पार्वतीस गणेशव्रत उपदेश: पार्थिव पूजा व भक्तांच्या कथा

सनातन व्रताचार परंपरेमध्ये वर्षातील प्रत्येक महिन्याला स्वतःचे वेगळे महात्म्य असले, तरी भाद्रपद मासाला भक्तीच्या आकाशात अत्यंत तेजोमय स्थान प्राप्त आहे. संपूर्ण विश्वामध्ये घराघरांतून मातीच्या सुबक मूर्तीची स्थापना करून दहा दिवस आनंदाचा जो महापूर येतो, त्या 'पार्थिव सिद्धिविनायक गणेश चतुर्थी' व्रताचा शास्त्रोक्त उगम कुठे झाला? संकटाच्या वेळी, घोर विरहाच्या क्षणी आणि जेव्हा जीवनाची सर्व सूत्रे हातातून निसटल्यासारखी वाटतात, तेव्हा केवळ मातीचा गणपती बनवून केलेली पूजा कशी साक्षात जगदीश्वरालाही धावून येण्यास भाग पाडते? या वैश्विक गूढ रहस्याचे परममंगल निरूपण 'श्री गणेश पुराणाच्या उपासना खंडात' उलगडते.

त्रिपुरासुराच्या वाढत्या आक्रमणाने जेव्हा मंदार पर्वतावर हाहाकार माजला होता, तेव्हा जगन्माता भगवती पार्वती आपल्या पित्याच्या (हिमालयाच्या) आश्रयाला एका गुप्त गुहेत लपून राहिली होती. त्रिपुरासुराचा वध झाल्यानंतर जेव्हा पार्वती शंकरांच्या शोधासाठी मंदार पर्वतावर परतली, तेव्हा तिथे केवळ शुकशुकाट होता! पतीच्या विरहाने रानोमाळ भटकणाऱ्या पार्वतीला जेव्हा तिचे पिता पर्वतराज हिमालय आपल्या महालात घेऊन आले, तेव्हा त्यांनी आपल्या लाडक्या कन्येचे सांत्वन करण्यासाठी तिला भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या पार्थिव गणेश व्रताचा उपदेश केला. कैलासावर खुद्द महादेवांनी कार्तिकेयाला सांगितलेले हे व्रत कसे श्रेष्ठ आहे, हे सांगताना हिमालयाने उलगडलेली चक्रवर्ती कर्दम राजा आणि नल-दमयंती यांच्या पूर्वजन्माची कहाणी मानवाच्या प्रारब्धाचे कुलूप उघडणारी अलौकिक गुरुकिल्ली आहे.

"शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु भाद्रमासे गणाधिपम्। मृन्मयं पूजयेद्भक्त्या सर्वकामानवाप्नुयात्॥"
अर्थात: जो मनुष्य भाद्रपद महिन्यातील शुद्ध पक्षाच्या चतुर्थीला शुद्ध मातीची (पार्थिव) मूर्ती बनवून एकाग्र चित्ताने विघ्नहर्ता गजाननाची षोडशोपचारे पूजा करतो, त्याच्या आयुष्यातील सर्व संकटे, दारिद्र्य आणि विरह संपुष्टात येऊन त्याला सर्व अभीष्ट फळांची प्राप्ती होते.

🏔️ १. पार्वतीचा विरह विलाप, रानोमाळ भटकंती आणि हिमालयाचे सांत्वन

त्रिपुरासुराचा वध भगवान शंकरांनी केला हे वृत्त संपूर्ण विश्वात वाऱ्यासारखे पसरले. असुराचा नाश झाल्याचे समजताच, हिमालयाच्या ज्या दुर्गम, बर्फाच्छादित आणि गुप्त गुहेत पार्वती लपून राहिली होती, त्या गुहेतून ती बाहेर पडली. आपल्या प्राणनाथांचे दर्शन घेण्यासाठी ती अत्यंत वेगाने धावत मंदार पर्वतावर आली. परंतु, मंदार पर्वतावर पोहोचताच तिच्या डोळ्यांसमोर भयाण वास्तव उभे ठाकले.

