श्री गणेशाचा जन्म आणि सिंधू दैत्याचा वध

सनातन विश्वामध्ये अधर्माचा भार जेव्हा पराकोटीला पोहोचतो आणि साक्षात देवाधिदेवही हतबल होतात, तेव्हा स्वतः परब्रह्म आपल्या भक्तांच्या रक्षणासाठी साकार रूप धारण करते. त्रेतायुगाच्या आरंभी संपूर्ण पृथ्वी, पाताल आणि स्वर्गावर कब्जा करून सर्व तेहेतीस कोटी देवतांना आपल्या गंडकी नगरात नजरकैदेत डांबून ठेवणाऱ्या महाबलाढ्य सिंधू दैत्याचा अत्याचार शिगेला पोहोचला होता. साक्षात भगवान विष्णू, ब्रह्मदेव आणि इंद्राने गंडकी नगरातील एका गुप्त भुयारी मंडपात दशभुजा सिंहारूढ गणेशाची स्थापना करून प्रार्थना केली होती; तेव्हा आदि विनायकाने वचन दिले होते की, "मी स्वतः माता पार्वतीच्या उदरी जन्म घेऊन या सिंधूचा संहार करीन!"

'श्री गणेश पुराणाच्या क्रीडा खंडात' येणारी ही कथा साक्षात 'श्री मयूरेश्वर (मोरगाव)' या अष्टविनायकांच्या प्रथम पीठाच्या अवताराची संपूर्ण सांगता करणारी परम पावन गाथा आहे. कैलास सोडून मंदार पर्वतावर वास्तव्यास आलेल्या माता पार्वतीने भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला स्वतःच्या हातांनी घडवलेली मातीची मूर्ती कशी सजीव झाली? स्वाती नक्षत्रावर आणि सिंह लग्नात जन्मलेल्या बाल गजाननाची पत्रिका ऋषींनी कशी मांडली? आपल्या बालवयातच सिंधूने पाठवलेल्या गिधाड, साप, अजगर, टोळ अशा कपटी प्राण्यांचा आणि शतमहिषा, कमठासूर, मंचकासूर आदी महादैत्यांचा बाल गणेशाने कसा लीलया संहार केला? आणि शेवटी चौदाव्या वर्षी एका भव्य मयूरावर आरूढ होऊन सिंधूच्या नाभीतील अमृताचा वेध घेत त्रैलोक्याला कसे बंधमुक्त केले? या सर्व दिव्य प्रसंगांचे हे ३०००+ शब्दांचे सविस्तर, प्रासादिक आणि मोक्षप्रद निरूपण आहे.

"भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां तु स्वात्यां सिंहे रवीश्वरे। जातं मयूरेशमूर्तीं पार्वतीहर्षवर्धनम्॥
भिन्ना नाभिरमृतेन सिन्धोर्मुक्तं जगत्तदा। तं वन्दे विघ्नहर्तारं सर्वकामफलप्रदम्॥"
अर्थात: भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या पावन तिथीवर, स्वाती नक्षत्रावर आणि सिंह लग्नात साक्षात माता पार्वतीच्या आनंदाला उधाण आणणाऱ्या मयूरेश्वराचा प्रादुर्भाव झाला; ज्यांनी सिंधू दैत्याच्या नाभीतील अमृतकुंभ एकाच परशूच्या वाराने भेदून संपूर्ण विश्वाला मुक्त केले, त्या सर्वविघ्नहर्त्या मयूरेश्वराला आमचा त्रिवार नमस्कार असो!

🏔️ १. मंदार पर्वतावरील वास्तव्य आणि मातीच्या मूर्तीचे सजीव होणे

ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना सांगू लागले: "हे व्यासमुनी! सिंधू दैत्याने जेव्हा स्वर्गावर आणि कैलासावर आपले अधिपत्य प्रस्थापित केले, तेव्हा मर्यादांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान सदाशिव आपल्या संपूर्ण परिवारासह आणि गणांसह सह्याद्रीच्या शांत, निर्जन अशा मंदार पर्वतावर येऊन निवास करू लागले. त्या पावन तपोभूमीत जगन्माता भगवती पार्वती अखंडपणे आदिदेव श्री गणेशाच्या ध्यानात लीन झाली होती. तिचा प्रत्येक श्वास केवळ एकाच आर्ततेने भरलेला होता—'तो परात्पर परमात्मा कधी एकदा माझ्या पोटी बालरूपाने जन्म घेतो आणि या सृष्टीचे दुःख दूर करतो!'

