मंदार-शमीका शापमुक्ती आणि हेरंब विनायक कृपा

सनातन संस्कृतीमध्ये निसर्गातील प्रत्येक वृक्षाला, वेलीला आणि पत्राला ईश्वरी अधिष्ठान प्राप्त झाले आहे. गणेश पूजनात रक्तवर्ण मंदाराची फुले आणि कोवळी शमीपत्रे का वाहिली जातात? तसेच पवित्र सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमधून उगम पावणाऱ्या कृष्णा, वेण्णा, कोयना आदी नद्यांना प्रत्यक्ष देवतांचे रूप का मानले जाते? या गूढ आध्यात्मिक प्रश्नांची उत्तरे 'श्री गणेश पुराणातील उपासना खंडात' अत्यंत विस्ताराने उलगडलेली आहेत.

अज्ञानातून घडलेला सूक्ष्म उपहासही मानवाला शापाच्या गर्तेत कसा लोटू शकतो आणि संतांच्या वचनाचा आदर राखत साक्षात विघ्नहर्ता गजानन त्या शापालाही विश्वाच्या उद्धाराचे साधन कसे बनवतो, याचे ज्वलंत उदाहरण म्हणजे 'मंदार-शमीका' आणि 'सावित्रीचा शाप' ही महाकथा होय.

"मंदारमूलनिवासी हेरंबाय नमो नमः। शमीपत्रप्रिय देवाय विघ्नहर्त्रे नमोनमः॥"
अर्थात: जो मंदार वृक्षाच्या मुळाशी नित्य वास करतो, ज्याला शमीपत्र परमप्रिय आहे आणि जो भक्तांच्या संकटांचे क्षणात हरण करून अभीष्ट फळ देतो, त्या मंगलमूर्ती हेरंब विनायकाला त्रिवार नमन असो.

🌿 १. वीतीहोत्र नगरातील दाम्पत्य, मंदार-शमीका विवाह आणि भृशुंडी ऋषींचे आगमन

प्राचीन काळी वीतीहोत्र नावाच्या एका वैभवशाली नगरामध्ये औरव नावाचा एक अत्यंत सदाचारी, वेदवेत्ता आणि सात्त्विक ब्राह्मण राहत होता. त्याच्या पत्नीचे नाव सुमेधा होते. या पुण्यवान दाम्पत्याच्या पोटी 'शमीका' नावाची अत्यंत सुशील आणि रूपसंपन्न कन्या जन्माला आली. शमीका सात वर्षांची झाल्यावर औरव ब्राह्मणाने तिच्यासाठी योग्य वराचा शोध सुरू केला.

त्या काळात महर्षी धौम्य यांचा तेजस्वी पुत्र 'मंदार' हा शौनक ऋषींच्या आश्रमात राहून वेदाध्ययन आणि सर्व विद्यांमध्ये पारंगत होत होता. मंदाराचे ज्ञान आणि शील पाहून औरवाने धौम्य ऋषींकडे आपल्या कन्येचा विवाह प्रस्ताव मांडला. दोन्ही कुळांच्या संमतीने मंदार आणि शमीका यांचा शुभविवाह संपन्न झाला. दोघेही एकमेकांच्या साथीने सुखाने गृहस्थाश्रम चालवू लागले.

⚡ २. अवहेलना, भृशुंडींचा क्रोध आणि उभयतांना वृक्षत्वाचा शाप

एके दिवशी परम गणेशभक्त आणि महातपस्वी भृशुंडी ऋषी फिरत फिरत मंदाराच्या आश्रमात आले. भृशुंडी ऋषी हे अहोरात्र गणपतीच्या ध्यानात मग्न असल्यामुळे त्यांच्या दोन्ही भुवयांच्या मधून प्रत्यक्ष गणपतीप्रमाणे एक दिव्य सोंड प्रकटलेली होती. त्यांची देहयष्टी स्थूल आणि रूप अलौकिक होते.

