महर्षी गृत्समदाची कथा: वरदविनायक महाड महात्म्य

सनातन वैदिक परंपरेमध्ये ऋग्वेदातील सूक्तांचे द्रष्टे महर्षी म्हणून 'महर्षी गृत्समद' यांचे नाव अत्यंत आदरपूर्वक घेतले जाते. गणेश उपासनेचा मूळ पाया मानला गेलेला सुप्रसिद्ध ऋग्वैदिक मंत्र "गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम्..." हा याच महातपस्वी गृत्समद ऋषींच्या अंतरंगातून प्रगट झाला आहे. परंतु, एका महान ऋषीच्या जीवनाची सुरुवात जर अनपेक्षित कलंकाने, संशयाने आणि अपमानाने झाली असेल, तर तो महापुरुष आपल्या तपोबलाच्या जोरावर स्वतःचे नशीब कसे बदलून टाकतो, याचे विस्मयकारक आणि तात्त्विक दर्शन 'श्री गणेश पुराणाच्या उपासना खंडात' उलगडते.

महाराष्ट्रातील परमपवित्र अष्टविनायकांपैकी रायगड जिल्ह्यातील खालापूरजवळ वसलेले 'श्री वरदविनायक महाड' हे स्वयंभू स्थान याच गृत्समद ऋषींच्या घोर तपश्चर्येचे फलित आहे. ज्या वनात स्वतःच्या जन्माचे गूढ सत्य उघडकीस आल्यावर गृत्समदाने अश्रू ढाळले, मातेला आणि स्वतःच्या भाग्याला शाप दिला, त्याच वनात एका पायाच्या अंगठ्यावर उभे राहून केलेल्या साधनेने साक्षात विघ्नहर्ता गजानन प्रगट झाले आणि त्यांनी गृत्समदाला 'ब्रह्मर्षी' पदाचा शाश्वत मुकुट बहाल केला. जन्माने नव्हे, तर कर्माने आणि ईश्वराच्या अनन्य भक्तीने मनुष्य कसा महान होतो, हे सांगणारी ही एक अद्वितीय आणि अत्यंत प्रेरणादायी गाथा आहे.

"गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम्। ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम्॥"
अर्थात: हे गणपती! तू सकल गणांचा स्वामी, विद्वानांमध्ये अग्रगण्य कवी, अतुलनीय कीर्तीचा धनी आणि परब्रह्माचा मूळ आधार आहेस. आम्ही तुला अंतःकरणापासून पाचारण करतो; तू आमच्या या आसनावर विराजमान होऊन आम्हावर अखंड कृपेचा वर्षाव कर!

🌸 १. मुकुंदेची विव्हळता, इंद्राचे कपट आणि गृत्समदाचा जन्म

पितामह ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना म्हणाले, "हे व्यासमुनी, मागील भागात आपण पाहिले की, विदर्भ राजपुत्र रुक्मांगदाने मुकुंदेच्या कामुक प्रस्तावाला लाथाडले आणि मुकुंदेने संतापाच्या भरात त्याला श्वेतकुष्ठाचा शाप दिला. रुक्मांगद तेथून निघून गेल्यावर मुकुंदेच्या अंतःकरणातील कामवासनेचा वणवा अधिकच भडकला! तिला क्षणभरही विश्रांती किंवा चैन पडेना. तिच्या संपूर्ण देहाला कामाग्नीने वेढून टाकले होते. ती अन्न, पाणी आणि गृहकृत्ये विसरून केवळ त्या देखण्या रुक्मांगदाच्या ध्यानात जळू लागली. त्याचबरोबर, 'आपण एका निष्पाप, देखण्या राजपुत्राला अकारण असा भयानक शाप दिला,' या विचाराने तिच्या मनात तीव्र रुखरुख आणि पश्चात्तापही सलत होता."

एके दिवशी महर्षी वाचक्नवी आश्रमाबाहेर गेले असताना मुकुंदा विंध्याचलाच्या एका अत्यंत निर्जन, एकांत रानात झाडाखाली बसून रुक्मांगदाच्या आठवणीत अश्रू ढाळत होती. स्वर्गातून हे सर्व दृश्य देवराज इंद्र पाहत होता. इंद्राने मुकुंदेची ही कामुक दुर्बलता आणि विव्हळ मन ओळखले. इंद्राच्या मनात पुन्हा एकदा भोगांची वासना जागी झाली.