मंदार पर्वतावर युद्धाच्या खुणा शिल्लक होत्या; परंतु तिथे भगवान शिव, नंदी, भृंगी किंवा कोणतेही शिवगण उपस्थित नव्हते! शंकरांचे आसन रिकामे पडले होते. पार्वतीने संपूर्ण मंदार पर्वत पिंजून काढला, प्रत्येक गुहेत, प्रत्येक वृक्षामागे तिने "हे शंकरा! हे कैलासपती!" अशा आर्त हाका मारल्या; परंतु केवळ प्रतिध्वनींशिवाय काहीही परत आले नाही. तिच्या अश्रूंचा बांध फुटला. पतीच्या विरहाने तिचे देहभान हरपले. ती कड्याकपारींतून, काट्याकुट्यांतून रानोमाळ वेड्यासारखी धावू लागली.

त्या अरण्यात राहणाऱ्या एका भिल्ल/कोळी बांधवाने एका तेजोमय स्त्रीचा हा विलाप ऐकला. त्याने दुरूनच ओळखले की ही साक्षात पर्वतराज हिमालयाची कन्या भवानी पार्वती आहे! तो तात्काळ धावत हिमालयाकडे गेला आणि हात जोडून म्हणाला, "महाराज, आपली कन्या पार्वती मंदार पर्वताच्या अरण्यात पतीच्या शोधासाठी अत्यंत विलाप करत भटकत आहे; आपण त्वरित तिचे रक्षण करावे!"

हे ऐकताच पितामह पर्वतराज हिमालय स्वतः वेगाने त्या अरण्यात आले. त्यांनी रडत असलेल्या आपल्या कन्येला मायेने छातीशी कवटाळले. तिच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसत हिमालयाने तिचे सांत्वन केले आणि तिला आपल्या प्रासादात घेऊन आले. महालात आणल्यानंतरही पार्वती अन्न-पाण्याचा त्याग करून दिवसेंदिवस क्षीण होत चालली होती. शंकराचे काहीही कुशलवृत्त समजत नसल्यामुळे ती रात्रंदिवस तळमळत होती.

📜 २. हिमालयाकडून भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या पार्थिव गणेशव्रताचा उपदेश

आपल्या कन्येची ही दारुण अवस्था पाहून हिमालयाच्या अंतःकरणातील पिता द्रवला. हिमालय अत्यंत प्रेमाने म्हणाला, "हे बाळ पार्वती! तू साक्षात जगन्माता असून अशी हतबल का होतेस? मी तुझी मनोव्यथा जाणतो. या जगात असा कोणताही प्रसंग नाही, ज्यावर ईश्वराच्या आराधनेने मात करता येत नाही. जर तुला तुझ्या प्राणनाथांची (भगवान शंकरांची) पुनःप्राप्ती करून घ्यायची असेल, तर तू सर्व विघ्नांचे संहारक असलेल्या आदिदेव श्री गजाननाची शरण जा!"

पार्वतीने भरल्या डोळ्यांनी विचारले, "हे तात! मी गणपतीची आराधना कशी करू? कोणता असा मार्ग आहे, ज्याने माझे मनोरथ त्वरित पूर्ण होतील?"

पर्वतराज हिमालय सांगू लागले: "मुली, वर्षातील सर्व तिथींमध्ये सर्वात पवित्र मानली गेलेली तिथी म्हणजे 'भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी' होय! या दिवशी पवित्र नदीतील किंवा शेतातील शुद्ध माती आणून स्वतःच्या हातांनी श्री गणेशाची 'पार्थिव मूर्ती' तयार करावी. त्या मूर्तीची प्रसन्न चित्ताने, जास्वंदाची लाल फुले, शमीपत्र, सुगंधी चंदन आणि एकवीस दुर्वांच्या जुड्या वाहून षोडशोपचारे महापूजा करावी. मोदकांचा मधुर नैवेद्य दाखवावा."

🔱 ३. शिव-कार्तिकेय संवाद: कैलासावरील व्रताची पूर्वपीठिका

पार्वतीच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता पाहून हिमालय पुढे म्हणाला, "पार्वती, हे व्रत मी स्वतःच्या मनाने तुला सांगत नाही. या व्रताचे मूळ साक्षात भगवान शंकरांच्या मुखातून प्रगट झाले आहे! ऐक, पूर्वी एकदा भगवान शंकर कैलास पर्वतावर विराजमान असताना त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र कार्तिकेय (स्कंद) यांनी विचारले होते, 'हे पितृदेवा, मानवाचे मनोरथ त्वरित पूर्ण करणारे आणि आचरणास अत्यंत सोपे असे सर्वोत्कृष्ट व्रत कोणते?'"

