देवांतकाचा वध आणि महोत्कट विनायक अवतार सांगता

सनातन विश्वाच्या अध्यात्मिक इतिहासात अधर्माचा भार जेव्हा जेव्हा असह्य होतो, तेव्हा धर्मसंस्थापनेसाठी साक्षात परब्रह्म वेगवेगळ्या युगांत विविध दिव्य अवतार धारण करते. श्री गणेश पुराणाच्या मान्यतेनुसार, सत्ययुगात (कृतयुगात) भगवान श्री गजाननाने महर्षी कश्यप आणि देवमाता अदिती यांच्या पोटी दहा हातांचे 'महोत्कट विनायक' म्हणून अवतार घेतला होता. या अवताराचा मुख्य हेतू त्रैलोक्याला संत्रस्त करणाऱ्या महाभयंकर असुर बंधूंपासून—नरांतक आणि देवांतक यांच्या जाचातून—मुक्त करणे हा होता. मागील भागात आपण पाहिले की, महोत्कटाने आपल्या उदरस्थ अनंत ब्रह्मांडांचे दर्शन घडवत आणि कालपुरुषाचे प्राकट्य करून नरांतकाचा एका पायाच्या अंगठ्याखाली चिरडून वध केला.

परंतु नरांतकाचा अंत हा युद्धाचा शेवट नव्हता, तर एका अधिक प्रलयंकारी महायुद्धाची ती नांदी होती! आपल्या सख्ख्या भावाचा मृत्यू झाल्याचे समजताच त्याचा महाबलाढ्य बंधू 'देवांतक' क्रोधाने असा पेटून उठला की त्याने साक्षात काशीनगरी भस्मसात करण्याची भीषण प्रतिज्ञा केली. साक्षात भगवान शंकरांच्या वरप्रसादाने अमरत्वाच्या जवळ पोहोचलेल्या, ज्याचा वध दिवसा किंवा रात्री कोणत्याही अस्त्र-शस्त्राने होणे अशक्य होते, अशा देवांतकाचा संहार करण्यासाठी महोत्कट विनायकाने आपल्याच मुखातील तुटलेल्या एका तीक्ष्ण दाताचा (एकदंत) वापर शस्त्र म्हणून कसा केला? आणि संपूर्ण काशीनगराला भयमुक्त करून, राजपुत्राचा विवाह पार पाडून महोत्कट विनायक आपल्या मूळ स्वानंदलोकात कसे अंतर्धान पावले? याचे हे अतिशय रोमांचकारी, अलौकिक आणि ३०००+ शब्दांचे सविस्तर महाकाव्यात्मक निरूपण आहे.

"दन्तेनैकेन संहृत्य देवांतकमहाऽसुरम्। ररक्ष च त्रिलोकीं यः स मे देवः प्रसीदतु॥
अष्टसिद्धीश्वरं वन्दे बुद्धिसमेतमुत्तमम्। महोत्कटं महाकायं कश्यपानन्दवर्धनम्॥"
अर्थात: ज्यांनी स्वतःच्या एकाच तीक्ष्ण दाताने महाभयंकर देवांतक दैत्याचा संहार करून समस्त त्रिलोकाचे रक्षण केले, ज्यांच्या अंगात अष्टमहासिद्धी आणि सिद्धी-बुद्धी निवास करतात, त्या कश्यपकुळभूषण भगवान महोत्कट विनायकाला आमचा कोटी कोटी प्रणाम असो!

🔥 १. देवांतकाचा आक्रोश, भीषण प्रतिज्ञा आणि काशीवर आकाशमार्गाने आक्रमण

नरांतकाच्या भयानक वधाची वार्ता वाऱ्याच्या वेगाने पाताल आणि अंतराळात पसरली. जेव्हा त्याचा ज्येष्ठ बंधू देवांतक याने आपल्या लाडक्या भावाचा छिन्नविच्छिन्न मृतदेह पाहिला, तेव्हा त्याच्या दुःखाचा आणि क्रोधाचा बांध फुटला. तो छाती बडवून आक्रोश करू लागला. परंतु काही क्षणांतच त्या दुःखाचे रूपांतर धगधगत्या सूडाच्या वणव्यात झाले.

