शुक्ल ब्राह्मणावर कृपा आणि भीम व्याधाचा उद्धार

परमेश्वर हा धन, संपत्ती, राजवैभव अथवा बाह्य डामडौलाचा भुकेला नसून तो केवळ आणि केवळ 'शुद्ध भक्ती आणि सात्त्विक भावाचा भुकेला' असतो. जेव्हा भक्त अंतःकरणापासून देवाला आळवतो, तेव्हा त्रिभुवनाचा स्वामी स्वतः चालत त्याच्या झोपडीत येतो. 'श्री गणेश पुराणातील उपासना खंडात' साक्षात भगवान महोत्कट विनायकाने आपल्या मानवी अवतारात याची प्रचिती दिली आहे.

काशीच्या संपन्न राजांचे आणि श्रेष्ठींचे ५६ पक्वान्नांचे ताट बाजूला ठेवून देवाने एका अत्यंत दरिद्री भिक्षुक ब्राह्मणाच्या घरची कोरडी भाकरी आणि तांदळाची पेज आवडीने ग्रहण केली. इतकेच नव्हे, तर नकळतपणे शमीपत्रांची झालेली वृष्टी एका पापी व्याधाला आणि नराधम राक्षसालाही वैकुंठाची वाट कशी दाखवू शकते, याचे विलोभनीय विवरण या कथेत आले आहे.

"पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति। तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥"
अर्थात: जो मला अनन्य भक्तीने केवळ एक पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्या अंतःकरणपूर्वक अर्पण केलेल्या भेटीचा मी आनंदाने स्वीकार करतो; भगवान गजाननाने शुक्ल ब्राह्मणाच्या घरी हेच सत्य प्रत्यक्ष आचरून दाखवले.

🏛️ १. काशीतील महोत्कटाचे अलौकिक तेज आणि नगराचे आमंत्रण

प्राचीन पावन काशी नगरीत भगवान विनायकाने 'महोत्कट' या मानवी अवतारात जन्म घेतला होता. त्यांच्या बाललीला आणि अगाध चमत्कार पाहून काशीतील अबालवृद्धांना महोत्कटाविषयी अपार आदर आणि श्रद्धा वाटत होती. काशीच्या प्रजेला पूर्ण खात्री झाली होती की हा सामान्य बालक नसून प्रत्यक्ष विघ्नहर्ता परमात्माच मानवरूप घेऊन भूतलावर अवतरला आहे.

प्रत्येक नागरिकाच्या मनात एकच उत्कट इच्छा होती की महोत्कटाने आपल्या घरी यावे, आपल्या हातची पूजा स्वीकारावी आणि आपले घर पावन करावे. एके दिवशी काशीतील सर्व श्रेष्ठ नागरिक, पंडित आणि व्यापारी एकत्र येऊन राजदरबारात गेले. तेथे महोत्कट राजाच्या शेजारीच बसलेले होते. प्रजाजनांनी हात जोडून नम्रपणे प्रार्थना केली, "हे प्रभू, आपण एक दिवस संपूर्ण नगरामध्ये फेरफटका मारावा आणि आम्हा सर्वांच्या घरी येऊन आमचा सात्त्विक पाहुणचार स्वीकारावा!"

महोत्कटाने प्रजाजनांचा निष्कपट भाव ओळखला. राजानेही स्मितहास्य करत अनुमती दिली. महोत्कटाने सर्वांच्या घरी जाऊन थोडे थोडे अन्न ग्रहण करण्याचे आश्वासन दिले. आनंदात न्हाऊन निघालेले नागरिक आपापल्या घरी जय्यत तयारी करण्यासाठी परतले.

🥣 २. शुक्ल ब्राह्मणाची गरिबी, विद्रूमेचा उत्साह आणि भाकरी-पेजेचा नैवेद्य

त्याच काशी नगरीत 'शुक्ल' नावाचा एक अत्यंत सत्शील, सात्त्विक आणि तपस्वी ब्राह्मण राहत होता. त्याच्या पत्नीचे नाव 'विद्रूमा' होते. हे दाम्पत्य अत्यंत दरिद्री होते. गावातून चार घरी भिक्षा मागून आणलेल्या अन्नावर त्यांचा जेमतेम चरितार्थ चालत असे. महोत्कटाच्या आगमनाची बातमी ऐकताच शुक्ल ब्राह्मण धावत आपल्या कुडाच्या झोपडीत आला.