त्या ऋषींचे ते विचित्र आणि अभूतपूर्व रूप पाहून तरुण वयाच्या मंदार आणि शमीकाला हसू आवरता आले नाही. त्यांनी ऋषींच्या त्या पवित्र स्वरूपाची थट्टा केली आणि ते खळखळून हसले. साक्षात ब्रह्मर्षीचा झालेला हा अनादर पाहून भृशुंडींचा क्रोध अनावर झाला. डोळे लाल करून ऋषींनी शापवाणी उच्चारली:

शाप पूर्ण होताच मंदार आणि शमीका यांचे मानवी देह नष्ट झाले आणि आश्रमाच्या अंगणात दोन वृक्ष उभे ठाकले. महिना उलटून गेला तरी आपला लाडका शिष्य मंदार परत न आल्यामुळे शौनक ऋषींना चिंता वाटू लागली. त्यांनी दिव्य दृष्टीने पाहिले असता सर्व वृत्तांत त्यांच्या लक्षात आला.

🙏 ३. बारा वर्षांचे अनुष्ठान, दशभुज गणेशाचे वरदान आणि शमी महात्म्य

शौनक ऋषी आणि शमीकेचे पिता औरव यांनी आपल्या मुलांच्या उद्धारासाठी कठोर तप करण्याचा निश्चय केला. त्यांनी सलग बारा वर्षे अन्न-पाण्याचा त्याग करून आद्य विघ्नहर्त्या गणेशाचे घोर अनुष्ठान केले. त्यांच्या उत्कट भक्तीने संतुष्ट होऊन साक्षात भगवान विनायक आपल्या दशभुजा (दहा हात) तेजोमय रूपात प्रकट झाले.

ऋषींनी साश्रुनयनांनी स्तुती केली आणि आपल्या शिष्याला व कन्येला वृक्ष योनीतून पूर्ववत मुक्त करण्याची प्रार्थना केली. तेव्हा भगवान गणेश गंभीर वाणीने म्हणाले:

अशा प्रकारे गणेशाच्या पदस्पर्शाने ते दोन्ही वृक्ष शापग्रस्त राहूनही समस्त विश्वात परम पावन आणि पूज्य बनले. तेव्हापासून गणेश पूजनात शमी आणि मंदाराचे स्थान दुर्वेइतकेच सर्वोच्च मानले गेले.

⛰️ ४. महाबल क्षेत्री ब्रह्मदेवांचा यज्ञ आणि सावित्रीचा महाक्रोध

यानंतर गणेश पुराणात सावित्रीच्या शापाची दुसरी अद्भुत कथा येते. प्राचीन काळी सह्याद्री पर्वताच्या रांगांमध्ये देवाधिदेव महादेवांचे वास्तव्य होते. ते स्थान 'महाबल क्षेत्र' (आजचे महाबळेश्वर) म्हणून प्रख्यात झाले. तेथे लोककल्याणार्थ साक्षात पितामह ब्रह्मदेवांनी एका भव्य यज्ञाचे आयोजन केले.

ब्रह्मदेव आपल्या दोन भार्या—गायत्री आणि सावित्री यांच्यासमवेत तेथे आले. सर्व ऋषी, मुनी आणि ३३ कोटी देव यज्ञासाठी उपस्थित झाले. परंतु यज्ञाचा शुभ मुहूर्त जवळ आला असता, सावित्री अंतःपुरात आपल्या नित्य नैमित्तिक गृहकार्यात मग्न होती. मुहूर्त टळू नये म्हणून ब्रह्मदेवांनी सावित्रीची वाट न पाहता, गायत्रीला आपल्या उजव्या बाजूला बसवून यज्ञाला प्रारंभ केला.

सावित्री जेव्हा यज्ञमंडपात आली, तेव्हा गायत्रीला ब्रह्मदेवांच्या शेजारी बसलेले पाहून तिचा संताप अनावर झाला. भरसभेत आपला अपमान झाला या भावनेने सावित्रीने डोळ्यांतून निखारे काढत उपस्थित देवांना शाप दिला:

"तुम्ही सर्वांनी मिळून माझा अनादर केला आणि माझ्या अनुपस्थितीत यज्ञ सुरू केला! हा यज्ञ कधीही सफल होणार नाही. आणि ज्या देवांनी या अपमानाला मूक संमती दिली, ते सर्व देव या क्षणी जलस्वरूप (नद्या) बनून पर्वतावरून वाहू लागतील!"