इंद्राने आपल्या मायावी शक्तीने हुबेहूब राजपुत्र रुक्मांगदाचे तेजस्वी, राजबिंडे रूप धारण केले! तो मुकुंदेसमोर प्रगट झाला. मुकुंदेला वाटले की रुक्मांगद स्वतः पश्चात्ताप पावून आपल्या भेटीसाठी परत आला आहे. त्या कपटी इंद्राने मुकुंदेशी मनसोक्त कामक्रीडा केली, तिची कामवासना तृप्त केली आणि क्षणात आकाशात अंतर्धान पावला! मुकुंदेला हे सर्व एखाद्या स्वप्नासारखे वाटले. त्यामुळे तिच्या मनात इंद्राविषयी काडीचाही संशय आला नाही; तिला वाटले की हा साक्षात रुक्मांगदाचाच सहवास होता.

या प्रसंगानंतर मुकुंदा गर्भवती राहिली. महर्षी वाचक्नवी यांना या गुप्त घडामोडींची पुसटशीही कल्पना नव्हती. प्रसूतीची वेळ भरताच मुकुंदेने एका अत्यंत देखण्या, तेजस्वी आणि कांतीमान पुत्राला जन्म दिला. म्हातारपणी पुत्र झाल्याचे पाहून वाचक्नवी ऋषींच्या आनंदाला पारावर राहिला नाही! तो आपलाच औरस पुत्र आहे या अथांग प्रेमाने ऋषींनी त्याचे सर्व जातककर्म, नामकरण विधी मोठ्या उत्साहाने पार पाडले आणि त्याचे नाव ठेवले—'गृत्समद'.

गृत्समद बालपणापासूनच असामान्य प्रतिभेचा धनी होता. वाचक्नवी ऋषींनी त्याला सर्व वेदांचे, उपनिषदांचे आणि शास्त्रांचे सखोल ज्ञान दिले. अध्ययनाच्या शेवटी त्यांनी गृत्समदाला गणेश उपासनेसाठी ऋग्वेदातील 'गणानां त्वा' या महामंत्राचा उपदेश केला. ऋषी म्हणाले, "वत्सा गृत्समदा! हा मंत्र प्रत्यक्ष परब्रह्म गणेशाचे हृदय आहे. या मंत्राची उपासना कर, विघ्नहर्ता गजानन तुझ्यावर अखंड प्रसन्न राहील आणि तुझ्या सर्व मनोकामना पूर्ण करेल!"

🏛️ २. मगध राजाचे पितृश्राद्ध, विद्वानांची सभा आणि अत्रि ऋषींचा प्रहार

काही वर्षांनंतर भारताच्या पूर्वेकडील मगध देशाचा चक्रवर्ती राजा याने आपल्या दिवंगत पूर्वजांच्या आत्मशांतीसाठी एका अतिशय भव्य आणि विराट पितृश्राद्ध महोत्सवाचे आयोजन केले होते. या धर्मकार्यासाठी आर्यावर्तातील वयोवृद्ध, ज्ञानवृद्ध आणि तपोवृद्ध अशा प्रकांड ऋषी-महर्षींना पाचारण करण्यात आले होते.

त्या सभेमध्ये महर्षी वसिष्ठ, विश्वामित्र, कश्यप, भारद्वाज आणि साक्षात ब्रह्मपुत्र महर्षी अत्रि यांच्यासारखे ज्येष्ठ तपस्वी उपस्थित होते. या दिग्गज ऋषींच्या पंक्तीत तरुण गृत्समदही आपल्या अगाध पांडित्यासह आणि आत्मविश्वासाने उपस्थित होता. श्राद्धाच्या विधीनंतर धर्मशास्त्रातील अत्यंत क्लिष्ट आणि गूढ सिद्धांतांवर ऋषींमध्ये तात्त्विक वादविवाद (शास्त्रार्थ) सुरू झाला.