"त्या वेळी साक्षात महादेवांनी कार्तिकेयाला सांगितले होते की, विश्वातील सर्व व्रतांमध्ये 'सिद्धिविनायक व्रत' (पार्थिव गणेश चतुर्थी) हेच सर्वात शीघ्र फलदायी आहे. आणि या व्रताचा महिमा स्पष्ट करण्यासाठी शंकरांनी कार्तिकेयाला दोन प्राचीन चक्रवर्ती राजांच्या पूर्वजन्माच्या अद्भुत कथा सांगितल्या होत्या. त्याच कथा मी आज तुला सांगत आहे, त्या लक्षपूर्वक ऐक!"

👑 ४. कथा १: चक्रवर्ती कर्दम राजा आणि भृगु ऋषींची भेट

हिमालयाने पहिली कथा सुरू केली: "फार वर्षांपूर्वी पृथ्वीतलावर कर्दम नावाचा एक अतिशय महापराक्रमी, सूर्यतेजस्वी, धर्मशील आणि दानशूर चक्रवर्ती राजा राज्य करत होता. त्याच्या राज्यात कधीही दुष्काळ पडत नसे आणि त्याच्या तिजोरीत कुबेरालाही लाजवेल एवढे ऐश्वर्य होते.

एके दिवशी त्रिकालज्ञानी महर्षी भृगु राजा कर्दमाच्या राजमहालात अतिथी म्हणून आले. चक्रवर्ती राजाने सिंहासनावरून उठून, साष्टांग प्रणिपात करून त्यांचे स्वागत केले. उच्चासनावर बसवून त्यांची पाद्यपूजा केली. पूजा संपन्न झाल्यानंतर राजाने हात जोडून नम्रपणे विचारले, 'हे तपोनिधी! मी या जन्मात कधीही घमेंड केली नाही; परंतु माझ्या मनात एक प्रश्न सतत घोळत असतो. मला या जन्मी हे अथांग साम्राज्य, अजिंक्य सेना आणि अपार ऐश्वर्य कोणत्या पूर्वपुण्याईने प्राप्त झाले आहे? कृपा करून मला माझ्या पूर्वजन्माचे रहस्य सांगावे!'"

महर्षी भृगुंनी स्मितहास्य केले आणि सांगितले, "हे राजा कर्दमा, ऐक! पूर्वजन्मी तू कोणी राजा किंवा राजपुत्र नव्हतास; तर तू परिस्थितीने गांजलेला, अत्यंत दरिद्री आणि भुकेने व्याकूळ झालेला एक कफल्लक क्षत्रिय होतास! तुझ्या घरात दोन वेळच्या अन्नाची भ्रांत होती. गरिबीमुळे तुझी पत्नी तुला रात्रंदिवस टोमणे मारत असे, दोष देत असे. लोकांच्या अपमानाने आणि दारिद्र्याने कंटाळून शेवटी तू एका रात्री घरादाराचा त्याग केलास आणि आत्महत्येच्या विचाराने घनघोर अरण्यात निघून गेलास!"

🌿 ५. सौभरी ऋषींचा अनुग्रह आणि कर्दमाचे वरदगणेश व्रत

महर्षी भृगु पुढे सांगू लागले, "अरण्यात भटकत असताना तुझा पाय घसरला आणि तू एका आश्रमापाशी कोसळलास. तो आश्रम महान दयाळू महर्षी सौभरी यांचा होता! त्या शांत तपोवनात सौभरी ऋषींना पाहताच तुझ्या अंतःकरणातील दुःखाचा बांध फुटला. तू त्यांच्या पायांवर मस्तक ठेवून ओक्साबोक्शी रडू लागलास.

सौभरी ऋषींनी अत्यंत करुणेने तुला उठवले, पाणी पाजले आणि तुझ्या दुःखाचे कारण विचारले. तू आपले दारिद्र्य सांगताच ऋषी म्हणाले, 'वत्सा, शोक करू नकोस! ईश्वराच्या दरबारात दारिद्र्याचा नाश करण्याचे सामर्थ्य केवळ साक्षात विघ्नहर्ता गणेशाच्या चरणी आहे. तू माझ्या आश्रमात राहा आणि वरदगणेश मंत्राची साधना कर!'

आपला पूर्वजन्म ऐकून कर्दम राजा रोमांचित झाला. त्याचे डोळे पाणावले. त्याने तात्काळ भृगु ऋषींकडून पुन्हा गणेश व्रताचे संपूर्ण शास्त्र समजून घेतले आणि आजीवन गणेशभक्ती करून मृत्यूनंतर सदेह गणेशलोकात शाश्वत स्थान प्राप्त केले.