असा दीर्घ काळ लोटल्यानंतर, वर्षातील सर्वात पवित्र मानली गेलेली तिथी समीप आली—ती म्हणजे भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी! त्या दिवशी प्रातःकाळी गंगेच्या शीतल जलाने स्नान करून, माता पार्वतीने स्वतःच्या हातांनी नदीतीरावरील सुवासिक, शुद्ध चिकणमाती गोळा केली. तिने अत्यंत प्रेमाने, अष्टसात्त्विक भावाने एका अतिशय देखण्या, चतुर्भुज बालकाची मातीची सुबक मूर्ती साकारली.

पार्वतीने त्या मूर्तीची चौरंगावर स्थापना केली. रक्तचंदन, जास्वंदाची लाल फुले आणि २१ दुर्वा वाहून तिने डोळे मिटून षोडशोपचारे पूजन केले. तिने हात जोडून आर्त हाक मारली, "हे गणाधीशा! आता तरी धावून ये!" आणि काय सांगू त्या भक्तीचा प्रभाव! पुढच्याच क्षणी त्या मातीच्या मूर्तीतून लक्षावधी विजांचा कडकडाट झाला आणि ती मातीची मूर्ती एका क्षणात सजीव झाली!

📜 २. मंदार पर्वतावर जन्मोत्सव, कुंडली आणि 'गणेश' नामकरण

मंदार पर्वतावर साक्षात गणपतीने अवतार घेतल्याचे वृत्त समजताच, भगवान शंकरांसह सर्व देव आणि गणांच्या आनंदाला पारावर उरला नाही. पुत्रजन्माच्या प्रीत्यर्थ भगवान शंकरांनी मंदार पर्वतावर एक अतिशय भव्य आणि दिव्य जन्मोत्सव साजरा करण्याचे ठरवले. त्रिलोकातील श्रेष्ठ सप्तर्षी, देवगुरू बृहस्पती आणि महर्षी कश्यपांना पाचारण करण्यात आले.

ऋषींनी त्या बालकाचे सर्व जातकर्म संस्कार शास्त्रोक्त पद्धतीने पूर्ण केले. ऋषींनी आकाशातील ग्रहांची स्थिती पाहून त्या बालकाची जन्मकुंडली मांडली. ऋषी थक्क होऊन म्हणाले:

अकराव्या दिवशी मोठ्या थाटात नामकरण सोहळा पार पडला. सर्व गणांचा अधिपती आणि विश्वाचा नायक म्हणून भगवान शंकरांनी स्वतः आपल्या पुत्राचे नाव 'गणेश' असे ठेवले! महादेवांनी अत्यंत प्रसन्न होऊन आपल्या बालकाला वरदान दिले: "यापुढे त्रिखंडातील जो कोणी मनुष्य कोणत्याही मंगल कार्याच्या आरंभी तुझ्या या 'गणेश' नावाचा उच्चार करील, त्याचे ते कार्य कोणत्याही विघ्नांशिवाय त्वरित सिद्धीस जाईल!"

⚡ ३. गंडकी नगरात आकाशवाणी, सिंधूची अस्वस्थता आणि गुप्त हल्ले

इकडे गंडकी नगरात आपल्या वैभवाच्या नशेत धुंद असलेल्या सिंधू दैत्याच्या महालात अचानक एक अद्भूत आणि थरकाप उडवणारी दैवी आकाशवाणी झाली: "अरे पापी सिंधू! तुझ्या पापाचा घडा आता भरला आहे. तुझा काळ आणि तुझा कर्दनकाळ म्हणून साक्षात आदिदेव गणेशरूपाने मंदार पर्वतावर माता पार्वतीच्या पोटी जन्माला आला आहे!"

ती मेघगंभीर देववाणी ऐकताच सिंधू दैत्याच्या हातातील मद्यपात्र गळून पडले! त्याच्या काळजात भीतीचा काटा रुतला. तो अस्वस्थ झाला. त्याने विचार केला—'हा शत्रू अजून लहान बालक आहे, तो मोठा होण्यापूर्वीच बाळपणातच त्याचा काटा काढला पाहिजे!'

