सोमकांत राजाची उद्धार कथा

सनातन भारतीय ज्ञानपरंपरेमध्ये पुराणे आणि उपपुराणे ही मानवाच्या आत्मिक उद्धाराची, नैतिक उन्नतीची आणि सामाजिक संतुलनाची दीपस्तंभ मानली गेली आहेत. अठरा पुराणांसोबतच उपास्यांच्या श्रेष्ठत्वाचे निरूपण करणाऱ्या ग्रंथांमध्ये 'श्री गणेश पुराण' हे अत्यंत आदराने पुजले जाते. विघ्नहर्ता, बुद्धीदाता आणि सर्व देवांमध्ये प्रथमपूज्य असलेल्या साक्षात परब्रह्म श्री गजाननाच्या लीला, तत्त्वज्ञान आणि उपासना विधींची सविस्तर मांडणी या ग्रंथात केलेली आहे. गणेश पुराणाच्या 'उपासना खंडा' च्या आरंभीच येणारी 'सोमकांत राजाची कथा' ही कर्मसिद्धान्ताचे गूढ उकलून दाखवणारी आणि नामस्मरणाचे अगाध सामर्थ्य प्रस्थापित करणारी एक अद्वितीय बोधकथा आहे.

या मानवी जीवनात प्रत्येकाला कधी ना कधी अशा प्रश्नांचा सामना करावा लागतो की, "सज्जन, नीतिमान आणि धर्मनिष्ठ माणसांवरच अचानक संकटांचे डोंगर का कोसळतात? आयुष्यभर सत्य आणि न्यायाचा मार्ग पत्करणारा माणूस असाध्य व्याधींनी का गांजला जातो?" या गूढ प्रश्नांची उत्तरे गणेश पुराणातील ही कथा अत्यंत शास्त्रीय आणि आध्यात्मिक पातळीवर देते. संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण या तीन कर्मप्रकारांपैकी पूर्वजन्मीच्या संचित कर्माचे भोग वर्तमान जन्मात कसे अचानक प्रगट होतात, हे या कथेच्या केंद्रस्थानी आहे.

"नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्॥"
अर्थात: कोट्यवधी युगे लोटली तरी केलेल्या चांगल्या किंवा वाईट कर्माचा क्षय ते भोगल्याशिवाय किंवा भगवंताच्या कृपेने त्याचे दहन झाल्याशिवाय होत नाही. निसर्गाचा नियम सर्वांसाठी समान आहे.

👑 १. सौराष्ट्र नरेश सोमकांत: वैभवशाली राज्य आणि अकस्मात कोसळलेले संकट

फार वर्षांपूर्वी भारताच्या पश्चिम सीमेवरील सौराष्ट्र देशामध्ये 'देवनगर' नावाचे एक अतिशय विस्तीर्ण आणि भरभराटीस आलेले नगर होते. या वैभवशाली देवनगरावर सोमकांत नावाचा एक अत्यंत सत्वशील, धर्मनिष्ठ आणि प्रजाहितदक्ष राजा राज्य करत होता. सोमकांत राजा केवळ पराक्रमीच नव्हता, तर तो चारही वेदांचा ज्ञाता, स्मृती-पुराणांचा मर्मज्ञ आणि ऋषी-मुनींच्या चरणी अखंड लीन असणारा एक आदर्श नृपती होता. त्याच्या राज्यातील जनतेला दारिद्र्य, अकाल मृत्यू किंवा अन्यायाची ओळखही नव्हती. त्याच्या कोशागारात साक्षात धनकुबेरालाही हेवा वाटेल एवढी अपार संपत्ती, हिरे, रत्ने आणि सुवर्णमुद्रांचा संचय होता.

एका समर्थ राजाच्या पाठीशी ज्याप्रमाणे सक्षम मंत्रिमंडळाची गरज असते, त्याचप्रमाणे राजा सोमकांताच्या राज्यकारभाराचा डोलारा सांभाळण्यासाठी पाच अतिशय बुद्धिमान, नीतिमान आणि स्वामीभक्त प्रधान अहोरात्र कार्यरत होते. या पाच प्रधानांची नावे त्यांच्या गुणवैशिष्ट्यांनुसार यथार्थ होती:

• विद्याधीश: सर्व विद्या, न्यायशास्त्र आणि प्रशासनिक नियमांचा गाढा अभ्यासक, ज्याच्या सल्ल्याने राजा न्यायनिवाडा करत असे.
• रूपवान: केवळ शरीराने देखणा नव्हे, तर युद्धशास्त्र आणि शस्त्रसंचलनात अद्वितीय कौशल्य बाळगणारा कुशल सेनानी.
• क्षमंकर: अत्यंत सहनशील, प्रजेच्या सुखदुःखाचा विचार करणारा आणि संकटसमयी संयमाने तोडगा काढणारा मुत्सद्दी.
• सुबल: राज्याच्या अंतर्गत आणि बाह्य सुरक्षेची जबाबदारी लीलया पेलणारा अफाट शारीरिक व मानसिक बळाचा धनी.
• ज्ञानगम्य: आध्यात्मिक, धार्मिक आणि कूटनीतिक विषयांमध्ये अंतर्दृष्टी असणारा परम ज्ञानी सल्लागार.