🏛️ ६. कथा २: मगध नरेश नल, दमयंती आणि महर्षी गौतम संवाद

पर्वतराज हिमालयाने पार्वतीला प्रेरित करण्यासाठी दुसरी दिव्य कथा सुरू केली: "हे कन्ये, आता मी तुला आणखी एका महापुरुषाची कथा सांगतो, ज्याचे नाव पुराणात अमर आहे—राजा नल!"

"मगध देशावर नल नावाचा एक अत्यंत प्रतापी, धर्मनिष्ठ आणि ज्ञानी राजा राज्य करत होता. त्याची महाराणी दमयंती ही साक्षात सौंदर्याची, पातिव्रत्याची आणि सोज्वळतेची मूर्ती होती. राजाचा मुख्य प्रधान पद्महस्त हा अतिशय धोरणी, राजकारणी, प्रजादक्ष आणि स्वामीभक्त होता. नलाच्या राज्यात कोणालाही कसलेही दुःख ठाऊक नव्हते.

एके दिवशी राजा नल आपल्या राजसभेत बसला असताना साक्षात महातपस्वी महर्षी गौतम यांचे तेथे आगमन झाले. राजाने धावत पुढे जाऊन त्यांचे चरण प्रक्षाळन केले, अर्घ्य दिले आणि अत्यंत आदरपूर्वक पूजा केली. ऋषींच्या प्रसन्न मुद्रेकडे पाहून नलाने हात जोडून विचारले:

'हे सर्वज्ञ महर्षे! मला या जन्मी हे अफाट राज्यवैभव, दमयंतीसारखी पतिव्रता राणी, पद्महस्तासारखा निष्ठावंत प्रधान आणि सुसंस्कृत प्रजा कशामुळे प्राप्त झाली? माझ्या कोणत्या पूर्वसुकृताचे हे फळ आहे?'

गौतम ऋषींनी दिव्य दृष्टीने भूतकाळ पाहिला आणि सांगितले: 'हे राजा नला! पूर्वजन्मी तू गौड देशातील पिंपळपूर नावाच्या एका लहान खेड्यात राहणारा अत्यंत दरिद्री, फाटक्या वस्त्रांतील क्षत्रिय होतास. दारिद्र्यामुळे समाजातील प्रत्येक जण तुझा धिक्कार करत असे. नातेवाईकांनी तुला हाकलून दिले होते. त्या उपेक्षेने आणि अपमानाने दुःखी होऊन तू रानावनात वेड्यासारखा भटकत होतास.'

'अरण्यात फिरताना तुझी गाठ महान तपस्वी कौशिक ऋषींशी पडली. तू त्यांच्या चरणी अश्रू ढाळलेस. तेव्हा दयाळू कौशिकांनी तुला भाद्रपद वरद चतुर्थीचे गणेश व्रत करण्याचा उपदेश केला. तू त्या अरण्यात राहून मातीचा गणपती बनवून अत्यंत श्रद्धेने हे व्रत पूर्ण केलेस! त्या व्रताच्या प्रभावाने तुझ्या घरात धन-धान्याचे कोठार भरले, दारिद्र्य नष्ट झाले आणि त्याच पुण्याईचा संचय म्हणून आज तू या जन्मात चक्रवर्ती राजा नल म्हणून सिंहासनावर विराजमान आहेस!' हे ऐकून नल राजा कृतार्थ झाला आणि त्याने पुन्हा गणेशभक्तीत स्वतःला लीन केले.

🌸 ७. पार्वतीचे भक्तिमय व्रताचरण आणि भाद्रपद चतुर्थीचा दिवस

आपल्या पित्याच्या मुखातून गणेश व्रताचा हा अगाध महिमा ऐकून भगवती पार्वतीच्या डोळ्यांतील अश्रू सुकले. तिच्या अंतःकरणात अथांग भक्तीचा आणि विश्वासाचा नंदादीप प्रज्वलित झाला. तिने मनोमन प्रतिज्ञा केली: "मी स्वतः या भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला पार्थिव विनायकाची स्थापना करीन आणि जोपर्यंत माझे प्राणनाथ महादेव मला दर्शन देत नाहीत, तोपर्यंत अनन्य भावाने या व्रताचे आचरण करीन!"

भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदेपासूनच पार्वतीने तयारी सुरू केली. चतुर्थीच्या पावन दिवशी तिने गंगेच्या तीरावरून अत्यंत शुद्ध, सुवासिक चिकणमाती आणली. स्वतःच्या करकमलांनी तिने विघ्नहर्ता गजाननाची एक अतिशय मनमोहक, बालरूपातील चतुर्भुज मूर्ती साकारली.