सिंधूने आपल्या राज्यातील अत्यंत क्रूर, मायावी आणि रूप बदलण्यात पटाईत असलेल्या असुरांना गुप्तपणे मंदार पर्वतावर पाठवण्यास सुरुवात केली. त्या असुरांनी बाल गणेशाला मारण्यासाठी नानाविध कपटी रूपे धारण केली:

• काही दैत्य आकाशातून झडप घालणारे विशाल गिधाड बनून आले.
• काही विषारी महाकाय सर्प आणि अजगर बनून पाळण्याभोवती विळखा घालू लागले.
• काही शिंगे मारणारी मेंढी, विहिरीतील विषारी मासा आणि पिकांचा नाश करणारे टोळपक्षी बनून आले.
• त्याचप्रमाणे सिंधूने आपले महाबलाढ्य सेनापती—क्षेम, कुशल, क्रूर, बालासुर, व्योमासुर, शतमहिषा, कमठासूर, मंचकासूर, दुंदुभी, कुटाकासूर, कर्दम, खडगासुर, छायासुर आणि चंचल यांसारख्या शेकडो असुरांना मंदार पर्वतावर पाठवले!

परंतु साक्षात सर्वज्ञ असलेल्या बाल गणेशाने त्या प्रत्येक असुराची कपटी माया क्षणात ओळखली. खेळता खेळता बालरूपातील गणेशाने कोणाची मान पिरगाळली, कोणाला शेपटी धरून पर्वतावर आपटले, तर कोणाला एकाच मुष्टीप्रहाराने यमसदनी धाडले! मंदार पर्वतावर रोज एक नवीन राक्षस मारला जात असे. बाल गणेशाच्या या अद्भूत आणि विलोभनीय लीला पाहून भगवान शंकर आणि माता पार्वती आश्चर्याने थक्क होत असत आणि त्या बाललीलांमध्ये मंत्रमुग्ध होऊन जात असत.

🦚 ४. चौदा वर्षांचे वय: गंडकी नगरावर स्वारी आणि महायुद्धाची नांदी

अशा बाललीलांमध्ये चौदा वर्षे कशी निघून गेली, हे कोणालाही समजले नाही. वयाच्या चौदाव्या वर्षी भगवान गणेश हे ज्ञान, तेज आणि क्षात्रबळाने परिपूर्ण अशा अत्यंत देखण्या तरुण योद्ध्याच्या रूपात प्रगट झाले. आता अवताराचा मूळ हेतू पूर्ण करण्याची वेळ आली होती.

भगवान गणेशाने एका अत्यंत विशाल, नीलवर्णी आणि भव्य दिव्य मयूरावर (मोरावर) आरूढ होऊन आपल्या शिवगणांसह गंडकी नगराच्या दिशेने कूच केले! मयूरावर स्वार झाल्यामुळे त्रिलोकात त्यांचा जयजयकार 'श्री मयूरेश्वर' या नावाने दुमदुमला.

गंडकी नगराच्या वेशीवर पोहोचताच मयूरेश्वराने आपल्या शंखाचा प्रचंड नाद केला आणि सिंधू दैत्याला युद्धाचे थेट आव्हान दिले. सिंधू दैत्य आपल्या संपूर्ण अवशिष्ट सेनेसह, हातात तीक्ष्ण तलवार घेऊन मैदानात उतरला. दोघांमध्ये महाप्रलयंकारी युद्धाला प्रारंभ झाला. बाणांचा पाऊस, रथांची टक्कर आणि तलवारींच्या ठिणग्यांनी संपूर्ण आकाश लाल झाले.

🩸 ५. नाभीतील अमृताचा वेध: परशूने संहार आणि देवांची मुक्ती

रणांगणावर सिंधू दैत्य सर्व शक्तीनिशी लढत होता; परंतु समोर उभा असलेला हा चौदा वर्षांचा मयूरारूढ बालक साक्षात आपला मृत्यू आहे, याची त्याला तीव्र जाणीव झाली होती. भयाने आणि क्रोधाने आंधळा झालेला सिंधू आपली महाकाय तलवार उगारून मोठ्या वेगाने थेट गणेशाच्या दिशेने धावला.

त्या क्षणी भगवान शिवपुत्र मयूरेश्वराने एक अत्यंत शांत, सौम्य आणि स्मितहास्ययुक्त रूप धारण केले. ते आपल्या मयूरावरून अलवारपणे खाली उतरले. महोत्कटाला ठाऊक होते की सिंधूच्या शरीरावर इतर कुठेही प्रहार केला तरी तो मरणार नाही; कारण त्याच्या नाभीमध्ये साक्षात सूर्याने दिलेला अमृताचा गुप्त कलश सुरक्षित होता!