तो आनंदाने गद्गद होऊन विद्रूमेला म्हणाला, "अगं ऐकतेस का! आज साक्षात जगन्नियंता महोत्कट आपल्या काशी नगरीत प्रत्येकाच्या घरी जाणार आहे. ते आपल्या गरिबाच्या झोपडीतही निश्चित येतील! तू तातडीने घर स्वच्छ कर आणि त्यांच्यासाठी नैवेद्य सिद्ध ठेव."

विद्रूमेचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. तिने झोपडीचे अंगण सारवून त्यावर सुरेख रांगोळी रेखाटली. परंतु घरात अन्न म्हणून काहीही नव्हते! तिने कसेबसे घरात उरलेले थोडे ज्वारीचे पीठ शोधून जाड भाकरी भाजली आणि थोडे तांदूळ शिजवून त्यांची पातळ, गरमागरम पेज तयार केली.

✨ ३. महोत्कटाचे प्रथम आगमन आणि दारिद्र्याचे ऐश्वर्यात रूपांतर

सकाळी स्नान आटोपून महोत्कट नगरामध्ये निघाले. श्रीमंत सावकारांचे राजवाडे आणि सोन्याच्या थाळ्या सजवून बसलेले नागरिक वाट पाहत असताना, महोत्कटाने सर्वप्रथम आपली पावले वळवली ती त्या दरिद्री शुक्ल ब्राह्मणाच्या मोडक्या झोपडीकडे!

साक्षात देवाला आपल्या दारात उभे असलेले पाहून त्या ब्राह्मण दाम्पत्याचा कंठ दाटून आला. विद्रूमेच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. ब्राह्मणाने त्यांचे पाय धुतले, दर्भासनावर बसवून षोडशोपचारे पूजन केले. विद्रूमेने अत्यंत संकोचाने ती साधी भाकरी आणि तांदळाची पेज बाप्पापुढे ठेवली. महोत्कटाने स्मितहास्य करत, "अहाहा! असा अमृततुल्य नैवेद्य मला कुठेही मिळाला नाही!" असे म्हणत मोठ्या आवडीने ती भाकरी आणि पेज ग्रहण केली.

त्या निष्काम दांपत्याला कृतार्थ करून महोत्कट पुढील मार्गाला लागले. आणि काय आश्चर्य! महोत्कट घराबाहेर पडताच, त्या मोडक्या झोपडीचे रूपांतर एका भव्य, सुंदर महालात झाले! धान्याची कोठारे भरून गेली, सोन्या-नाण्यांची विपुलता झाली आणि त्या सत्शील ब्राह्मणाचे दारिद्र्य कायमचे नष्ट झाले.

❓ ४. महर्षी व्यासांची शंका आणि ब्रह्मदेवांचा तात्त्विक खुलासा

सत्यलोकात ही कथा ऐकत असताना महर्षी वेदव्यासांनी पितामह ब्रह्मदेवांना हात जोडून विचारले, "हे जगत्पित्या! काशीमध्ये अनेक विद्वान, राजे, तपस्वी आणि श्रीमंत गणेशभक्त असताना महोत्कटाने त्या गरीब शुक्ल ब्राह्मणालाच प्रथम प्राधान्य का दिले? यामागील ईश्वरी रहस्य काय आहे?"

ब्रह्मदेव शांतपणे म्हणाले, "हे व्यासा! बाह्य श्रीमंती ईश्वराला बांधू शकत नाही. शुक्ल ब्राह्मण हा अत्यंत निरहंकारी, धर्मनिष्ठ आणि अनन्य भावाने भरलेला भक्त होता. जिथे अहंकार नसतो, तिथेच परमात्मा धावून येतो. ईश्वरी कृपेचे रहस्य समजावण्यासाठी मी तुला विदर्भ प्रांतातील एका व्याधाची आणि राक्षसाची कथा सांगतो, ती लक्षपूर्वक ऐक."

🏹 ५. विदर्भातील भीम व्याध, अरण्यातील राक्षस आणि शमी वृक्षाचा आधार

प्राचीन काळी विदर्भ देशातील मंद नगरामध्ये 'भीम' नावाचा एक क्रूर व्याध (शिकारी) राहत असे. प्राण्यांची हत्या करून त्यांचे मांस विकणे हाच त्याचा नित्य व्यवसाय होता. एके दिवशी नगरात एक मोठा उत्सव साजरा होणार होता. उत्सवाच्या दिवशी मांसाला मोठी मागणी येईल आणि भरपूर धन मिळेल या आशेने तो धनुष्यबाण घेऊन घनदाट अरण्यात शिरला.