देवांतकाने तात्काळ ओळखले की, नरांतकासारख्या अजेय वीराला ठार मारणे स्वर्गातील इंद्रादी देवांच्या किंवा सामान्य मानवाच्या आवाक्याबाहेरचे होते. या संहारामागे साक्षात कश्यपपुत्र महोत्कट विनायक हाच अवतारी पुरुष कारणीभूत आहे, हे त्याच्या ध्यानात आले. देवांतक संतापाने वेडापिसा झाला. भर सभेत आपल्या तलवारीवर हात ठेवून त्याने संपूर्ण ब्रह्मांड हादरवणारी भीषण प्रतिज्ञा केली:

प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी देवांतकाने आपल्या सर्व मायावी, काळ्या जादूने युक्त असुरी सेनेला एकत्र केले. त्यांनी जमिनीवरून नव्हे, तर थेट आकाशमार्गाने (हवेतून) उड्डाण केले! काळ्या ढगांप्रमाणे असुरांची सेना आकाशातून प्रचंड वेगाने काशीनगरीकडे झेपावली. आकाशातून आगीचे लोळ, धूर आणि रक्ताचा पाऊस पडू लागला.

आकाशातून काळासारखा चालून आलेला हा नवा उत्पात पाहून काशीचा राजा पुन्हा एकदा थरथर कापू लागला. नरांतकाच्या संकटातून नुकतीच सुटका झाली असताना हे नवे अस्मानी संकट ओढवलेले पाहून राजा हवालदिल झाला. तो धावत धावत राजप्रासादाच्या प्रांगणात आला, जिथे बाल महोत्कट विनायक शांत चित्ताने, निष्पाप बालकाप्रमाणे मातीमध्ये खेळत होते! राजाने महोत्कटाच्या चरणांवर मस्तक ठेवून आर्त टाहो फोडला: "हे गणाधीशा! नरांतकाचा बंधू देवांतक संपूर्ण काशीला गिळण्यासाठी आकाशातून उतरला आहे. आता केवळ आपणच आमचे रक्षण करू शकता!"

🦁 २. महोत्कटाचे सिंहारूढ रौद्ररूप, अष्टमहासिद्धी आणि कृत्येचे प्राकट्य

काशीराजाची ती आर्त याचना ऐकताच महोत्कटाने त्याला दोन्ही हातांनी वर उचलले आणि अभय दिले: "राजन, भय नको धरूस! दुष्टांच्या संहाराची वेळ आता समीप आली आहे!" पुढच्याच क्षणी त्या लीलावती विनायकाने आपले ते सुकुमार बालरूप एका क्षणात त्यागले!

त्यांच्या शरीरातून सहस्र विजेचा कडकडाट झाला. महोत्कटाने एका महाकाय, मदमस्त, गर्जना करणाऱ्या दिव्य पांढऱ्या सिंहावर आरूढ होऊन अतिविशाल, देदीप्यमान रौद्ररूप धारण केले! त्यांचे दहाही हात विविध अमोघ अस्त्रांनी सज्ज झाले. महोत्कटाने आपल्या दोन्ही दिव्य शक्तींना—देवी सिद्धी आणि देवी बुद्धी—यांना सर्व सामर्थ्यानिशी रणांगणावर प्रगट होण्याचे आदेश दिले.

त्याच क्षणी योगशास्त्रातील अत्यंत गूढ आणि सामर्थ्यशाली अशा 'अष्टमहासिद्धी' मूर्तिमंत रूप घेऊन महोत्कटाच्या देहात आणि सैन्यात प्रविष्ट झाल्या:

• १. अणिमा: सूक्ष्म अणूएवढे सूक्ष्म रूप धारण करण्याचे सामर्थ्य.
• २. महिमा: आकाशाएवढे अथांग व विशाल होण्याचे सामर्थ्य.
• ३. गरिमा: पर्वतासारखे अत्यंत जड आणि अविचल होण्याचे सामर्थ्य.
• ४. लघिमा: कापसाच्या धाग्यासारखे वजनाने हलके होऊन वाऱ्याच्या वेगाने संचार करण्याचे सामर्थ्य.
• ५. प्राप्ती: विश्वातील कोणत्याही पदार्थावर तात्काळ नियंत्रण मिळवण्याचे सामर्थ्य.
• ६. प्राकाम्य: इच्छित कार्य क्षणात परिपूर्ण करण्याची अनावर इच्छाशक्ती.
• ७. वशित्व: सर्व सजीव व निर्जीव सृष्टीला स्वतःच्या वशमध्ये ठेवण्याची शक्ती.
• ८. ईशित्व: साक्षात ईश्वराप्रमाणे संपूर्ण विश्वावर शासन करण्याचे दिव्य सामर्थ्य!

