परशुरामाची कथा: सहस्रार्जुन वध व मयूरेश्वर स्थापना

सनातन विश्वामध्ये भगवान विष्णूंच्या दशावतारांमध्ये षष्ठम अवतार म्हणून 'भगवान परशुराम' यांचे स्थान अत्यंत अलौकिक आणि तेजस्वी मानले गेले आहे. क्षात्रतेज आणि ब्रह्मतेज यांचा अद्भूत समन्वय असणारे परशुराम हे अन्यायाचा संहार करणारे महापुरुष होते. सामान्यतः सर्वसामान्य पुराणांमध्ये परशुरामांची कथा केवळ क्षत्रिय विनाशापुरती मर्यादित मानली जाते; परंतु 'श्री गणेश पुराणाच्या उपासना खंडात' परशुरामांच्या चरित्राचा अत्यंत गूढ आणि अंतर्मुख करणारा आध्यात्मिक पदर उलगडतो. भार्गव कुळातील या तेजस्वी कुमाराला 'परशुराम' हे नाव कसे लाभले? त्यांना तो अमोघ दिव्य परशू कोणाकडून प्राप्त झाला? आणि ज्या सहस्रार्जुनाने साक्षात रावणालाही बंदिवासात टाकले होते, त्या सहस्रबाहू राजाचा वध करण्याचे अफाट सामर्थ्य परशुरामांना कोणाच्या कृपाप्रसादाने लाभले?

या सर्व प्रश्नांची उत्तरे पितामह ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना सांगताना स्पष्ट करतात की, परशुरामांच्या सर्व अमोघ शक्तींचे मूळ साक्षात आदिदेव विघ्नहर्ता श्री गजाननाच्या उपासनेत दडलेले आहे! कामधेनूच्या लोभाने सहस्रार्जुनाने केलेला ब्रह्महत्येचा घोर अपराध, माता रेणुकेने मारलेल्या २१ बाणांचा आक्रोश, साक्षात भगवान दत्तात्रेयांचे मार्गदर्शन, कैलासपती शंकरांचा गणेश मंत्रोपदेश आणि त्यानंतर कृष्णा नदीच्या पावन तीरावर लक्ष संख्येत केलेल्या जपाने प्रसन्न झालेले श्री गणेश—या सर्वांमधून महाराष्ट्रातील आद्य अष्टविनायक असलेल्या 'श्री मयूरेश्वर मोरगाव' या महाक्षेत्राची निर्मिती झाली. हा केवळ एका युद्धाचा इतिहास नसून, धर्माच्या रक्षणासाठी संतांनी आणि अवतारांनी गणेशाच्या चरणी केलेल्या पूर्ण शरणागतीचा अमर इतिहास आहे.

"अग्रतः चतुरो वेदाः पृष्ठतः सशरं धनुः। इदं ब्राह्ममिदं क्षात्रं शापादपि शरादपि॥"
अर्थात: ज्यांच्या मुखात चारही वेदांचे ब्रह्मज्ञान आहे आणि पाठीवर प्रत्यंचा ताणलेले धनुष्य आहे; जे शापानेही दुष्टांचे दहन करू शकतात आणि बाणानेही संहार करू शकतात, अशा भगवान परशुरामांनीही आपल्या कार्यसिद्धीसाठी साक्षात आदिदेव श्री गजाननाची अनन्य आराधना केली.

🏹 १. भार्गव कुळातील तेज: जमदग्नी-रेणुकेचा पुत्र भार्गवराम

ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना सांगू लागले: "हे व्यासमुनी, संकष्टी चतुर्थीच्या व्रताचे महात्म्य ऐकल्यानंतर आता तू भगवान परशुरामांच्या जीवनातील गणेशभक्तीची अलौकिक गाथा श्रवण कर. सप्तर्षींमध्ये श्रेष्ठ असलेले महर्षी जमदग्नी आणि त्यांची परम सात्त्विक, पतिव्रता पत्नी माता रेणुका यांच्या पोटी साक्षात भगवान विष्णूंच्या अंशाने एका अतिशय तेजस्वी पुत्राचा जन्म झाला. भृगूच्या कुळात जन्म झाल्यामुळे त्याचे मूळ नाव 'भार्गवराम' (रामा) असे ठेवण्यात आले."