गृत्समदाने अतिशय प्रौढ, तर्कशुद्ध आणि अस्खलित वाणीने काही महत्त्वाच्या वैदिक सिद्धांतांवर आपली स्वतंत्र मते मांडण्यास सुरुवात केली. त्याच्या तर्कापुढे अनेक विद्वान निरुत्तर झाले. परंतु, एका तरुण ऋषीकुमाराने जेष्ठांच्या सभेत असा अधिकारवाणीने बोलणे महर्षी अत्रि यांना रुचले नाही. अत्रि ऋषींच्या दिव्य अंतर्दृष्टीला गृत्समदाच्या जन्माचे गूढ सत्य आधीच ज्ञात होते.

भरसभेत, शेकडो ऋषी आणि राजाच्या देखत आपल्या कुळावर, चारित्र्यावर आणि जन्मदात्या पित्यावर झालेला हा वज्राघात ऐकून गृत्समदाच्या पायाखालची जमीन सरकली! त्याचा चेहरा अपमानाने काळानिळा पडला. संपूर्ण सभेत स्मशानशांतता पसरली. गृत्समदाच्या अंतःकरणात संतापाचा आणि लज्जेचा ज्वालामुखी पेटला.

गृत्समद अत्रि ऋषींकडे थरथरत्या बोटाने पाहत गर्जला, "हे अत्रिमुने! तुम्ही वृद्ध आहात म्हणून मी तुमचा आदर करतो; परंतु तुम्ही भरसभेत माझ्या कुळावर आणि पूज्य मातेवर जो अक्षम्य कलंक लावला आहे, तो मी कधीही विसरणार नाही! मी घरी जाऊन या सत्याची परीक्षा घेईन. जर तुमचे हे शब्द असत्य ठरले, तर मी माझ्या तपोबलाच्या अग्नीने तुम्हाला याच क्षणी जाळून भस्म करीन!" असे म्हणून तो संतापाने जळफळत त्या सभेबाहेर पडला.

⚡ ३. गृत्समदाचा मातेला जाब, कटू सत्याचा स्फोट आणि परस्परांना दिलेले शाप

गृत्समद वाऱ्याच्या वेगाने आपल्या आश्रमात परत आला. त्याचा श्वास वेगाने चालत होता, डोळे लालभडक झाले होते. दारात उभ्या असलेल्या मातेला पाहताच त्याचा संताप अनावर झाला. मुलाचा तो संहारक रुद्ररूप अवतार पाहून मुकुंदेच्या हातातील ताट गळून पडले आणि तिला भीतीचे कापरे भरले.

गृत्समदाने मातेचा हात धरून विचारले, "माते, आज मला एकाच प्रश्नाचे खरे उत्तर दे! माझा खरा पिता कोण आहे? मी सात्त्विक वाचक्नवी ऋषींचा पुत्र आहे की परपुरुषाच्या व्यभिचाराचे पाप आहे? सांग, अत्रि ऋषींनी भरसभेत माझ्या तोंडावर फेकलेला हा विटाळ खरा आहे का?"

पुत्राचा तो उग्र रूप पाहून मुकुंदेची वाचा बसली. तिने रडत रडत, अर्धवट शुद्धीत आपल्याला विंध्याचलाच्या अरण्यात पडलेल्या त्या स्वप्नाची आणि रुक्मांगदाच्या रूपातील पुरुषाच्या सहवासाची सर्व हकीकत सांगितली.

हे ऐकताच गृत्समदाचे मस्तक संतापाने भडकले. तो संतापाने ओरडला, "अरे निर्लज्ज स्त्री! एका परक्या पुरुषाने तुझ्या शरीराचा उपभोग घेतला आणि तू त्याला 'स्वप्न' समजून गप्प बसलीस? हा स्वप्नभ्रम नसून उघड उघड व्यभिचार होता! तू तुझ्या चरित्रहीनतेने सात्त्विक वाचक्नवी पित्याला फसविलेस आणि मला या संपूर्ण जगात मान खाली घालायला लावून तोंड दाखवण्यास जागा ठेवली नाहीस! या अक्षम्य पापाचे फळ तुला या जन्मीच भोगावे लागेल!"

