त्याने इंद्राला पायाला धरून गरगर फिरवले आणि हजारो मैल दूर एका पर्वताच्या कपारीत जोराने फेकून दिले! इंद्र तेथे मूर्च्छित होऊन पडला. देवांनी गुप्तपणे शोध घेऊन इंद्राला शुद्धीवर आणले; परंतु तोपर्यंत देवांचा दारुण पराभव झाला होता.

अमरावतीवर त्रिपुरासुराचा ध्वज फडकला. स्वर्गातील सर्व सुखे, पारिजातक, कामधेनू आणि अप्सरांवर त्याने ताबा मिळवला. देवांचे अस्तित्व धोक्यात आले. त्रिपुरासुराच्या दहशतीचे वर्णन पुराणात असे आले आहे:

🏔️ ६. कैलासावर आक्रमण आणि भगवान शंकराचे कौतुक

स्वर्ग, पृथ्वी, वैकुंठ आणि सत्यलोक जिंकल्यानंतर त्रिपुरासुराच्या महत्त्वाकांक्षेने मर्यादा ओलांडली. तो आपल्या अफाट सेनेसह थेट भगवान महादेवांच्या कैलास पर्वतावर धडकला!

त्याच्या सैन्याने कैलासाला वेढा घातला. परंतु, साक्षात कैलासपती भगवान शिवशंकर व्याघ्रचर्मावर शांत चित्ताने बसले होते. त्रिपुरासुराचा हा अद्भूत पराक्रम, त्याचे तपोबल आणि त्याची गणेशभक्ती पाहून आशुतोष शंकर मनात प्रसन्न झाले. शंकरांना ठाऊक होते की या दैत्याचा अंत आपल्याच हातून होणार आहे, परंतु सध्या त्याच्या पुण्याईचा काळ चालू आहे.

भगवान शंकरांनी त्याच्याशी युद्ध न करता त्याचे तोंडभरून कौतुक केले! भोलेनाथांनी आनंदाने साक्षात आपला कैलास पर्वतच त्रिपुरासुराच्या स्वाधीन केला! आणि स्वतः माता पार्वती, नंदी, भृंगी आणि गणांसह कैलास सोडून मंदार पर्वतावर निघून गेले. अशा प्रकारे त्रिभुवनात असा एकही कोपरा उरला नाही, जिथे त्रिपुरासुराची सत्ता नव्हती. त्याने प्रदीर्घ काळ निष्कंटक साम्राज्याचा उपभोग घेतला.

🪕 ७. देवर्षी नारदांचे मार्गदर्शन: एकाक्षर मंत्र आणि देवांची खडतर साधना

हिमालयाच्या थंडगार, अंधाऱ्या गुहांमध्ये लपून बसलेल्या इंद्रादी देवांची ही दयनीय अवस्था पाहून त्रिलोकात संचार करणारे देवर्षी नारद तेथे प्रगट झाले. सर्व देवांनी रडत रडत नारदांचे पाय धरले आणि विचारले, "हे देवर्षे! या त्रिपुरासुराला मारण्याचा काही उपाय आहे का? साक्षात विष्णू, ब्रह्मदेव आणि शंकरही त्याला शरण गेले आहेत. आम्ही आता कोणाकडे जावे?"

नारदमुनी हसले आणि म्हणाले, "हे देवांनो! तुम्ही मूळ कारण विसरला आहात. त्रिपुरासुराला ही अफाट सत्ता कोणाच्या बळावर मिळाली? त्याने साक्षात विघ्नहर्ता श्री गणेशाची पाच हजार वर्षे निष्काम आराधना केली आहे! ज्याच्या पाठीशी गणपतीचे वरदान असते, त्याला कोणीही हरवू शकत नाही. जर तुम्हाला त्रिपुरासुराचा पाडाव करायचा असेल, तर तुम्हालाही त्या मूळ परब्रह्म गजाननालाच शरण जावे लागेल!"

नारदांनी सर्व देवांना गणेशाच्या अत्यंत गुप्त आणि शक्तिमान अशा 'एकाक्षर महामंत्राची' (ॐ गं ॐ) दीक्षा दिली आणि ते निघून गेले. सर्व देवांनी हिमालयाच्या कंदरांमध्ये एकाग्र चित्ताने त्या एकाक्षर मंत्राचा अखंड जप सुरू केला. देवांचे हे अनुष्ठान प्रदीर्घ काळ चालले. अखेर देवांच्या आर्त हाकेने आणि मंत्राच्या प्रभावाने साक्षात भगवान श्री गणेश कोट्यवधी मध्यान्ह सूर्यांचे तेज घेऊन त्यांच्यासमोर प्रगट झाले!

📜 ८. संकटनाशन स्तोत्राची निर्मिती आणि श्री गणेशाचे अभयदान

समोर साक्षात आपल्या आराध्य विघ्नहर्त्याला उभे पाहून सर्व देवांचा कंठ दाटून आला. त्यांनी आनंदाश्रूंनी गणेशाच्या चरणांवर अभिषेक केला. त्या वेळी देवगणांनी आणि नारदमुनींनी अत्यंत रसाळ, प्रासादिक आणि आठ दिव्य श्लोकांमध्ये श्री गणेशाची स्तुती केली. हेच ते जगप्रसिद्ध 'श्री संकटनाशन गणेश स्तोत्र' होय!

देवांची ही स्तुती ऐकून भगवान गणेश अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी देवांना अभयदान दिले आणि स्तोत्राला आशीर्वाद दिला: "जो भाविक मनुष्य नित्यनेमाने त्रिकाळ (सकाळी, दुपारी, संध्याकाळी) या स्तोत्राचे भक्तिपूर्वक पठण करेल, त्याला कधीही कसलेही भय उरणार नाही; त्याची सर्व संकटे मी क्षणात दूर करीन!"

त्यानंतर गणपतीने देवांचे सांत्वन केले आणि म्हणाले, "हे देवांनो, चिंता करू नका! त्रिपुरासुराच्या पापाचा घडा आता भरला आहे. मी स्वतः भगवान शंकरांना प्रेरणा देऊन रणांगणावर पाचारण करेन. साक्षात महादेव आपल्या अमोघ पिनाक धनुष्याने आणि एकाच बाणाने त्रिपुरासुराच्या तिन्ही पुऱ्यांचा आणि त्याचा संहार करतील!" गणेशाचे हे आश्वासक शब्द ऐकून देवांचे भय नाहीसे झाले आणि ते समाधानाने पुढील युद्धाच्या तयारीला लागले.

✨ समारोप

'त्रिपुरासुराची कथा' ही आपल्याला शिकवते की जीवनात कितीही मोठी संकटे आली किंवा अधर्माचे पारडे जड वाटले, तरी ईश्वरावरील श्रद्धा ढळू देऊ नये. देवांवर जेव्हा संपूर्ण राज्य गमावण्याची वेळ आली, तेव्हा त्यांनाही केवळ गणेशाच्या संकटनाशन स्तोत्रानेच मार्ग दाखवला. महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेतही संकटनाशन स्तोत्राचे नित्य पठण घरोघरी केले जाते. संतांच्या दिव्य साहित्याचा, हरिपाठाचा आणि गणेश पुराणातील या अमृतकथांचा अभ्यास करण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ ॐ गं गणपतये नमः । संकटनाशन गणेश स्तोत्रं सम्पूर्णम् । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