सोमकांत राजाच्या वैयक्तिक जीवनातही दैवाने पूर्ण सुख ओतले होते. त्याला सुधर्मा नावाची अत्यंत पतिव्रता, सुशील आणि सुविद्य पत्नी लाभली होती. सुधर्माचे रूप जणू साक्षात लक्ष्मीसारखे होते आणि तिचे अंतःकरण करुणेचा सागर होते. या पुण्यवान दांपत्याच्या पोटी देवाच्या कृपेने हेमकंठ नावाचा एक अतिशय रूपवान, बुद्धिमान आणि आज्ञाधारक सुपुत्र जन्माला आला होता. प्रजेला वाटत होते की आमचा राजा आणि त्याचे राज्य हे स्वर्गापेक्षाही सुंदर आहे.

परंतु, काळाचे चक्र कधी कशी कलाटणी घेईल, हे कोणीही सांगू शकत नाही. अचानक एके दिवशी राजा सोमकांताच्या हातावर आणि पायावर बारीक लाल रंगाचे डाग दिसू लागले. सुरुवातीला सर्वांना वाटले की हा एखादा सामान्य त्वचारोग असावा. परंतु काही दिवसांतच त्या चट्ट्यांचे रूपांतर असह्य दाह करणाऱ्या जखमांमध्ये झाले. राजाच्या सर्वांगाला भयंकर गलित कुष्ठरोग (महारोग) जडला! ज्या सुकुमार देहावर दररोज चंदन, कस्तुरी आणि गुलाबपाण्याचा शिडकाव होत असे, त्या देहातून आता रक्त, पू आणि अशुद्ध द्रव्ये वाहू लागली. राजाच्या शरीरातून भयंकर दुर्गंधी सुटू लागली. वेदना इतक्या असह्य होत्या की राजा रात्रंदिवस तळमळत असे.

⚖️ २. राजाचा वैराग्य विचार, राणीचा निश्चय आणि हेमकंठास राजनीती उपदेश

देशोदेशीचे नामांकित वैद्य, धन्वंतरीचे उपासक, तांत्रिक आणि मांत्रिक राजवाड्यात पाचारण करण्यात आले. सुवर्णभस्म, औषधी वनस्पती आणि अनेक अनुष्ठाने करण्यात आली; परंतु रोगाची तीव्रता तिळमात्रही कमी झाली नाही. उलट दिवसेंदिवस राजाचे शरीर गळत चालले होते. राजाच्या मनात आता तीव्र लोकलाज आणि वैराग्य निर्माण झाले. राजा विचार करू लागला, "ज्या प्रजेचे मी धर्मपूर्वक रक्षण केले, त्या प्रजेसमोर मी अशी दुर्गंधी आणि गळणारे शरीर घेऊन कसा उभा राहू? माझे रूप पाहून लहान मुले आणि स्त्रिया भयभीत होतात. राजा जर असा व्याधीग्रस्त राहिला, तर राज्यात अपशकुन मानला जाईल. हा देह नश्वर आहे, तो आज ना उद्या मातीत मिळणारच आहे. मग या कुष्ठरोगी देहाचा मोह कशाला ठेवायचा?"

एके दिवशी सोमकांत राजाने आपली धर्मपत्नी सुधर्मा, पुत्र हेमकंठ आणि पाचही विश्वासू प्रधानांना एकांतात बोलावले. अश्रू भरलेल्या नेत्रांनी राजा म्हणाला, "माझ्या प्रिय बंधूंनो आणि कुटुंबियांनो! मी आजवर धर्माने राज्य केले, कधीही प्रजेला दुःख दिले नाही. परंतु आज मला पूर्वजन्मातील कोणत्यातरी अज्ञात संचित पापाचे फळ भोगावे लागत आहे. मानवी देहाचा काहीही भरवसा नाही. या महारोगाने मला जगणे असह्य केले आहे. लोक माझी कुचेष्टा करतात. म्हणून मी असा निर्णय घेतला आहे की, आजच राजकुमार हेमकंठाचा राज्याभिषेक करून त्याच्या हाती राज्यकारभार सोपवावा आणि मी अरण्यात जाऊन ईश्वराच्या चिंतनात प्राण त्यागावेत."