लहानपणापासूनच भार्गवरामाची बुद्धी सूर्यासारखी प्रखर होती. त्याने पित्याच्या आश्रमात राहूनच बालवयात चारही वेद, उपनिषदे, धनुर्वेद आणि चौसष्ट कलांचे परिपूर्ण अध्ययन केले. अध्ययन पूर्ण झाल्यानंतर, संसारातील नश्वर सुखांचा त्याग करून आत्मसाक्षात्कारासाठी आणि ईश्वरी कृपेसाठी भार्गवराम अरण्यात एकांतवासात घोर तपश्चर्येसाठी निघून गेले.

इकडे जमदग्नी ऋषी आपल्या श्वेतद्वीपातील (नर्मदा तीरावरील) पवित्र आश्रमात माता रेणुकेसह शांतपणे अग्निहोत्र आणि धर्मकार्य चालवत होते. त्यांच्या आश्रमात स्वर्गातील कामधेनूची कन्या असलेली साक्षात 'कामधेनू' (कपिला गाय) वास करत होती. कामधेनूच्या अमोघ प्रभावाने त्या आश्रमात कधीही अन्न, वस्त्र किंवा धनाची कमतरता भासत नसे; आश्रमात येणाऱ्या प्रत्येक अतिथीचे तिथे राजेशाही आदरातिथ्य होत असे.

👑 २. सहस्रार्जुनाचे आश्रमात आगमन, कामधेनूचे आदरातिथ्य आणि राजाचा लोभ

मागील भागात आपण पाहिले की, राजा कृतवीर्याचा पुत्र कार्तवीर्य याने गणेश तपश्चर्येने एक हजार हात प्राप्त केले होते आणि तो 'सहस्रार्जुन' या नावाने संपूर्ण पृथ्वीवर अजिंक्य चक्रवर्ती सम्राट म्हणून राज्य करत होता. त्याच्या पराक्रमाचा दरारा असा होता की त्याने लंकापती रावणालाही आपल्या काखेत दाबून बंदी बनवले होते.

एके दिवशी सहस्रार्जुन आपल्या चतुरंग सेनेसह (हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ) अरण्यात मृगयेसाठी (शिकारीसाठी) निघाला. घनघोर जंगलात श्वापदांचा पाठलाग करत असताना दुपार झाली. संपूर्ण सेना भुकेने आणि तहानेने व्याकूळ झाली. भटकत भटकत सहस्रार्जुन आपल्या सैन्यासह महर्षी जमदग्नींच्या पावन आश्रमापाशी आला.

चक्रवर्ती राजा आल्याचे पाहून महर्षी जमदग्नींनी पुढे होऊन त्याचे स्वागत केले. ऋषींच्या सांगण्यावरून सहस्रार्जुन आणि त्याचे सर्व सैनिक आश्रमाजवळील नदीवर स्नान करून आले. त्यानंतर जमदग्नींनी आपल्या गोठ्यात बांधलेल्या दिव्य कामधेनूला मनोमन वंदन केले आणि प्रार्थना केली: "हे कल्याणी माते! हा चक्रवर्ती राजा सैन्यासह आपल्या दारात भुकेला आला आहे; या सर्वांसाठी पंचपक्वान्नांचे दिव्य भोजन उत्पन्न करावे!"

आणि काय आश्चर्य! कामधेनूच्या एका हुंकाराने क्षणात सुवर्णपात्रे प्रगट झाली. अमृतासमान मधुर पक्वान्ने, शडरसांचे अन्न, सुगंधी पेये आणि सैन्यासाठी उत्तम फराळाचे डोंगर उभे राहिले! एका साध्या पर्णकुटीत काही मिनिटांत हजारो सैनिकांचे असे अलौकिक आदरातिथ्य झालेले पाहून सहस्रार्जुनाचे डोळे विस्फारले. तो आश्चर्याने थक्क झाला.

भोजनानंतर सहस्रार्जुनाने विचारले, "हे मुनिवर्य! या निर्जन अरण्यात आपण एवढ्या अथांग सैन्याची अशी राजेशाही व्यवस्था कशी काय करू शकलात? आपल्याकडे अशी कोणती गुप्त संपत्ती आहे?" जमदग्नी ऋषी अत्यंत निष्पाप आणि साधेपणाने म्हणाले, "हे राजा, माझ्या गोठ्यात साक्षात देवमाता कामधेनू वास करते. तिच्याच कृपाप्रसादाने हे सर्व भोजन क्षणार्धात सिद्ध झाले आहे!"