शापाचे शब्द पूर्ण होताच आकाशात प्रचंड गडगडाट झाला आणि एक दिव्य आकाशवाणी घुमली: "हे गृत्समदा! मुकुंदेचा सहवास रुक्मांगदाशी झाला नव्हता; तो कपटी पुरुष साक्षात देवराज इंद्र होता! तू इंद्राचा वीर्यपुत्र आहेस!"

ही आकाशवाणी ऐकताच मुकुंदेची मती कुंठित झाली; तिला पश्चात्तापाची संधी मिळण्यापूर्वीच तिच्या शरीराचे रूपांतर एका वाळलेल्या, तीक्ष्ण काट्यांनी भरलेल्या बोरीच्या झाडात झाले! इकडे गृत्समद लज्जेने आणि दुःखाने पुरता खचून गेला. 'आपण एका देवराजाच्या व्यभिचाराचे फळ आहोत आणि आपल्या पोटी क्रूर राक्षस जन्म घेणार,' या विचाराने त्याला स्वतःच्या देहाची घृणा वाटू लागली. त्याने त्याच क्षणी तो आश्रम, कुटुंब आणि समाज कायमचा त्याग केला आणि तो पश्चात्तापाच्या आगीत जळत अरण्यात निघून गेला.

🌲 ४. भद्रक (पुष्पक) वनात एका पायावर घोर तपश्चर्या आणि 'गणानां त्वा' मंत्राचा गजर

गृत्समद भटकत भटकत सह्याद्रीच्या पर्वतराजींनी वेढलेल्या एका अत्यंत रमणीय, शांत आणि घनदाट अरण्यात आला. त्या वनाला 'पुष्पक वन' (जे कलियुगात भद्रक वन / महाड क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते) असे नाव होते.

गृत्समदाला वाचक्नवी ऋषींनी दिलेला तो उपदेश आठवला: "गणानां त्वा या मंत्राची आराधना कर, विघ्नहर्ता गणेशच तुझा उद्धार करेल!" गृत्समदाने ठरवले की, आता या जन्मातील कलंक धुऊन काढण्यासाठी आणि स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी केवल साक्षात परब्रह्म गणेशाचीच अखेरची शरणागती पत्करायची.

त्या निर्जन वनात गृत्समदाने दर्भासनही घेतले नाही; त्याने आपल्या उजव्या पायाच्या केवळ एका अंगठ्यावर संपूर्ण शरीराचा तोल सांभाळला! दोन्ही हात डोक्यावर जोडून, डोळे मिटून त्याने ऋग्वेदातील त्या दिव्य 'गणानां त्वा गणपतिं हवामहे...' या मंत्राचा अखंड, एकाग्र जप सुरू केला.

पावसाळ्याचे मुसळधार पाणी अंगावरून वाहून गेले, उन्हाळ्याच्या रणरणत्या उन्हात त्याच्या शरीराची कातडी भाजून निघाली, हिवाळ्याच्या कडाक्याच्या थंडीत त्याचे हाड गोठले; परंतु गृत्समदाचे लक्ष विचलित झाले नाही. अन्न नाही, जल नाही, निद्रा नाही! केवळ गणेशाच्या ओंकार स्वरूपात त्याचा प्राण स्थिरावला. हजारो वर्षे अशा खडतर साधनेत लोटली. त्याच्या मस्तकातून निघणाऱ्या तपोबलाच्या ज्वाळांनी तिन्ही लोक तप्त झाले!

✨ ५. साक्षात गणेशाचे प्रकटीकरण आणि गृत्समदाची अद्वितीय प्रार्थना

गृत्समदाची ती निष्काम, प्रखर आणि देहभान विसरलेली तपश्चर्या पाहून साक्षात भगवान महागणपती अत्यंत प्रसन्न झाले! त्या सह्याद्रीच्या अरण्यात एका क्षणात सहस्र मध्यान्ह सूर्यांचे तेज फाकले. मंद, सुगंधी वारा वाहू लागला आणि भगवान गजानन चतुर्भुज, सिंदूरचर्चित, कमलनयन आणि भक्तांना अभय देणाऱ्या दिव्य रूपात गृत्समदासमोर प्रगट झाले!