हे ऐकताच राणी सुधर्माचे अश्रू अनावर झाले. ती तात्काळ पतीच्या चरणी लोटंगण घालून म्हणाली, "हे प्राणनाथ! हे आपण काय बोलत आहात? मी आपल्यासोबत अग्नीच्या साक्षीने सात फेरे घेतले आहेत. आपल्या सुखात मी सहभागी होते, तर आपल्या या दुःखद काळात मी राजमहालाच्या सुखात कशी राहू शकेन? स्त्रीचा पती हाच तिचा परमेश्वर असतो. आपण ज्या वनात जाल, ज्या काट्याकुट्यांवर पाऊल टाकाल, तीच माझी राजधानी असेल. मी सावलीप्रमाणे आपल्या सेवेसाठी आपल्यासोबत येणार!"

हा उपदेश दिल्यानंतर राजाने विद्याधीश, रूपवान आणि क्षेमंकर या तीन अनुभवी प्रधानांना हेमकंठाच्या मार्गदर्शनासाठी राज्यात थांबण्याची आज्ञा केली. गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिंधू आणि कावेरी या सात पवित्र नद्यांचे जल आणून हेमकंठाचा भव्य राज्याभिषेक करण्यात आला. सोमकांत राजाने स्वतःच्या हातांनी सुवर्णमुकुट पुत्राच्या शिरावर ठेवला. प्रजेने अश्रूंच्या धारांनी आपल्या लाडक्या राजाला निरोप दिला.

🌲 ३. निबीड अरण्यातील प्रवास आणि महर्षी भृगूंच्या आश्रमात आगमन

राजमुकुट आणि राजवस्त्रांचा त्याग करून राजाने वल्कले परिधान केली. त्याच्यासोबत त्याची पतिव्रता पत्नी सुधर्मा आणि दोन विश्वासू प्रधान सुबल आणि ज्ञानगम्य हे देखील निघाले. चारही जण पायी चालत घनघोर जंगलात आले. जंगलातील काटे आणि खडकाळ वाटांनी राजाच्या पायातून रक्त वाहू लागले. कुष्ठरोगाच्या वेदनेने राजा व्याकूळ झाला होता. चालता चालता ते एका अथांग, निळ्याशार पाण्याचा सुंदर सरोवर असलेल्या ठिकाणी आले. त्या सरोवरात कमळे फुललेली होती आणि मंद सुगंधी वारा वाहत होता.

अतिशय थकल्यामुळे सोमकांत राजा एका विशाल वृक्षाखाली विसावला. पतीचे चरण अत्यंत दुखावले असल्याने राणी सुधर्मा खाली बसून ते हळुवार चेपू लागली. इकडे सुबल आणि ज्ञानगम्य हे दोन्ही प्रधान अरण्यातून मधुर फळे आणि कंदमुळे आणण्यासाठी निघून गेले. दुःखाने आणि प्रवासाच्या श्रमाने राजाला त्या झाडाखाली गाढ झोप लागली. राणी सुधर्मा जागीच बसून पतीचे रक्षण करत होती.

तेवढ्यात सरोवराच्या दिशेने एक अत्यंत देखणा, पिळदार देहयष्टी असलेला आणि मुखावर ब्रह्मवर्चस चमकणारा तेजस्वी ऋषिकुमार पाणी भरण्यासाठी आला. त्याच्या हातामध्ये तांब्याचा कमंडलू होता. त्या बालऋषीचे तेज पाहून सुधर्माच्या मनात आशेचा किरण निर्माण झाला. तिने तत्काळ उठून त्या ऋषिकुमाराला आदरपूर्वक वंदन केले. ऋषिकुमाराने विचारले, "हे माते! आपण या निर्जन वनात कोण आहात? आणि हा व्याधीने त्रस्त झालेला पुरुष कोण आहे?"

सुधर्मा म्हणाली, "हे दिव्य ऋषिकुमारा! माझे नाव सुधर्मा आहे. हे माझे पती सौराष्ट्र देशाचे चक्रवर्ती राजा सोमकांत आहेत. पूर्वजन्मीच्या अज्ञात कर्मामुळे त्यांना हा भयानक कुष्ठरोग झाला आहे. आम्ही सर्व सुखांचा त्याग करून वनात आलो आहोत. आपण कृपा करून आपला परिचय द्यावा." ऋषिकुमार नम्रपणे म्हणाला, "माते, माझे नाव च्यवन (चवण) आहे. माझे पिताश्री साक्षात त्रिकालज्ञानी महर्षी भृगु असून मातोश्रींचे नाव पुलोत्तमा आहे. आमचा आश्रम याच सरोवराच्या पलीकडे आहे."