हे ऐकताच सहस्रार्जुनाच्या अंतःकरणातील लोभाचा आणि अहंकाराचा सुप्त विकार उफाळून आला! तो मनात विचार करू लागला—'एका जंगलातील भिक्षेकरी संन्याशाला या कामधेनूचा काय उपयोग? माझ्यासारख्या चक्रवर्ती सम्राटाला अशा कामधेनूची खरी गरज आहे, ज्यामुळे मी माझ्या लक्षावधी सैन्याचे पोट सहज भरू शकेन!' राजा गर्वाने म्हणाला, "ऋषीजी, ही कामधेनू तुम्ही तात्काळ माझ्या स्वाधीन करावी, हा माझा राजदंड आदेश आहे!"

🩸 ३. जमदग्नींचा वध, कामधेनूचे अदृश्य होणे आणि रेणुका मातेचा शाप

सहस्रार्जुनाचे हे धर्मबाह्य शब्द ऐकून महर्षी जमदग्नींचे डोळे पाणावले. ऋषी शांत परंतु ठाम स्वरात म्हणाले, "हे सहस्रार्जुना! तू महान क्षत्रिय कुळातील राजा आहेस. शास्त्र सांगते की, राजाचे कर्तव्य ब्राह्मणांच्या आणि संतांच्या आश्रमाचे रक्षण करण्याचे असते, त्यांच्या संपत्तीचे हरण करण्याचे नाही! ही कामधेनू हवनाची आणि देवकार्याची माता आहे; मी हिला तुला कधीही देणार नाही!"

सत्तेच्या नशेत धुंद झालेल्या सहस्रार्जुनाला हा नकार सहन झाला नाही. त्याने आपल्या क्रूर सैनिकांना आज्ञा दिली: "जा, गोठ्यातून त्या गायीला ओढत घेऊन या!" सैनिक कामधेनूला लोखंडी साखळ्यांनी बांधून ओढू लागले. कामधेनू वेदनेने हंबरू लागली, तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. जमदग्नी ऋषींनी हात जोडून सांगितले, "माते, मी संन्यासी आहे; शस्त्राने तुझे रक्षण करण्यास मी असमर्थ आहे. आता तूच या पापी अधर्माला धडा शिकव!"

त्याच क्षणी कामधेनूने रौद्र रूप धारण केले! तिच्या सर्वांगातील प्रत्येक रोमातून (केसातून) सहस्रावधी दैवी, सशस्त्र सैनिक प्रगट झाले! त्या दैवी सेनेने सहस्रार्जुनाच्या संपूर्ण असुरी सैन्याला काही मिनिटांत कापून काढले. संपूर्ण आश्रम रक्ताने माखला.

आपल्या सैन्याचा असा संहार झालेला पाहून सहस्रार्जुनाचा संताप अनावर झाला. तो धनुष्यबाण घेऊन स्वतः आश्रमात घुसला. त्याने शांत बसलेल्या, निशस्त्र महर्षी जमदग्नींची अद्भूत निंदा केली आणि संतापाच्या भरात आपल्या तीक्ष्ण खड्गाने साक्षात महर्षी जमदग्नींचा शिरच्छेद करून त्यांची क्रूर ब्रह्महत्या केली!

पतीचा मृतदेह रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेला पाहून माता रेणुका हंबरडा फोडून आक्रोश करू लागली. तिने पतीच्या देहावर लोटांगण घातले. त्या पाषाणहृदयी सहस्रार्जुनाने किंचितही दया न दाखवता, आक्रोश करणाऱ्या माता रेणुकेच्या अंगावर एकामागून एक तब्बल एकवीस (२१) तीक्ष्ण बाण मारून तिला रक्तबंबाळ आणि विद्ध केले!

त्याच क्षणी कामधेनू आकाशात झेपावून क्षणात अदृश्य झाली. तिच्या लोभापायी आपल्या हातून घोर ब्रह्महत्या घडली आणि एका सतीचा शाप मिळाला, या जाणीवेने सहस्रार्जुन भयभीत झाला आणि रणांगणावरून पळून आपल्या माहिष्मती नगरीत निघून गेला.