प्रभूंच्या अमृतमय आवाजाने गृत्समदाची समाधी उतरली: "हे गृत्समदा! उठ वत्सा! तुझ्या या अभूतपूर्व तपाने मी अत्यंत संतुष्ट झालो आहे. तुझे सर्व पाश मी तोडले आहेत. सांग, तुला काय हवे आहे? आज तू जे काही मागाल, ते मी तुला आनंदाने प्रदान करेन!"

गृत्समदाने डोळे उघडले. समोर साक्षात आपल्या आराध्य दैवताला उभे पाहून त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. त्याने दोन्ही हातांनी गणेशाच्या चरणकमलांवर मस्तक ठेवले. साष्टांग प्रणिपात करून गृत्समदाने अत्यंत तात्त्विक आणि उदात्त प्रार्थना केली:

🎁 ६. श्री गणेशाचे वरदान: 'वरदविनायक' नाव आणि चार युगांचे महात्म्य

गृत्समदाची ही निरिच्छ आणि विश्वकल्याणकारी प्रार्थना ऐकून भगवान लंबोदर अत्यंत संतुष्ट झाले. गणपतीने आपला अभयहस्त गृत्समदाच्या शिरावर ठेवला आणि अमृतवाणीने वरदान दिले:

गणपतीने या पवित्र तपोभूमीचे चार युगांमधील महात्म्य सांगताना स्पष्ट केले:

• कृतयुगात (सत्ययुगात): हे क्षेत्र 'पुष्पक वन' म्हणून ओळखले गेले.
• त्रेतायुगात: या भूमीला 'मणिपूर' असे नाव प्राप्त झाले.
• द्वापारयुगात: हे वन 'मानक क्षेत्र' म्हणून प्रख्यात राहिले.
• कलियुगात: हे तीर्थ 'भद्रक वन' (महाड) या नावाने अष्टविनायकांमध्ये शिरोमणी ठरेल!

🏛️ ७. मंदिराची उभारणी, मूर्ती प्रतिष्ठापना आणि महाड क्षेत्राची ख्याती

वरदान देऊन भगवान महागणपती अंतर्धान पावले. कृतकृत्य झालेल्या महर्षी गृत्समदाने त्या पावन भद्रक वनात स्वतःच्या हातांनी एका अत्यंत देखण्या, सुशोभित आणि भव्य देवालयाची उभारणी केली.

त्या मंदिराच्या गाभाऱ्यात गृत्समदाने पूर्वाभिमुख, डाव्या सोंडेच्या, अत्यंत शांत आणि नयनमनोहर अशा श्री वरदविनायकाच्या पाषाणमूर्तीची वेदोक्त मंत्रांच्या घोषात प्राणप्रतिष्ठा केली. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, गृत्समद ऋषींनी प्रज्वलित केलेला अखंड नंदादीप येथे शतकानुशतके तेवत राहिला आहे (इ.स. १८९२ पासून आजतागायत हा नंदादीप अखंड तेवत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आहे).

त्या मंदिराच्या परिसरात एक पवित्र पापनाशक तीर्थकुंड निर्माण झाले. जो भक्त या कुंडात स्नान करून मनोभावे वरदविनायकाचे दर्शन घेतो, त्याला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची सहज प्राप्ती होते. अशा प्रकारे महर्षी गृत्समदाने आपल्या जीवनावरील अपमानाचा डाग पुसून काढलाच, शिवाय अखिल विश्वाला अष्टविनायकांपैकी एक अत्यंत जागृत वरदानस्थान बहाल केले.

✨ समारोप

'महर्षी गृत्समदाची कथा' ही मानवाला आत्मविश्वासाची आणि ईश्वरी श्रद्धेची सर्वोच्च शिकवण देणारी अमर गाथा आहे. परिस्थिती कितीही विपरीत असली, तरी जर अंतःकरणात विघ्नहर्त्याचे नामस्मरण असेल, तर मनुष्य जगातील सर्व संकटांवर मात करून आदरणीय पदाला पोहोचू शकतो. महाराष्ट्रातील संतांनीही नामस्मरणाचा महिमा गाताना गणपतीच्या या वरद रूपाचे ध्यान धरले आहे. अशाच समृद्ध पौराणिक कथा, संतांचे विचार आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री वरदविनायक महाराज की जय । महर्षी गृत्समद की जय । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