🌊 ५. देवांचे नदीरूप, देवस्त्रियांचे आक्रंदन आणि कर्नाटकातील मंदार तीर्थ

सावित्रीची शापवाणी उच्चारताच यज्ञमंडपात हाहाकार माजला. सर्व प्रमुख देवतांचे शरीराचे रूपांतर पाण्याच्या प्रवाहामध्ये झाले. भगवान विष्णू 'कृष्णा' नदी बनले, साक्षात सदाशिव 'वेण्णा' बनले आणि ब्रह्मदेव स्वतः 'ककुद्मती' (कोयना) नदीच्या रूपात वाहू लागले.

आपल्या पतींची ही दशा पाहून पार्वती, महालक्ष्मी, छाया, शची (इंद्राणी) या सर्व प्रमुख देवस्त्रिया विलाप करत ब्रह्मदेवांकडे आल्या. त्या संतप्त होऊन म्हणाल्या, "हे विधात्या! तुम्ही यज्ञाचा आरंभ करताना आद्य विघ्नहर्ता श्री गजाननाचे पूजन केले नाही! कार्यारंभी गणेशाचे स्मरण न केल्यामुळेच सावित्रीच्या रूपाने हे विघ्न उभे राहिले आणि आमचे कुंकू हिरावले गेले. आता तुम्हीच यातून मार्ग काढा!"

ब्रह्मदेवांना आपल्या चुकीची जाणीव झाली. ते सर्व देवस्त्रियांना घेऊन दक्षिण दिशेकडे कर्नाटकातील एका अत्यंत पवित्र वनात गेले. त्या ठिकाणी त्रेतायुगात प्रभू श्रीरामांनी एका विशाल मंदार वृक्षाखाली विघ्नहर्त्या गणेशाच्या मूर्तीची स्थापना केली होती.

🌸 ६. हेरंब विनायकाचे प्रकटीकरण, शापाची मर्यादा आणि यज्ञपूर्ती

ब्रह्मदेवाने सर्व देवस्त्रियांसह त्या मंदार वृक्षाखालील गणेशमूर्तीचे षोडशोपचारे पूजन केले. सर्वांनी गणपतीला लाखो शमीपत्रे अर्पण करून आर्ततेने स्तुती सुरू केली. दीर्घकाळ चाललेल्या या अनुष्ठानाने संतुष्ट होऊन विघ्नहर्ता भगवान गणेश आपल्या तेजोमय 'चतुर्भुज रूपात' प्रकट झाले.

ब्रह्मदेवांनी लोटांगण घालून सर्व देवांची मुक्ती मागितली. तेव्हा गणरायाने समन्वय साधणारा मार्ग दाखवला:

हा वर मिळताच सर्व देवतांना त्यांचे दिव्य मूळ स्वरूप प्राप्त झाले. अत्यंत आनंदाने सर्व देवांनी आणि ऋषींनी मिळून त्या मंदार वृक्षाखाली गणेशाची भव्य प्रतिष्ठापना केली आणि त्या स्वरूपाला 'हेरंब विनायक' असे पावन नाव दिले!

त्यानंतर ब्रह्मदेवांनी तेथेच राहून सलग बारा वर्षे घोर तपश्चर्या केली. गणरायाला प्रसन्न करून घेऊन त्यांनी आपला अपूर्ण राहिलेला महायज्ञ निर्विघ्नपणे पूर्ण केला आणि सर्व देवांसह सत्यलोकी प्रस्थान केले.

✨ समारोप

'मंदार-शमीका आणि सावित्रीचा शाप' ही कथा आपल्याला शिकवते की, संकटे आणि शाप हे आपल्याच प्रमादाचे फळ असतात; परंतु पश्चात्ताप आणि अनन्य गणेश भक्तीने त्या शापाचे रूपांतरही दिव्य आशीर्वादात होऊ शकते. महाराष्ट्राच्या पावन भूमीतील संतांनीही नामस्मरणाचा महिमा सांगताना ईश्वरी चरणी पूर्ण समर्पणाचा उपदेश केला आहे. भारतीय संस्कृतीच्या अशाच अनमोल अध्यात्मिक साहित्याचा आस्वाद घेण्यासाठी आमचा संत साहित्य विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ ॐ गं गणपतये नमः । ॐ हेरंबाय नमः । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