🔥 ४. परशुरामांचे आगमन, रेणुकेची आज्ञा आणि २१ वेळा पृथ्वी निःक्षत्रिय करण्याची प्रतिज्ञा

अरण्यात तपोमग्न असलेल्या भार्गवरामांचे ध्यान अचानक माता रेणुकेच्या त्या हृदयद्रावक आक्रोशाने भंग पावले. त्यांना अंतर्ज्ञानाने समजले की आश्रमात काहीतरी महाअनर्थ घडला आहे. ते वाऱ्याच्या वेगाने धावत आश्रमात आले.

आश्रमात प्रवेश करताच समोरचे दृश्य पाहून परशुरामांचे काळीज फाटले! समोर पूज्य पित्याचे धड रक्ताच्या थारोळ्यात पडले होते आणि जन्मदाती माता रेणुका अंगात रुतलेल्या २१ बाणांच्या वेदनेने तळमळत धापा टाकत होती. परशुरामांनी पित्याच्या चरणी डोके ठेवून टाहो फोडला; त्यांच्या डोळ्यांतून क्रोधाचे निखारे वाहू लागले.

माता रेणुकेने मरणासन्न अवस्थेत पुत्राच्या मस्तकावरून थरथरता हात फिरवला आणि म्हणाली, "बाळा रामा! रडणे थांबव. क्षत्रियांच्या उन्मत्त सत्तेने आज धर्माची मर्यादा ओलांडली आहे. त्या नराधम सहस्रार्जुनाने तुझ्या पित्याची हत्या केली आणि माझ्या अंगावर हे २१ बाण मारले! माझ्या या २१ जखमांची साक्ष ठेवून तू या उन्मत्त, अधर्मी क्षत्रियांचा संपूर्ण निःपात कर आणि पृथ्वीला एकवीस वेळा निःक्षत्रिय कर!" असे म्हणून मातेने देह सोडला.

परशुरामांचा शोकावेग अनावर झाला होता. त्याच वेळी साक्षात भगवान दत्तात्रेय महाप्रभू तेथे प्रगट झाले. दत्तात्रेयांनी परशुरामांना मिठी मारली, त्यांचे सांत्वन केले आणि सांगितले: "हे रामा, शांत हो! शोक आवर आणि सर्वप्रथम माता-पित्याचे उत्तरकार्य (दहनसंस्कार) विधीपूर्वक संपन्न कर!" दत्तात्रेयांच्या मार्गदर्शनानुसार परशुरामांनी माता-पित्यांचे अंतिम संस्कार केले.

🔱 ५. कैलासावर शिवदर्शन आणि शंकरांचा गणेश मंत्रोपदेश

उत्तरकार्य संपल्यानंतर परशुराम थेट कैलास पर्वतावर भगवान शंकरांच्या चरणी पोहोचले. त्यांनी महादेवांची अद्भूत स्तुती केली आणि घडलेला सर्व अन्याय सांगून सहस्रार्जुनाचा वध करण्यासाठी साहाय्याची याचना केली.

भगवान शंकर म्हणाले, "हे परशुरामा! सहस्रार्जुन हा कोणी सामान्य योद्धा नाही. त्याने स्वतः भगवान गणेशाची आणि दत्तात्रेयांची आराधना करून सहस्र बाहू प्राप्त केले आहेत. त्याला हरवण्याचे सामर्थ्य केवळ साक्षात विघ्नहर्ता गणेशाच्या कृपेनेच साध्य होऊ शकते! तू त्वरित गणपतीची आराधना कर!"

🪓 ६. कृष्णा तीरावरील गणेश तपश्चर्या, दिव्य परशू प्राप्ती आणि 'मयूरेश्वर' स्थापना

शंकरांची आज्ञा शिरसावंद्य मानून परशुराम तात्काळ कृष्णा नदीच्या उत्तरेकडील घनदाट अरण्यात आले. त्या अत्यंत पवित्र आणि शांत निसर्गरम्य वातावरणात त्यांनी दर्भासन घातले. परशुरामांनी अन्न-पाण्याचा त्याग केला आणि एकाग्र चित्ताने त्या शिवोपदिष्ट गणेश मंत्राचा लक्ष संख्येत (एक लाख वेळा) अविरत जप सुरू केला.

