रती-मदन, शेष व कश्यप: उपासना खंड महासमाप्ती

सनातन विश्वाच्या अमूल्य पुराणांमध्ये 'श्री गणेश पुराण' हे भक्तिमार्ग, ज्ञानमार्ग आणि कर्मयोगाचे एक अद्वितीय महामंदिर मानले गेले आहे. या अलौकिक ग्रंथाचे दोन मुख्य विभाग आहेत—पहिला 'उपासना खंड' आणि दुसरा 'क्रीडा खंड'. उपासना खंडामध्ये संचित कर्माचे भोग कसे टाळावेत, मंत्रसाधना कशी करावी आणि प्रत्यक्ष देव, दानव, यक्ष व नाग यांनी विघ्नहर्ता गजाननाची कशी आराधना केली, याचे विस्तृत विवरण आहे. या उपासना खंडाच्या अंतिम टप्प्यात महर्षी भृगु सौराष्ट्र नरेश सोमकांत राजाला आणि पितामह ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना तीन अशा अद्वितीय कथा सांगतात, ज्यामध्ये संपूर्ण ब्रह्मांडाच्या कल्याणाचे आणि अस्तित्वाचे सार एकवटलेले आहे.

या अंतिम भागात प्रथम येते महादेवांच्या क्रोधाग्नीत भस्म झालेल्या कामदेवाचे (मदनाचे) गोदावरी तीरावरील पुनरुत्थान, नाशिकच्या 'महोत्कट विनायक' तीर्थाची निर्मिती आणि द्वापारयुगातील प्रद्युम्न अवताराचे अद्भूत रहस्य. त्यानंतर येते विश्वाचा भार वाहणाऱ्या साक्षात शेषनागाचे कैलासावर झालेले गर्वहरण, धरणीधर तीर्थाची स्थापना आणि गणेशाच्या पोटाभोवती नागाचे झालेले सन्माननीय आभूषण. आणि शेवटी साक्षात प्रजापती महर्षी कश्यपांनी एक हजार वर्षे एकाक्षर मंत्र जपून केलेली संपूर्ण सजीव-निर्जीव विश्वाची अथांग निर्मिती आणि त्यातून सिद्ध झालेली 'श्री गणेश सहस्रनामावली'! या तीन महाकथांनी गणेश पुराणाच्या उपासना खंडाची अतिशय मंगल, प्रासादिक आणि मोक्षप्रद सांगता होते.

"अहंकारं निहत्यैव यः सेवेत गणाधिपम्। स सर्वसुखमाप्नोति मोक्षं चापि सनातनम्॥"
अर्थात: मदन असो, शेष असो वा साक्षात कश्यप ऋषी; जो मनुष्य आपल्या अंतःकरणातील सूक्ष्म अहंकाराचा त्याग करून एकाग्र चित्ताने विघ्नहर्ता गजाननाची शरणागती पत्करतो, त्याला या लोकात सर्व सुखे आणि परलोकात शाश्वत मोक्ष प्राप्त होतो.

💔 १. रतीचा विलाप, शंकरांचे सांत्वन आणि मदनाचे पूर्वस्वरूप दर्शन

ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना सांगू लागले: "हे व्यासमुनी, भगवान शंकरांनी आपला तृतीय नेत्र उघडून कामदेवाला (मदनाला) क्षणार्धात भस्मसात केले, हे आपण पाहिले. पतीचे असे अकाली, दारुण निधन झाल्याचे समजताच कामदेवाची पत्नी रती हिच्यावर दुःखाचा महाप्रचंड डोंगर कोसळला. तिच्या सौभाग्याचा दीप एका क्षणात विझला होता. ती रडत, टाहो फोडत, आपले केस उपटत आणि छाती बडवत थेट कैलास पर्वतावर भगवान सदाशिवांच्या चरणी धावून आली."

रतीने अश्रूंच्या धारांनी महादेवांचे चरण प्रक्षाळन केले. ती आर्त वाणीने म्हणाली, "हे कैलासपती! हे आशुतोष! माझ्या पतीने देवांच्या कार्यासाठी आणि तारकासुराच्या वधासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली. त्यांचा यात कोणताही वैयक्तिक स्वार्थ नव्हता. मग माझ्या वाट्याला हे वैधव्याचे घोर दुःख का? हे दयाघना, माझ्या पतीला पुन्हा जिवंत करा, अन्यथा मीही आपल्या दारात प्राणांचा त्याग करीन!"