च्यवनाने तेथे थांबून जास्त वेळ न दवडता कमंडलूमध्ये जल भरले आणि तो आश्रमात गेला. त्याने आपल्या पित्यासमोर कलश ठेवला आणि डोळ्यांत पाणी आणून उभा राहिला. अंतर्ज्ञानी भृगु ऋषींनी विचारले, "वत्सा च्यवना, आज तुझ्या चेहऱ्यावर अशी उदासी का आहे? तू कोणाचे दुःख पाहून व्यथित झाला आहेस?" च्यवनाने सरोवराकाठच्या सोमकांत राजाची आणि राणी सुधर्माची सर्व हकीकत सांगितली. महर्षी भृगु हसले आणि म्हणाले, "अरे, तो राजा अत्यंत धर्मनिष्ठ आहे. तू त्वरित जा आणि त्या सर्वांना ससम्मान आपल्या आश्रमात घेऊन ये. त्यांच्या सर्व संकटांचे निवारण करण्याचे सामर्थ्य या तपोभूमीत आहे!"

च्यवनाच्या आमंत्रणावरून सोमकांत राजा, सुधर्मा आणि दोन प्रधान आश्रमात आले. तो आश्रम म्हणजे साक्षात स्वर्गाचा तुकडा वाटत होता! तिथे सर्वत्र वेदांचे घोष सुरू होते, होमकुंडांमधून सुगंधित धूर निघत होता. सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे, तेथे वाघ, सिंह आणि हरिण एकमेकांशी वैरभाव विसरून एकाच पात्रातून पाणी पीत होते! आश्रमाच्या मध्यभागी एका भव्य व्याघ्रचर्मावर साक्षात सूर्यमंडळासारखे तेजस्वी महर्षी भृगु शांत चित्ताने विराजमान होते. सर्वांनी ऋषींच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला.

🔥 ४. पूर्वजन्माची उकल: 'कामंद' नावाचा दुराचारी वैश्य आणि त्याचा पापकर्म प्रवास

सोमकांत राजा हात जोडून काकुळतीने म्हणाला, "हे त्रिकालज्ञानी भगवन! माझे भाग्य थोर म्हणून मला आपले दर्शन झाले. मी माझ्या आयुष्यात कधीही एका मुंगीलाही दुखवले नाही, गरिबांना अन्नदान केले, महादेवाची उपासना केली; तरीही माझ्याच वाट्याला हा दुर्गंधीयुक्त कुष्ठरोग का आला? काही वेळा मला आत्महत्येचा विचार येतो, परंतु आत्महत्येचे पातक घडू नये म्हणून मी थांबतो. कृपया माझ्या या वेदनेचे मूळ कारण काय ते मला सांगा!"

महर्षी भृगुंनी आपली दिव्य दृष्टी एकाग्र केली आणि क्षणात राजाच्या मागील जन्मांचा पडदा त्यांच्या डोळ्यांसमोर उघडला. ऋषी म्हणाले, "राजन, शांत हो! ईश्वराच्या दरबारात कधीही अन्याय होत नाही. हा रोग तुला या जन्मातील कर्मामुळे झालेला नसून, पूर्वजन्मी तू केलेल्या अक्षम्य महापापांचा हा परिपाक आहे. ऐक, तुझा पूर्वजन्म कसा होता!"

"फार पूर्वी विंध्य पर्वताच्या घनदाट खोऱ्याजवळ 'कोल्हार' नावाची एक समृद्ध नगरी वसलेली होती. त्या नगरीत चिद्रूप नावाचा एक अत्यंत श्रीमंत आणि नीतिमान वैश्य (व्यापारी) राहत होता. त्याच्या पत्नीचे नाव शुभगा होते. ते दांपत्य अतिशय धार्मिक होते; परंतु म्हातारपण आले तरी त्यांना मूलबाळ नव्हते. अनेक व्रते आणि दानानंतर वृद्धापकाळी त्यांना एक पुत्र झाला. त्याचे नाव त्यांनी कामंद ठेवले. एकुलता एक मुलगा असल्याने आई-वडिलांनी त्याचे अतोनात लाड केले. त्याला कधीही कोणत्याही गोष्टीची कमतरता भासू दिली नाही. हे लाडच त्याच्या विनाशाचे कारण ठरले."