त्या वनात एका नरभक्षक, अक्राळविक्राळ राक्षसाचे वास्तव्य होते. व्याधाला पाहताच तो राक्षस दात ओठ खात त्याला खाण्यासाठी धावला. साक्षात काळ समोर आलेला पाहून भयभीत झालेला भीम व्याध प्राण वाचवण्यासाठी जंगलातील एका विशाल शमी वृक्षावर भराभर चढून बसला.

🕊️ ६. शमीपत्रांची फलश्रुती, यमदूत परतणे आणि गणेशलोकी गमन

जरी त्यांच्याकडून कोणताही जाणीवपूर्वक संकल्प झाला नव्हता, तरी मृत्यूच्या अंतिम क्षणी साक्षात गणेशाच्या मस्तकावर शमीपत्रे अर्पण करण्याचा तो महायोग जुळून आला होता! त्या क्षणी स्वर्गातून दिव्य विमान खाली उतरले. यमाचे दूत त्या पापी जिवांना घेण्यासाठी आले होते, परंतु गणेशदूतांनी त्यांना रोखले.

शमीपत्रांच्या अगाध पुण्याने त्या व्याधाची आणि त्या राक्षसाची जन्मांतरांची सर्व पापे, हत्यांचे दोष तत्काळ भस्म झाले! दोघांनाही दिव्य चतुर्भुज स्वरूप प्राप्त झाले आणि ते गजाननाच्या नामाचा जयघोष करत गणेशलोकी (स्वानंदभवनात) निघून गेले.

👑 ७. पूर्वजन्मातील 'सांब राजा' आणि वरदविनायक देवस्थानाचा महिमा

व्यासांनी पुन्हा आश्चर्याने विचारले, "हे पितामह, एवढ्या महापापी जीवांवर गणपतीने इतकी अहेतुक कृपा का केली? त्यांच्या पदरात असे कोणते संचित पुण्य होते?"

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्यांच्या पूर्वजन्माचे गूढ उलगडले: "हे व्यासा! हा भीम व्याध पूर्वजन्मी 'सांब' नावाचा एक वैभवशाली राजा होता आणि हा राक्षस त्याचा प्रधान होता. राजमदामुळे सांब उन्मत्त झाला होता आणि त्याने आयुष्यभर केवळ पापकृत्ये केली होती. परंतु एकदा शिकारीवरून परतताना त्या राजाला आणि प्रधानाला एका निर्जन वनात गणपतीचे एक जुने पडीक मंदिर दिसले."

"ते मंदिर सामान्य नव्हते; साक्षात प्रभू श्रीरामाचे पिता राजा दशरथ यांनी महर्षी वसिष्ठांच्या मार्गदर्शनाखाली त्या 'वरदविनायक' मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती! त्या पडीक मंदिरात जाऊन राजा सांब आणि त्याच्या प्रधानाने जंगलातील रानफुले तोडून बाप्पाच्या चरणी वाहिली होती आणि नतमस्तक होऊन प्रणाम केला होता. उभयतांच्या संपूर्ण आयुष्यात घडलेले हे एकमेव पुण्यकर्म होते!"

मृत्यूनंतर त्या दोघांनी यमलोकात शेकडो वर्षे असह्य नरकयातना भोगल्या. नंतर किडे, मुंग्या, पशू, पक्षी अशा लाखो नीच योनींमध्ये जन्म भोगून ते शेवटी व्याध आणि राक्षस झाले होते. परंतु वरदविनायकाला वाहिलेल्या त्या रानफुलांचे संचित पुण्य शिल्लक होते, ज्याने अखेरच्या क्षणी त्यांना शमी वृक्षाखाली आणून उभे केले आणि गणेशाच्या कृपेने त्यांचा कायमचा उद्धार झाला!

✨ समारोप

'शुक्ल ब्राह्मणावर कृपा आणि भीम व्याधाचा उद्धार' ही कथा माणसाला शिकवते की, ईश्वराच्या दरबारात कोणताही जीव लहान अथवा मोठा नसतो. तिथे केवळ भक्तीचा अधिकार चालतो. संत चोखामेळा, संत सावता माळी या संतांनीही आपल्या साध्या कर्मातून ईश्वराला आळवले आणि प्रभू त्यांच्या घरी राबले. अशाच समृद्ध, प्रेरणादायी आणि अगाध पौराणिक साहित्याचा अभ्यास करण्यासाठी आमचा संत साहित्य विभाग अवश्य वाचा.

॥ ॐ गं गणपतये नमः । ॐ महोत्कटाय नमः । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