सतीच्या विरहाचे दुःख स्वतः सोसलेल्या भगवान शंकरांचे अंतःकरण रतीच्या त्या आक्रोशाने द्रवले. महादेवांनी अत्यंत वात्सल्याने तिच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसले आणि सांगितले: "हे रती, शांत हो! मदनाचे भस्म होणे हे विधात्याचे अटळ विधान होते. परंतु तुझ्या पातिव्रत्यावर संतुष्ट होऊन मी तुला एक अमोघ वरदान देतो—तू ज्या ज्या वेळी एकांत स्थानी निष्काम भावाने मदनाचे स्मरण करशील, त्या त्या वेळी तो अदृश्य रूपाने साक्षात तुझ्या संमुख प्रगट होईल!"

शंकरांच्या वचनांची प्रचिती घेण्यासाठी रतीने डोळे मिटून अत्यंत आर्ततेने मदनाचे स्मरण केले. आणि काय आश्चर्य! एका क्षणात साक्षात मदन आपल्या पूर्व रूपात, हातात पुष्पधनुष्य घेऊन रतीसमोर हसतमुखाने प्रगट झाला! पतीला जिवंत पाहून रतीचे हृदय आनंदाने भरून आले. त्या उभयतांनी भगवान शंकरांच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला.

🌊 २. गोदावरी तीरावरील साधना, 'महोत्कट' गणेश आणि नाशिकचा उगम

भगवान शंकरांनी मदनाला सांगितले, "हे मदना, तुझा देह भस्म झाला असला, तरी तुला सगुण, देखणे आणि दिव्य शरीर प्राप्त करून घेण्यासाठी विश्वाचा मूळ आधार असलेल्या श्री गणेशाची आराधना करावी लागेल!" शंकरांनी मदनाला 'ॐ' या एकाक्षर गणेश मंत्राचा उपदेश केला.

शंकरांची आज्ञा मानून कामदेव मदन आणि रती हे दोघे दक्षिण भारतातील पावन गोदावरी नदीच्या तीरावर (पंचवटी परिसरात) आले. त्या शांत, निसर्गरम्य स्थानी मदनाने पद्मासन लावून सलग शंभर (१००) वर्षे एकाग्र चित्ताने ओंकार मंत्राचा अखंड जप केला.

शंभर वर्षे पूर्ण होताच साक्षात भगवान श्री गणेश कोट्यवधी सूर्यांच्या तेजाने त्यांच्यासमोर प्रगट झाले! गणपतीने वरदान दिले: "हे मदना! तुझ्या तपाने मी अत्यंत संतुष्ट झालो आहे. तुला अत्यंत सुंदर, त्रिभुवनाला मोहिनी घालणारा दिव्य देह प्राप्त होईल!" मदनाने कृतज्ञता म्हणून त्या गोदावरी तीरावर एक अत्यंत नयनरम्य, सुवर्ण व रत्नजडित गणेश मंदिर उभारले आणि तिथे गणेशाची प्रतिष्ठापना केली. तो गणपती त्रिलोकात 'महोत्कट विनायक' या नावाने विख्यात झाला!

पुराणात उल्लेख आहे की, त्रेतायुगात जेव्हा प्रभू श्रीराम वनवासात आले, तेव्हा याच महोत्कट गणेशाच्या पावन क्षेत्रात वीर लक्ष्मणाने रावणाची बहीण शूर्पणखा हिचे नाक (नासिका) आणि कान कापले होते; नासिका छेदल्यामुळे या संपूर्ण क्षेत्राला पुढे 'नाशिक' हे ऐतिहासिक नाव प्राप्त झाले!

🐟 ३. द्वापारयुगातील प्रद्युम्न अवतार, शंबरासुर वध आणि रतीची पुनर्भेट

श्री गणेशाच्या वरदानानुसार द्वापारयुगात द्वारकेमध्ये भगवान श्रीकृष्णांची पट्टराणी रुक्मिणी हिच्या उदरातून मदनाने 'प्रद्युम्न' या नावाने जन्म घेतला. तो जन्मतःच साक्षात कामदेवासारखा कमलनयन आणि देखणा होता.