"कामंद मोठा झाल्यावर त्याने आई-वडिलांच्या विरोधात जाऊन केवळ बाह्य सौंदर्याला भुलून एका रूपवती तरुणीशी विवाह केला. त्याचे नाव त्यांनी 'कुटुंबिनी' ठेवले. कुटुंबिनी ही अत्यंत सुशील आणि पतिव्रता निघाली. तिने कामंदाला सात पुत्र आणि पाच कन्या अशा बारा संतानांना जन्म दिला. वृद्ध चिद्रूप आणि शुभगा नातवंडांचे खेळ पाहत समाधानाने मरण पावले. परंतु आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर कामंदाचा अहंकार उफाळून आला."

"संपत्तीच्या मस्तीत कामंदाने मद्यपान, जुगार आणि वेश्यागमन सुरू केले. पत्नी कुटुंबिनीने त्याला वारंवार पदर पसरून विनवले; परंतु त्याने तिला लाथाडले. अल्पावधीतच त्याने वडिलांची सर्व वडिलोपार्जित संपत्ती उडवून दिली. संपत्ती संपल्यावर तो लोकांवर दरोडे टाकू लागला, कट-कारस्थाने रचू लागला. त्याच्या त्रासाला कंटाळून अखेर त्या नगराच्या राजाने कामंदाला राज्यातून हाकलून दिले."

"नगराबाहेर आल्यानंतर कामंदाने विंध्याचलाच्या निर्जन अरण्यात मुक्काम ठोकला. तेथे त्याने स्वतःचे एक टोळी केंद्र बनवले. हाताखाली दहा क्रूर लुटारू ठेवून तो जंगलातून जाणाऱ्या व्यापारी तांड्यांना आणि सामान्य प्रवाशांना लुटू लागला. लुटल्यानंतर कोणाचा पुरावा उरू नये म्हणून तो निष्पाप वाटसरूंची निर्घृण हत्या करत असे. जंगलातील मुक्या जनावरांची आणि पक्षांची शिकार करून तो त्यांचे मांस भक्षण करत असे. पैशाच्या लालसेपोटी त्याच्या हातून अनेक निष्पाप ब्राह्मणांच्या हत्या (ब्रह्महत्या) झाल्या! अशा भयंकर पापात त्याचे तारुण्य सरले आणि तो वार्धक्यात आला."

"म्हातारपणी जेव्हा कामंदाचे हातपाय थरथर कापू लागले, डोळ्यांची दृष्टी मंदावली आणि तो अंथरुणाला खिळला, तेव्हा त्याच्या हाताखालील दरोडेखोर सर्व संपत्ती घेऊन पळून गेले. मुलांनी आणि मित्रांनी त्याला बेवारस सोडले. मृत्यू जवळ आल्याची जाणीव झाल्यावर कामंदाच्या मनात यमयातनेची भयंकर भीती निर्माण झाली. त्याला आपल्या पापांची जाणीव झाली. त्याने आपल्या एका जुन्या ब्राह्मण परिचितामार्फत इतर ब्राह्मणांना बोलावले आणि सांगितले, 'मी मरण्यापूर्वी पुण्य करू इच्छितो, मी तुम्हा सर्वांना प्रत्येकी शंभर सुवर्णमुद्रा दान देतो.' परंतु ते विद्वान ब्राह्मण म्हणाले, 'शिवं शिवं! अरे पापी चांडाळा! निष्पापांचे रक्त सांडून कमावलेले तुझे अपवित्र धन आम्ही स्पर्शही करणार नाही!' ब्राह्मणांनी ते दान नाकारल्याने कामंदाचे डोळे उघडले. त्याला समजले की पापाच्या पैशाने पुण्य विकत घेता येत नाही!"

🛕 ५. श्री विनायक मंदिराचा जीर्णोद्धार, यमलोकातील न्याय आणि संचित कर्माचा उदय

महर्षी भृगु पुढे सांगू लागले, "ब्राह्मणांनी दान नाकारल्यानंतर कामंदाच्या मनात खरा पश्चात्ताप निर्माण झाला. ज्या अरण्यात तो राहत होता, तिथे काटेरी झुडपांमध्ये भगवान श्री विनायकाचे (गणपतीचे) एक अतिशय प्राचीन, पडके आणि मोडकळीस आलेले मंदिर होते. त्या मंदिराचे शिखर ढासळले होते, गाभाऱ्यात दगड-धोंडे पडले होते आणि मूर्तीची पूजा वर्षानुवर्षे झाली नव्हती. कामंदाने ठरवले की माझ्या जवळील उरलेले सर्व धन मी या विघ्नहर्त्या देवाच्या मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी लावीन!"