हिमालयाच्या भव्य प्रासादात सुवर्णचौरंगावर ती पार्थिव मूर्ती स्थापन करण्यात आली. पार्वतीने लाल जास्वंदाची फुले, केवड्याची पाने, शमीपत्र आणि २१ दुर्वांच्या जुड्या वाहून गणेशाची पूजा केली. 'ॐ गं गणपतये नमः' या मंत्राचा जप करत तिने अष्टसात्त्विक भावाने आरती ओवाळली. दिवसभर कडक उपवास करून ती केवळ शंकराच्या आणि गणेशाच्या स्मरणात तल्लीन झाली.

🐂 ८. नंदीवर आरूढ शंकरांचे आगमन: व्रताची अलौकिक फलश्रुती

इकडे काय घडले? त्रिपुरासुराचा वध केल्यानंतर भगवान शंकरांनी स्वर्गाची आणि संपूर्ण त्रिलोकाची घडी पुन्हा पूर्ववत बसवली होती. सर्व देव आपापल्या पदांवर आरूढ झाले होते. हे सर्व देवकार्य पूर्ण होताच, भगवान शंकरांच्या अंतःकरणात अचानक माता पार्वतीची अत्यंत तीव्र आणि व्याकूळ आठवण जागी झाली!

शंकरांना समजले की पार्वती मंदार पर्वतावर न सापडल्याने आपल्या विरहात हिमालयाच्या घरी अश्रू ढाळत आहे. क्षणाचाही विलंब न लावता भगवान महादेव आपले वाहन महानंदीवर आरूढ झाले! वीरभद्र, भृंगी आणि सर्व शिवगणांसह डमरू वाजवत शंकर वाऱ्याच्या वेगाने हिमालयाच्या प्रासादाकडे निघाले.

आणि काय अद्भुत ईश्वरी योग! ज्या दिवशी पार्वतीने हिमालयाच्या घरी भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीचे पार्थिव गणेश व्रत पूर्ण केले, नेमक्या त्याच दिवशी, त्याच शुभ मुहूर्तावर भगवान सदाशिव हिमालयाच्या राजदरबारात प्रगट झाले!

मंदार पर्वतावर ज्यांच्या विरहाने ती रानोमाळ भटकली होती, तेच साक्षात त्रिलोकाधिपती शिव आपल्या दारात उभे असलेले पाहून पार्वतीच्या आनंदाला पारावर उरला नाही! तिच्या डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागले. तिने धावून जात महादेवांच्या चरणांवर मस्तक टेकवले. शंकरांनी अत्यंत वात्सल्याने पार्वतीला उठवून आपल्या हृदयात सामावून घेतले. साक्षात विधात्याने जणू त्या गणेश व्रताचे फळ म्हणून शंकरांना पार्वतीच्या स्वाधीन केले होते!

पर्वतराज हिमालय आणि मेनकेने भगवान शंकरांचे अतीव आदराने स्वागत केले. काही काळ हिमालयाच्या घरी आनंदात वास्तव्य करून, श्री गणेश पूजेची उत्तरपूजा आणि विसर्जन विधी संपन्न करून भगवान शिव आणि भवानी पार्वती आपल्या संपूर्ण परिवारासह पुन्हा आपल्या पावन कैलास पर्वतावर परतले. संपूर्ण विश्वात शांतता आणि मांगल्याचा वर्षाव झाला.

✨ समारोप

'पार्वतीस गणेशव्रताचा उपदेश' ही कथा भारतीय संस्कृतीतील गणेशोत्सवाचा मूळ आत्मा आहे. संकटात सापडलेल्या प्रत्येक जीवाला आशेचा किरण दाखवणारे हे व्रत आहे. मातीतून जन्म आणि मातीतच विसर्जन, यातून जीवन नश्वर असून केवळ नामस्मरण शाश्वत आहे, हाच संदेश मिळतो. महाराष्ट्रातील संतांनीही भाद्रपद चतुर्थीचा महिमा गाताना म्हटले आहे: "गणपती बाप्पा मोरया। मंगलमूर्ती मोरया। भाद्रपद मासी आला। भक्तांचा कैवारी जाहला॥" संतांचे विचार, सार्थ हरिपाठ आणि पुराणातील या अमृतकथांचा नित्य अभ्यास करण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री सिद्धिविनायक महाराज की जय । हर हर महादेव । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