या अष्टसिद्धींच्या तेजाने एक महापराक्रमी, दिव्य सेना क्षणार्धात प्रगट झाली. महोत्कटाने देवांतकाच्या सैन्यावर प्रचंड हल्ला चढवला. आपल्या सैन्याची पीछेहाट होत असल्याचे पाहून देवांतकाने दैत्यगुरू शुक्राचार्य यांची मदत घेतली. शुक्राचार्यांनी आपल्या संजीवनी मंत्राचा आणि असुरी मायेचा वापर करून मृत असुरांना पुन्हा जिवंत करण्यास सुरुवात केली.

हे पाहताच महोत्कट विनायकाने सिद्धयोगाच्या बळावर एका महाभयंकर, विक्राळ आणि अग्निमय 'कृत्येची' (संहारकारी देवीची) निर्मिती केली! त्या कृत्येने रणांगणात प्रचंड उत्पात माजवला. तिने असुरांचे मुंडके छाटून टाकले आणि शुक्राचार्यांच्या अंगावर झेप घेतली. कृत्येने शुक्राचार्यांना हवेत गरगरा फिरवून थेट समुद्रापलीकडील दुर्गम अशा 'बर्बर देशामध्ये' अतिशय दूर भिरकावून दिले! शुक्राचार्य दूर फेकले गेल्यामुळे असुरांचे आध्यात्मिक कवच नष्ट झाले.

⚡ ३. सलग तीन दिवस-रात्र रणसंग्राम, देवी बुद्धीची गर्जना आणि देवांतकाचे पलायन

शुक्राचार्य परागंदा झाल्यानंतरही देवांतकाचा अहंकार कमी झाला नाही. त्याने आपल्या अवशिष्ट सैन्याला एकत्र करून निकराचा लढा देण्याचा निश्चय केला. काशीच्या वेशीवर सलग तीन दिवस आणि तीन रात्र अखंड महायुद्ध चालले! सूर्य अस्ताला गेला तरी बाणांच्या आगीने रणांगण उजळून निघत होते.

देवांतकाने अतिशय क्रोधाने महोत्कटाच्या सैन्याची मुख्य व्यूहरचना भेदून काढली आणि दैवी सैनिकांची भीषण कत्तल सुरू केली. हा अन्याय पाहून महोत्कटाच्या शेजारी उभी असलेली साक्षात देवी बुद्धी पुढे सरसावली. तिने हात जोडून सांगितले, "हे देवाधिदेवा! आता मला आज्ञा द्यावी; मी या दुष्टाला त्याच्या पापाची फळे चाखवते!"

महोत्कटाची संमती मिळताच देवी बुद्धीने असुरांकडे रोखून पाहिले आणि संपूर्ण त्रैलोक्याचे कानठळ्या बसवणारी एक महाभयंकर, आव्हानात्मक गर्जना केली! त्या गर्जनेच्या दैवी कंपनाने देवांतकाच्या सैनिकांचे अवयव बधिर झाले, त्यांच्या हातातील धनुष्ये गळून पडली आणि शेकडो असुर जागेवरच मूर्च्छित झाले. देवांतकाने बुद्धीचा प्रतिकार करण्यासाठी अनेक मायावी बाण सोडले; परंतु देवीच्या प्रभावापुढे त्याचे सर्व अस्त्रे गवताच्या काडीसारखी जळून खाक झाली!

आपला निश्चित पराभव डोळ्यांसमोर दिसताच, देवांतकाचा थरकाप उडाला. तो युद्धभूमीवरून वाऱ्याच्या वेगाने पळून गेला! लपत-छपत तो थेट आपला पिता 'रौद्रकेतू' याच्या आश्रमात पोहोचला. त्याने रडत रडत आपल्या पराभवाची आणि नरांतकाच्या वधाची सर्व हकिकत पित्याला सांगितली.

🔱 ४. रौद्रकेतूचे शिवानुष्ठान, स्वतःचे बलिदान आणि शंकरांचे वरदान

पुत्राची ती दुर्दशा पाहून रौद्रकेतूचे अंतःकरण पेटून उठले. तो म्हणाला, "वत्सा देवांतका, धीर धर! जोपर्यंत आपल्या पाठीशी साक्षात देवाधिदेव महादेव आहेत, तोपर्यंत आपला पराभव होऊ शकत नाही. आपण तात्काळ भगवान शिवाची आराधना करू!"