"कामंदाने शिल्पी आणि कारागीर बोलावले. मंदिराचा जीर्णोद्धार केला, सुंदर सभामंडप उभारला, दीपमाळा बांधल्या आणि तिथे श्री गजाननाची पुन्हा यथासांग प्रतिष्ठापना करून ब्राह्मणांना तृप्त केले. मंदिर पूर्ण झाले आणि काही महिन्यांतच कामंदाचे प्राणोत्क्रमण झाले. मरण पावताच यमदूतांनी त्याला लोखंडी पाशात बांधले. यमलोकात नेताना त्याला चाबकाचे फटके मारले, तापलेल्या लोखंडाचे चटके दिले आणि उकळत्या तेलाच्या कढईत फेकले!"

"जेव्हा कामंदाला धर्मराजाच्या (यमराजाच्या) दरबारात उभे केले गेले, तेव्हा यमराजाने चित्रगुप्ताला विचारले, 'चित्रगुप्ता, या जिवाचा पाप-पुण्याचा हिशोब काय सांगतो?' चित्रगुप्ताने आपले महापुस्तके उघडून पाहिले आणि सांगितले, 'महाराज! याचे पाप मेरू पर्वताएवढे प्रचंड आहे. याने ब्रह्महत्या, दरोडे आणि प्राण्यांचे रक्त सांडले आहे. परंतु याच्या जीवनाच्या अंतिम क्षणी याने अरण्यातील मोडकळीस आलेल्या श्री विनायक मंदिराचा संपूर्ण जीर्णोद्धार केला. त्या एका महान पुण्याच्या प्रभावाने याला एका जन्मासाठी चक्रवर्ती राजाचे पद आणि कुबेरासम ऐश्वर्य मिळणे क्रमप्राप्त आहे!'"

"यमराजाने कामंदाला विचारले, 'हे जीवा, तू आधी पापाचे फळ भोगणार की आधी पुण्याचे?' कामंदाने त्वरित उत्तर दिले, 'प्रभू, मला आधी पुण्याचे फळ भोगायचे आहे!' यमराजाने त्याला सौराष्ट्रातील राजकुलात जन्म दिला. हे सोमकांत राजा, तोच कामंद म्हणजे आजचा तू आहेस! मंदिराच्या जीर्णोद्धाराच्या पुण्यामुळे तुला देवनगराचे राज्य, सुधर्मासारखी राणी, हेमकंठासारखा पुत्र आणि अफाट ऐश्वर्य मिळाले. परंतु तुझ्या पूर्वजन्मातील शेकडो लोकांच्या हत्येचे, लुटालुटीचे जे संचित पाप शिल्लक होते, त्याचे भोग आता या कुष्ठरोगाच्या रूपाने तुझ्या देहातून बाहेर पडत आहेत!"

🦅 ६. संशयाचा दंड, पापपुरुषाचे प्रकटीकरण आणि आम्रवृक्षाचे भस्म

महर्षी भृगुंचे हे बोलणे ऐकून सोमकांत राजाच्या मनात क्षणभर शंका निर्माण झाली. राजा मनात विचार करू लागला, "मी इतका ज्ञानी राजा, मी पूर्वजन्मी असा क्रूर दरोडेखोर कसा असेन? ऋषी मला भुलवण्यासाठी तर ही कथा सांगत नसतील ना?"

राजाच्या मनात हा संशय येताच तिथे एक अद्भूत आणि भयंकर प्रसंग घडला! आकाशातून गिधाडे आणि घारीसारखे तीक्ष्ण चोची असलेले भयानक काळे पक्षी वेगाने खाली उतरले. ते पक्षी राजाच्या अंगावरील कुष्ठरोगाच्या जखमांवर आपल्या तीक्ष्ण चोचींनी टोचे मारू लागले! राजा वेदनेने जमिनीवर लोळू लागला, 'धावा धावा, मला वाचवा!' अशी याचना करू लागला. महर्षी भृगु म्हणाले, 'हे सोमकांता, ऋषींची वाणी कधीही असत्य नसते. तू माझ्या शब्दांवर संशय घेतलास, म्हणूनच हे अदृश्य पापपक्षी तुला दंड देत आहेत!' ऋषींनी एक हुंकार दिला आणि ते सर्व पक्षी हवेत नाहीसे झाले. राजाने थरथर कापत ऋषींचे पाय धरून साष्टांग क्षमा मागितली.