क्षणाचाही विलंब न लावता, भगवान मयूरेश्वराने आपल्या हातातील लखलखणारा, वज्रतुल्य 'दिव्य परशू' प्रचंड वेगाने सिंधूच्या दिशेने भिरकावला! सिंधूने तो वार चुकवण्यासाठी हवेत उडी मारली, ढाल पुढे केली; परंतु ईश्वराचा अमोघ परशू कधीही चुकत नाही.

सिंधू दैत्य मरताच संपूर्ण ब्रह्मांडात आनंदाचा महापूर आला! सर्व शिवगणांनी, प्रजेने आणि बंदीवान असलेल्या तेहेतीस कोटी देवतांनी एकमुखाने "श्री मयूरेश्वर महाराज की जय!" असा गगनभेदी जयजयकार केला. स्वर्गातून इंद्राने कल्पवृक्षाच्या फुलांची पुष्पवृष्टी केली. त्या क्षणी सर्व देवतांनी हात जोडून महोत्कट मयूरेश्वराची जी अद्भूत स्तुती केली, तीच सनातन विश्वात 'सर्वविघ्ननाशक स्तोत्र' या नावाने अजरामर झाली. या विजयाने सर्व देव सिंधूच्या नजरकैदेतून कायमचे मुक्त झाले.

🕊️ ६. माता-पित्यांचा विरह, सिंदूरासुर वधाचे भाकीत आणि अवतार समाप्ती

सिंधू दैत्याचा संहार करून त्रिलोकात धर्म प्रस्थापित केल्यानंतर, भगवान श्री गणेशाने आपले माता-पिता—भगवान सदाशिव आणि माता पार्वती यांच्या चरणी वंदन केले. त्यांनी हात जोडून सांगितले: "हे पूज्य पिताश्री! हे माते! ज्या कार्यासाठी मी आपल्या उदरी जन्म घेतला होता, ते अवतारकार्य आता पूर्ण झाले आहे. आता मला माझ्या मूळ स्वानंदलोकात (निजधामात) परत जाण्याची अनुज्ञा द्यावी!"

आपल्या चौदा वर्षांच्या लाडक्या पुत्राचा असा कायमचा वियोग होणार हे ऐकताच, माता पार्वती आणि भगवान शंकर दोघेही अत्यंत शोकव्याकुळ झाले. पुत्राच्या विरहाच्या कल्पनेने माता पार्वतीच्या डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा थांबेना.

तेव्हा आपल्या मातेचे सांत्वन करत भगवान गणेश अत्यंत प्रेमाने म्हणाले: "हे माते, शोक करू नकोस! काळाच्या ओघात पुढे जेव्हा 'सिंदूर' नावाचा महाभयंकर दैत्य पुन्हा विश्वाला छळेल, तेव्हा त्याचा वध करण्यासाठी मला पुन्हा एकदा अवतार घ्यावाच लागणार आहे! त्या वेळीसुद्धा मी तुझ्याच पोटी जन्म घेईन!"

शेवटी, "जो कोणी संकटाच्या क्षणी माझे अंतःकरणापासून स्मरण करील, त्या संकटात मी सदैव पाठीशी उभा राहून त्याचे रक्षण करीन!" असे त्रैलोक्याला अभयवचन देऊन, भगवान मयूरेश्वर सर्वांसमक्ष पाहता पाहता गुप्त झाले आणि त्यांनी आपल्या अवताराची अतिशय मंगल सांगता केली!

✨ समारोप

ब्रह्मदेव महर्षी व्यासांना म्हणाले, "हे मुनिवर्य! असे आहे हे साक्षात मयूरेश्वराचे अद्भूत आणि त्रैलोक्यपावन चरित्र. जो कोणी मनुष्य या कथेचे नित्य स्मरण करतो, त्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात." सिंधू दैत्यासारख्या महाभयंकर संकटाचा एकाच परशूच्या वाराने संहार करणारे भगवान मयूरेश्वर आजही मोरगावच्या पावन क्षेत्रात आपल्या भक्तांच्या हाकेला अहोरात्र धावून येत आहेत. महाराष्ट्राच्या वारकरी आणि गाणपत्य संप्रदायात संतांनी या अवताराचे स्तवन करताना म्हटले आहे: "मोरया मोरया मी बाळ तान्हे। तुझीच सेवा मज काय जाणे॥ मयूरारूढा धाव लवलाहे। सिंधू दैत्या मारिले पाहे॥" अशाच समृद्ध पौराणिक कथा, संतांचे विचार आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री मयूरेश्वर महाराज की जय । सर्वविघ्ननाशक स्तोत्रं सम्पूर्णम् । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