तप पूर्ण होताच सहस्र सूर्यांचे तेज फाकले आणि साक्षात भगवान श्री गजानन मयूरावर (मोरावर) आरूढ होऊन सगुण-साकार रूपात परशुरामांसमोर प्रगट झाले! त्यांच्या हातामध्ये लखलखणारा एक अतिशय तीक्ष्ण, वज्रतुल्य 'दिव्य परशू' (कुऱ्हाड) होता.

भगवान गणपतीने वात्सल्याने परशुरामांना सांगितले: "हे भार्गवरामा! तुझ्या अनन्य भक्तीने मी अत्यंत संतुष्ट झालो आहे. अधर्माचा संहार करण्यासाठी आणि सहस्रार्जुनाचा वध करण्यासाठी मी तुला माझे हे स्वतःचे अमोघ अस्त्र 'परशू' प्रदान करत आहे! आजपासून या विश्वात तू 'परशुराम' या नावाने अमर होशील! विजयी भव!" असा आशीर्वाद देऊन गणेश अंतर्धान पावले.

⚡ ७. महासंग्राम: सहस्रार्जुनाचा संहार आणि पृथ्वीचे दान

हातात तो दिव्य गणेश परशू घेऊन भगवान परशुराम थेट सहस्रार्जुनाच्या माहिष्मती नगरीवर धडकले. त्यांनी सिंहासारखी गर्जना करून सहस्रार्जुनाला युद्धाचे आव्हान दिले. सहस्रार्जुन आपल्या अफाट सेनेसह, हजार हातांत धनुष्य, गदा, खड्ग, भाले घेऊन मैदानात उतरला.

दोघांमध्ये महाप्रलयंकारी युद्ध पेटले. सहस्रार्जुनाने सोडलेले सहस्रो बाण परशुरामांनी आपल्या एकाच परशूच्या वाराने हवेतच कापून टाकले. परशुरामांनी रथावर झेप घेतली. त्यांनी त्या दिव्य परशूने एकामागोमाग एक अशा सहस्रार्जुनाच्या तब्बल ९९८ भुजा (हात) वृक्षाच्या फांद्यांसारख्या छाटून टाकल्या! केवळ दोन मूळ हात शिल्लक ठेवून, शेवटी परशुरामांनी एकाच घावात त्या पापी राजाचे मस्तक धडावेगळे केले!

सहस्रार्जुनाचा वध झाल्यानंतरही परशुरामांचा क्रोध शांत झाला नाही. ज्या ज्या वेळी पृथ्वीवर अधर्मी, प्रजाहिंसक क्षत्रियांचे प्राबल्य वाढले, त्या त्या वेळी परशुरामांनी रणांगणावर उतरून एकवीस वेळा संपूर्ण पृथ्वी निःक्षत्रिय केली! आणि माता रेणुकेला दिलेले वचन पूर्ण केले.

सर्व दुष्टांचा संहार केल्यानंतर परशुरामांनी कश्यप ऋषींच्या अध्यक्षतेखाली एका महाविशाल यज्ञाचे आयोजन केले. त्या यज्ञात संपूर्ण पृथ्वी शुद्ध करून, त्यांनी ती जिंकलेली समस्त पृथ्वी महर्षी कश्यपांना आणि ब्राह्मणांना दान दिली! स्वतःसाठी एका तळाएवढीही जमीन न ठेवता, ते दक्षिण समुद्राच्या तीरावर (कोकण भूमीत - परशुराम क्षेत्रात) महेंद्र पर्वतावर कायमच्या तपश्चर्येसाठी निघून गेले.

✨ समारोप

'भगवान परशुरामांची कथा' ही आपल्याला शिकवते की, अन्याय कितीही बलाढ्य असला तरी ईश्वरावरील श्रद्धा आणि चारित्र्याचे सामर्थ्य शेवटी सत्याचाच विजय घडवून आणते. अष्टविनायक मयूरेश्वराच्या चरणी लीन होऊन भार्गवरामाने स्वतःचे जीवन कसे पावन केले, हा इतिहास प्रत्येक साधकाला नवी ऊर्जा देणारा आहे. महाराष्ट्राच्या वारकरी संतांनीही अवतारांचे गुणगान करताना म्हटले आहे: "परशुराम अवतारी। दुष्ट क्षत्रिय संहारी। मयूरेश्वरा नमितो आवडी। संकटे क्षणात मोडी॥" अशाच प्रासादिक गणेश पुराण कथा, संतांचे विचार आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री मयूरेश्वर महाराज की जय । भगवान परशुराम की जय । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