त्यानंतर महर्षी भृगुंनी आपल्या कमंडलूतील जल हातावर घेतले. त्यांनी श्री गणेश सहस्रनामावलीतील मंत्रांचे पठण केले आणि ते अभिमंत्रित जल राजाच्या मस्तकावर शिंपडले. ते जल पडताच एका क्षणात राजाच्या नासिकाग्रातून (नाकाच्या छिद्रातून) काळ्या धुरासारखा एक सूक्ष्म जीव बाहेर पडला!

बघता बघता तो धूर इतका प्रचंड वाढला की त्याची उंची सात ताडांच्या झाडांएवढी झाली! त्याचा वर्ण काजळासारखा काळाकुट्ट होता, डोळे जळत्या निखाऱ्यासारखे लालभडक होते, दाढा बाहेर आलेल्या होत्या आणि त्याच्या तोंडातून रक्त, पू आणि विष्ठा वाहत होती. हा अक्राळविक्राळ राक्षस पाहून सर्वजण थरथर कापू लागले. भृगु ऋषींनी मोठ्या धैर्याने विचारले, 'हे दुष्टा, तू कोण आहेस? आणि या राजाच्या शरीरात काय करत होतास?'

तो राक्षस थरथर कापत हात जोडून म्हणाला, 'हे ब्रह्मर्षे! मी पुण्यपुरुषाचा जुळा भाऊ पापपुरुष आहे! मी जगातील प्रत्येक मानवाच्या शरीरात सूक्ष्म रूपाने वास करतो. जे सात्त्विक पुरुष असतात, ते माझ्या भावाचे (पुण्याचे) ऐकतात. जे राजस वृत्तीचे असतात, ते आम्हा दोघांचे ऐकतात. परंतु जे तामसी आणि दुराचारी असतात, ते केवळ माझे ऐकतात. पूर्वजन्मी या राजाने केलेल्या सर्व पापांचा संचय म्हणजे मी आहे! आज आपल्या गणेश मंत्राच्या प्रभावाने मी याच्या शरीरात राहू शकलो नाही आणि बाहेर फेकला गेलो!'

भृगु ऋषींनी त्याला आज्ञा केली, 'तू तात्काळ येथून चालता हो! समोर जो विशाल आम्रवृक्ष (आंब्याचे झाड) दिसत आहे, त्याच्या ढोलीत जाऊन बस आणि झाडाची सुकलेली पाने खाऊन राहा!' तो पापपुरुष त्या वृक्षाकडे गेला. त्याने त्या वृक्षाला स्पर्श करताच काय आश्चर्य! तो हिरवागार, फळाफुलांनी लगडलेला आम्रवृक्ष क्षणात जळून कोळसा झाला आणि भस्म होऊन जमिनीवर कोसळला! त्या भस्माच्या राशीमध्ये तो पापपुरुष लपून बसला.

💧 ७. सरोवरातील दिव्य संकल्प आणि कुष्ठरोगाचे तत्काळ निवारण

जळून खाक झालेला आम्रवृक्ष पाहून राजा सोमकांत अत्यंत भयभीत झाला. तो म्हणाला, 'हे दयानिधी, जर माझ्या पापाचा स्पर्श एका वृक्षाला भस्म करू शकतो, तर मी कसा जगणार? मला यातून मुक्तीचा मार्ग दाखवा!'

महर्षी भृगु अत्यंत वात्सल्याने म्हणाले, 'राजन, भयभीत होऊ नकोस! जगातील सर्व पातकांचे दहन करण्याचे सामर्थ्य साक्षात श्री गणेश पुराणात आहे. जो मनुष्य भक्तीभावाने गणेश पुराणाचे श्रवण करतो, त्याची कोट्यवधी जन्मांची पापे जळून जातात. जेव्हा तू हे पुराण श्रवण करशील, तेव्हा हा जळालेला आम्रवृक्ष पुन्हा हिरवागार होईल आणि हा पापपुरुष कायमचा नष्ट होईल!'

राजाने विचारले, 'हे मुनिवर्य, हे गणेश पुराण मला कोण ऐकवेल?' ऋषी म्हणाले, 'पूर्वी सृष्टीचे निर्माते ब्रह्मदेवांनी हे पुराण महर्षी व्यासांना सांगितले. व्यासांकडून हे अद्भूत ज्ञान मी प्रत्यक्ष श्रवण केले आहे. मीच तुला हे पुराण ऐकवीन! परंतु त्यापूर्वी तू त्या पवित्र सरोवरात स्नान करून सूर्यनारायणाच्या साक्षीने गणेश पुराण श्रवणाचा संकल्प कर!'