परंतु, पूर्ववैरामुळे शंबरासुर नावाच्या एका बलाढ्य मायावी दैत्याने प्रद्युम्न केवळ सहा दिवसांचा असतानाच त्याचे पाळण्यातून अपहरण केले! शंबरासुराने त्या तान्ह्या बालकाला अथांग महासागराच्या पाण्यात फेकून दिले. सागरात एका महाकाय मगरीसारख्या माशाने त्या बालकाला संपूर्ण गिळून टाकले.

योगायोगाने एका कोळ्याने (मच्छिमाराने) तो विशाल मासा जाळ्यात पकडला आणि तो शंबरासुराच्या राजवाड्यात भेटीदाखल पाठवून दिला. त्या वेळी रती ही शंकरांच्या वचनानुसार 'मायावती' या नावाने शंबरासुराच्या स्वयंपाकघरात दासी म्हणून काम करत होती. तिने जेव्हा तो मासा चिरला, तेव्हा त्याच्या पोटातून एक जिवंत, सूर्यप्रकाशित आणि तेजस्वी बालक बाहेर पडले!

🐍 ४. शेषाची कथा: कैलासावरील मत्सर, महादेवांचा हिसडा आणि अधःपतन

ब्रह्मदेव व्यासांना दुसरी अत्यंत मार्मिक कथा सांगू लागले: "हे महर्षे, अहंकार हा साक्षात देवांनाही कसा गर्तेत ढकलतो, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे साक्षात शेषनागाचे गर्वहरण होय! एके दिवशी भगवान शिवशंकर कैलास पर्वतावरील एका रमणीय उपवनात माता पार्वतीसह विश्रांती घेत होते."

त्या वेळी स्वर्गातील देव, गंधर्व, यक्ष, अप्सरा आणि किन्नर महादेवांच्या दर्शनासाठी आले. त्यांनी शंकरांच्या चरणी नतमस्तक होऊन रत्ने, फुले आणि स्तोत्रांनी अत्यंत भावपूर्ण पूजा केली. महादेवांच्या गळ्यात आणि मस्तकावर विराजमान असलेला शेषनाग हे सर्व पाहत होता. इतरांना मिळणारा तो मान पाहून शेषाच्या अंतःकरणात मत्सराचा आणि गर्वाचा विटाळ शिरला!

शेष मनात विचार करू लागला: "हे सर्वजण केवळ शिवालाच मान देतात; परंतु या विश्वात खरा श्रेष्ठ तर मीच आहे! मी स्वतःच्या सहस्र फणांवर संपूर्ण पृथ्वीचा प्रचंड भार पेलून तिला स्थैर्य दिले आहे. साक्षात विष्णू माझ्या अंगावर झोपतात आणि शंकराच्या मस्तकावर मी मुकुटासारखा बसतो. मी नसतो तर ही पृथ्वी रसातळाला गेली असती. तरीही कोणी माझी साधी स्तुतीही करत नाही!"

सर्वज्ञ, अंतर्यामी भगवान शंकरांना शेषाच्या मनातील हा अहंकार क्षणात समजला. संतांच्या आणि भक्तांच्या हृदयात अहंकार राहू नये म्हणून महादेवांनी आपल्या मस्तकाला अचानक एक प्रचंड जोराचा हिसडा दिला!

त्या हिसड्याने शेषनाग कैलास पर्वतावरून खाली फेकला गेला! तो आकाशातून घरंगळत, खडकांवर आपटत, ठेचकळत थेट पाताळ आणि भूलोकावर येऊन आदळला! त्याचे सहस्र मस्तक फुटले, अंगातून रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या. त्याचे संपूर्ण सामर्थ्य क्षणात नष्ट झाले. त्याला जाणीव झाली की, साक्षात महादेवाने माझा त्याग केला आहे. अपमानाने आणि पश्चात्तापाने शेषनाग जमिनीवर लोळू लागला.

🌍 ५. नारदांचा उपदेश, शेषाची सहस्र वर्षांची साधना आणि 'धरणीधर' वरदान

रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या शेषाजवळ देवर्षी नारद प्रगट झाले. नारद म्हणाले, "हे नागाधिपती, महादेवाने तुझा त्याग केल्याने तू हतबल झाला आहेस हे मी जाणतो. परंतु पृथ्वीचा भार पेलण्याचा जो अहंकार तुझ्या मनात आला होता, तोच तुझ्या पतनाचे कारण ठरला. आता जर तुला पुन्हा पूर्वीचे सामर्थ्य आणि शिवाची कृपा हवी असेल, तर साक्षात विघ्नहर्ता श्री गणेशाच्या षडाक्षरी महामंत्राची (ॐ गं गणपतये नमः) शरणागती पत्कर!"