पिता-पुत्रांनी एका अत्यंत गुप्त गुहेमध्ये प्रदीप्त अग्नीकुंड पेटवले. त्यांनी 'ॐ नमः शिवाय' या शिवमहामंत्राचा अहोरात्र जप सुरू केला. तूप, तीळ, सुगंधी द्रव्यांच्या हजारो आहुती अग्नीत दिल्या. परंतु तरीही महादेव प्रगट होत नाहीत हे पाहून, त्या हवनाच्या अंतिम पूर्णाहुतीच्या वेळी रौद्रकेतूने एक अतिशय भीषण पाऊल उचलले!

शंकरांचा हा अमरत्वाचा वर मिळताच देवांतकाचा उन्माद सहस्र पटीने वाढला. त्याला वाटले की, आता साक्षात काळही त्याला मारू शकणार नाही. त्याने प्रचंड गर्जना केली आणि पुन्हा एकदा काशीच्या मैदानात येऊन महोत्कटाला थेट द्वंद्वाचे आव्हान दिले!

🌅 ५. संधीप्रकाशातील रणनीती, शिबिरावर छापा आणि दाताने झालेला संहार

देवांतक पुन्हा युद्धाला उभा ठाकलेला पाहून महोत्कट विनायकाने आपल्या दिव्य दृष्टीने शंकरांच्या वरदानाचे सर्व गूढ ओळखले. महोत्कटाने जाणले की, या दैत्याचा वध पूर्ण दिवसा किंवा पूर्ण रात्री होऊ शकत नाही; तसेच कोणत्याही पारंपारिक अस्त्राने तो मरणार नाही. त्यासाठी 'संधीकाल' (दिवस आणि रात्र यांच्यामधील पहाटेचा किंवा संध्येचा काळ) हाच एकमेव मार्ग आहे!

महोत्कटाने त्या दिवशी युद्ध लांबवले. आणि दुसऱ्या दिवशी पहाटे, जेव्हा आकाशात चंद्र मावळत होता आणि सूर्य अजून उगवला नव्हता—अशा पहाटेच्या ब्राह्ममुहूर्तावर (संधीप्रकाशात)—महोत्कटाने आपल्या सेनेसह देवांतकाच्या मुख्य शिबिरावर अचानक तुफानी छापा घातला!

रक्षक सैनिकांना क्षणार्धात यमसदनी धाडत महोत्कट थेट देवांतकाच्या तंबूत शिरले. देवांतक अजून अर्धवट झोपेतच होता. महोत्कटाने त्या महाकाय दैत्याला खांद्यावरून उचलले आणि थेट आपल्या मांडीवर आडवा धरले!

अचानक झालेल्या या हल्ल्याने देवांतक भानावर आला. त्याने आपली सर्व शक्ती एकवटून स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी महोत्कटाच्या छातीवर प्रहार केले. झटापटीमध्ये देवांतकाने महोत्कट विनायकाच्या उजव्या दाताला (रदनाला) जोराने प्रचंड धक्का मारला! त्या भीषण धक्क्याने महोत्कटाचा तो तीक्ष्ण दात मुळापासून अर्धवट तुटून रक्ताच्या थेंबांसह खाली जमिनीवर पडला!

🎉 ६. त्रिभुवनात जयजयकार, काशी राजपुत्राचा विवाह आणि दिव्य सन्मान

देवांतकाचा वध होताच संपूर्ण ब्रह्मांडात आनंदाचा महापूर आला. नरांतक आणि देवांतक या दोन्ही महाभयंकर भावांचा काटा निघाल्यामुळे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळाने सुटकेचा निश्वास टाकला. स्वर्गातील सर्व देव, सिद्ध आणि ऋषींनी आकाशातून महोत्कटावर दिव्य पारिजातकाची पुष्पवृष्टी केली. देवांनी महोत्कटाला 'उपेंद्र' या पदवीने गौरविले; तर पृथ्वीवरील सर्व चक्रवर्ती राजांनी त्यांना 'ऋषिकेश' (इंद्रियांचा अधिपती) असे संबोधिले.