सोमकांत राजा सरोवरावर गेला. त्याने शीतल पात्रात स्नान केले. दोन्ही हातांची ओंजळ भरून जल घेतले आणि सूर्यनारायणाकडे पाहत दृढ निश्चय केला: 'हे विघ्नहर्त्या देवाधिदेव गजानना! मी माझे मन, वचन आणि कर्म तुला समर्पित करून भृगु ऋषींच्या मुखातून तुझे गणेश पुराण श्रवण करण्याचा संकल्प करत आहे!' राजाने ते जल सरोवरात अर्पण केले.

आणि काय आश्चर्य! राजाने हातातील अर्घ्य सोडताच त्याच्या शरीरातील सर्व लाल चट्टे, जखमा, रक्त आणि दुर्गंधी क्षणात नाहीशी झाली! त्याचे अंग सुवर्णासारखे तेजस्वी, सुंदर आणि टवटवीत झाले. कुष्ठरोगाचा नामोनिशान उरला नाही! केवळ पुराणाच्या 'श्रवणाचा संकल्प' केल्याने जर देह रोगमुक्त होतो, तर संपूर्ण पुराण ऐकल्यावर आत्म्याचा उद्धार का होणार नाही? आश्रमात सर्वांनी आनंदाने अश्रू ढाळले आणि 'मंगलमूर्ती मोरया'चा जयघोष केला.

📚 ८. महर्षी व्यासांचा गर्वभंग आणि गणेश पुराणाची उत्पत्ती

आसनावर बसल्यानंतर राजा सोमकांताने हात जोडून विचारले, 'हे ऋषीश्रेष्ठ, साक्षात नारायणाचे अवतार असलेल्या महर्षी व्यासांना गणेश पुराण ऐकण्याची गरज का भासली? ब्रह्मदेवांनी त्यांना हा उपदेश का केला?'

महर्षी भृगु सांगू लागले, "द्वापारयुगाच्या शेवटी महर्षी कृष्णद्वैपायन व्यासांनी एकाच वेदाचे चार भाग केले - ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद. सर्वसामान्य मानवाला वेदांचे गूढ तत्त्वज्ञान समजावे म्हणून त्यांनी पुराणांची रचना करण्याचा संकल्प केला. परंतु ही प्रचंड रचना करत असताना महर्षी व्यासांच्या मनात सूक्ष्म अहंकार निर्माण झाला. त्यांना वाटू लागले, 'या संपूर्ण विश्वात माझ्याइतका प्रकांड पंडित आणि ज्ञानी कोणीही नाही!'"

"पुराण लेखनापूर्वी कोणत्याही कार्याचे विघ्नहर्ते असलेल्या प्रथमपूज्य श्री गजाननाचे स्मरण व्यासांनी केले नाही. गर्वामुळे सरस्वती (शारदा) त्यांच्यावर कोपली! महर्षी व्यासांची बुद्धी भ्रष्ट झाली. त्यांना पुढे काय लिहावे हे सुचेनासे झाले. त्यांना तीव्र स्मृतिभ्रंश झाला; अक्षरे आणि श्लोक त्यांच्या स्मृतीतून नाहीसे झाले. अत्यंत व्याकूळ होऊन महर्षी व्यास सत्यलोकात ब्रह्मदेवांकडे गेले."

ब्रह्मदेवांच्या उपदेशानुसार महर्षी व्यासांनी कठोर तप करून गणेशाला प्रसन्न केले. गजाननाने त्यांना पुराणांचे अगाध ज्ञान दिले आणि स्वतः महाभारत व पुराणांचे लेखन करण्यासाठी लेखणी हातात घेतली. तेच ज्ञान ब्रह्मदेवांनी व्यासांना आणि व्यासांनी मला (भृगु ऋषींना) दिले, जे आता मी तुला सांगत आहे.

✨ समारोप

'सोमकांत राजाची कथा' ही मानवाला सदाचाराची आणि भगवद्भक्तीची शिकवण देणारी एक अप्रतिम दीपशिखा आहे. भौतिक सुखे, रूप आणि संपत्ती क्षणभंगुर आहेत; केवळ ईश्वराचे नाम आणि निष्काम सेवा हीच आत्म्यासोबत राहते. महाराष्ट्रातील वारकरी संतांनीही गणेशाचे स्तवन करताना म्हटले आहे: "प्रथम नमितो गणनाथा। विघ्नहर्ता सुखदाता॥" संतांच्या आध्यात्मिक साहित्याचा आणि हरिपाठाचा नित्य अभ्यास करण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री गणेशाय नमः । ॐ गं गणपतये नमः । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