नारदांच्या उपदेशानुसार शेषाने एकांत स्थानी जाऊन बसकण मारली. त्याने आपल्या सहस्र मुखांनी त्या षडाक्षरी गणेश मंत्राचा अखंड गजर सुरू केला. हे तप साधेसुधे नव्हते; सलग एक हजार (१०००) वर्षे शेषाने वायूचे भक्षण करून घोर तपश्चर्या केली.

त्याच्या अनन्य भक्तीने साक्षात भगवान श्री गणेश आपल्या अथांग, विराट विश्वरूपात शेषासमोर प्रगट झाले! शेषाने डोळे उघडले. गणेशाच्या त्या अनादि-अनंत तेजाचे दर्शन होताच शेषाचे सर्व दुःख, जखमा आणि वेदना क्षणात नाहीशा झाल्या.

शेषाने त्या तपोभूमीत अत्यंत सुंदर गणेश मंदिराची स्थापना केली. तो गणपती त्रिलोकात 'धरणीधर गणपती' म्हणून विख्यात झाला! अशा प्रकारे शेषाचा उद्धार झाला आणि तो कायमचा ईश्वराचे आभूषण बनला.

🌱 ६. महर्षी कश्यपांची तपश्चर्या, अनंत सृष्टीची उत्पत्ती आणि १४ स्त्रिया

उपासना खंडातील अंतिम आणि सर्वात विशाल कथा म्हणजे साक्षात महर्षी कश्यपांची सृष्टी निर्मिती होय! महाप्रलयानंतर जेव्हा चारी बाजूंना केवळ जलमय शून्यता होती, तेव्हा साक्षात परब्रह्म गणेशाच्या आदेशानुसार ब्रह्मदेवांनी सृष्टी रचनेचा संकल्प केला. ब्रह्मदेवांनी आपल्या मानस संकल्पातून सर्वप्रथम सप्तर्षींना जन्म दिला:

• १. कश्यप | २. गौतम | ३. जमदग्नी
• ४. वसिष्ठ | ५. भारद्वाज | ६. अत्रि | ७. विश्वामित्र

ब्रह्मदेवांनी या सप्तर्षींमध्ये अग्रगण्य असलेल्या महर्षी कश्यपांना सृष्टीच्या विस्ताराची जबाबदारी सोपवली. कश्यपांनी विचार केला की, एवढी अथांग सृष्टी निर्माण करण्याचे सामर्थ्य केवळ ईश्वरी कृपेनेच लाभू शकते. त्यांनी एकांत स्थानी बसून सलग एक हजार (१०००) वर्षे एकाक्षर गणेश मंत्राचा अखंड जप केला!

त्यांच्या तपाने प्रसन्न होऊन भगवान गणेशाने कश्यपांना साक्षात दर्शन दिले. कश्यपांनी हात जोडून मागितले: "हे गणाधीशा! मला तुझ्यासारखा एक अत्यंत पराक्रमी पुत्र लाभावा आणि संपूर्ण सृष्टी निर्माण करण्याचे अलौकिक ज्ञान, सामर्थ्य व संपन्नता प्राप्त व्हावी!" गणपतीने "तथास्तु!" म्हणून वरदान दिले.

त्यानंतर महर्षी कश्यपांनी दक्ष प्रजापतीच्या चौदा (१४) कन्यांशी विवाह केला. त्या चौदा स्त्रियांपासून या विश्वातील सर्व सजीव आणि निर्जीव घटकांची अद्भूत उत्पत्ती झाली:

📖 ७. कश्यप पुत्रांची गणेश साधना आणि 'श्री गणेश सहस्रनामावली'ची रचना

अशा प्रकारे संपूर्ण ब्रह्मांडाची अनंत सृष्टी आकारास आली. आपल्या पोटी जन्माला आलेल्या या अथांग प्रजेला पाहून महर्षी कश्यपांचे हृदय आनंदाने भरून आले. परंतु कश्यपांना वाटले की, 'जशी मला गणेशकृपा लाभली, तशीच माझ्या सर्व पुत्रांना, देवांना आणि दानवांनाही लाभावी!'

महर्षी कश्यपांनी आपल्या सर्व पुत्रांना त्यांच्या त्यांच्या प्रवृत्तीनुसार आणि पात्रतेनुसार एकाक्षरी (ॐ गं ॐ), पंचाक्षरी आणि षडाक्षरी (ॐ गं गणपतये नमः) गणेश मंत्रांची दीक्षा दिली. पित्याची आज्ञा घेऊन ते सर्व पुत्र वेगवेगळ्या दिशांना अरण्यात गेले. त्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार घोर तप केले.

साक्षात भगवान गणेशाने त्या प्रत्येकाच्या भावानुसार त्यांना वेगवेगळ्या मनमोहक रूपांत दर्शन दिले आणि त्यांची अभीष्ट वरदाने पूर्ण केली! कृतज्ञतेने भरून गेलेल्या त्या सर्व पुत्रांनी आपापल्या तपोभूमीत त्या त्या रूपातील गणेश मूर्तींची स्थापना करून भव्य रत्नजडित मंदिरे उभारली.

त्या वेगवेगळ्या स्थानी प्रगट झालेल्या श्री गणेशाच्या पवित्र नामांचा संग्रह करून पितामह ब्रह्मदेवांनी एका अत्यंत दिव्य, सर्वसिद्धीप्रद अशा 'श्री गणेश सहस्रनामावली' ची निर्मिती केली! ही सहस्रनामावली मानवाच्या सर्व संकटांचे निवारण करणारी महादीपशिखा ठरली.

📜 ८. भृगु-सोमकांत संवाद: उपासना खंड समाप्ती व क्रीडा खंडाची नांदी

हा संपूर्ण महाकाव्यात्मक इतिहास कथन करून महर्षी भृगु सौराष्ट्र नरेश सोमकांत राजाला म्हणाले:

हे ऐकून सोमकांत राजाच्या डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागले. राजाचे शरीर आधीच गणेश श्रवणाच्या संकल्पाने कुष्ठरोगमुक्त झाले होते. राजा हात जोडून भृगु ऋषींच्या चरणी लीन झाला आणि म्हणाला:

"हे दयानिधी, हे तपोनिधी भृगु ऋषी! आपल्या मुखातून हे अमृतमय गणेश पुराण ऐकायला मिळणे ही माझ्या अनंत जन्मांची थोर पुण्याई आहे! विघ्नहर्ता गजाननाचे महात्म्य कितीही श्रवण केले, तरी माझ्या तृष्णेचे समाधान होत नाही; अजून ऐकावे असेच वाटते. कृपा करून आपण मला त्या 'क्रीडा खंडा'सहित संपूर्ण गणेश पुराणाची कथा सांगून कृतार्थ करावे!"

राजाची ती अनन्य जिज्ञासा, नम्रता आणि निष्काम भक्ती पाहून महर्षी भृगुंचे अंतःकरण अत्यंत प्रसन्न झाले. ऋषींनी राजाच्या मस्तकावर वरदहस्त ठेवला आणि क्रीडा खंडाच्या आरंभाची अनुमती दिली. अशा प्रकारे श्री गणेश पुराणातील परम पावन 'उपासना खंड' संपूर्ण झाला!

✨ समारोप

'श्री गणेश पुराण उपासना खंड' हा मानवी आत्म्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून ज्ञानाच्या परम प्रकाशाकडे घेऊन जाणारा दीपस्तंभ आहे. ज्याप्रमाणे गंगा नदी सर्व पातकांचे प्रक्षाळन करते, त्याचप्रमाणे ही गणेश कथा अंतःकरणातील सर्व मळांचे दहन करते. महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेतही संतांनी या उपासना खंडाचा गौरव करताना म्हटले आहे: "उपासना खंड गणेश पुराणी। अमृताची धार वाहे त्रिभुवनी॥ भक्तीभावे जो कोणी ऐकेल कानी। तो पावेल मोक्ष कैवल्यदानी॥" अशाच प्रासादिक गणेश पुराण कथा, संतांचे विचार आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री गणेश पुराणे उपासनाखंडः समाप्तः ॥
॥ गणपती बाप्पा मोरया । मंगलमूर्ती मोरया ॥
॥ ॐ गं गणपतये नमः । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