आपल्या नगरीवरील हे अथांग संकट टळल्यामुळे काशीराजाचा जीव भांड्यात पडला. राजा संपूर्ण परिवारासह, वाद्यवृंदाच्या गजरात रणांगणावर आला. त्याने महोत्कट विनायकाला सुवर्णपालखीत बसवून संपूर्ण काशीनगरातून त्यांची भव्य, ऐतिहासिक विजय मिरवणूक काढली. काशीतील हजारो नागरिकांनी घराघरांवर गुढ्या-तोरणे उभारून, रांगोळ्या काढून महोत्कटाचे औक्षण केले.

या महाविजयानंतर, आधी ठरल्याप्रमाणे काशीराजाच्या राजपुत्राचा विवाह सोहळा काढण्यात आला. ज्योतिषांनी अत्यंत शुभ मुहूर्त काढला. महोत्कटाने नरांतक-देवांतकासह असंख्य असुरांना ठार मारून संपूर्ण पृथ्वीवर शांती प्रस्थापित केली होती; त्यामुळे त्या राजपुत्राच्या विवाहाच्या निमित्ताने साक्षात महोत्कट विनायकाचे दर्शन घेता येईल, या अपार ओढीने त्रिखंडातील राजे, महर्षी आणि सामान्य नागरिक काशीमध्ये लक्षावधींच्या संख्येने उपस्थित झाले.

राजपुत्राचा विवाह सोहळा अत्यंत थाटामाटात, वैभवात पार पडला. विवाह संपन्न झाल्यावर काशीराजाने महोत्कटाच्या सन्मानार्थ एका भव्य, राजेशाही महाप्रसादाचे (भोजनाचे) आयोजन केले. राजाने महोत्कटाला अलौकिक पीतांबर, मौल्यवान रत्नजडित सुवर्ण अलंकार आणि अपार द्रव्य अर्पण करून त्यांचा साष्टांग नमस्कार केला.

🕊️ ७. कश्यप आश्रमात पुनरागमन, भावुक निरोप आणि अवतार समाप्ती

सर्व कार्ये निर्विघ्नपणे संपन्न झाल्यानंतर, काशीराजाने महोत्कट विनायकाला एका भव्य सुवर्णरथात आरूढ केले आणि स्वतः सारथी बनून त्यांना त्यांच्या जन्मदात्या माता-पित्यांकडे—महर्षी कश्यप आणि देवमाता अदिती यांच्या आश्रमात पोहोचवण्याचा निर्णय घेतला. काशीनगरातील सर्व विद्वान, नागरिक आणि साधू-संत अश्रू भरल्या डोळ्यांनी त्या अवतारी बालकाला निरोप देण्यासाठी नगरवेशीपर्यंत (सीमेपर्यंत) पायी चालत आले.

काशीराजा महोत्कटाला घेऊन कश्यप ऋषींच्या तपोवनात आला. आपल्या पराक्रमी, जगदुद्धारक पुत्राला परत आलेला पाहून महर्षी कश्यप आणि माता अदिती यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. त्यांनी धावत जाऊन महोत्कटाला छातीशी कवटाळले. कश्यपांनी काशीराजाचा यथोचित पाहुणचार केला.

त्यानंतर काही काळ आश्रमात शांततेत आणि भक्तीमय वातावरणात व्यतीत झाला. परंतु ज्या अवताराचा मूळ हेतू पूर्ण झाला होता, त्या अवताराची सांगता होण्याची वेळ आता समीप आली होती. एके दिवशी महोत्कट विनायकाने अत्यंत नम्रपणे हात जोडून आपल्या माता-पित्यासमोर उभे राहून सांगितले: "हे पूज्य तात! हे पूज्य माते! मी ज्या असुरांच्या संहारासाठी आणि धर्मस्थापनेसाठी आपल्या उदरातून जन्म घेतला होता, ते सर्व कार्य आता पूर्ण झाले आहे. आता मला माझ्या मूळ स्वानंदलोकात (परमधामात) परत जाण्याची अनुज्ञा द्यावी!"

पुत्राच्या विरहाने व्याकूळ झालेल्या महर्षी कश्यपांनी ज्या पवित्र स्थानी महोत्कटाने आपले पाय टेकवले होते, त्या तपोभूमीत एका अतिशय भव्य, रत्नजडित गणेश मंदिराची उभारणी केली आणि तिथे दहा हातांच्या महोत्कट विनायकाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली! त्यानंतरच्या काळात, आपल्या वृद्ध माता-पित्यांचे सांत्वन करण्यासाठी भगवान गजाननाने वेळोवेळी सगुण रूपात प्रगट होऊन त्यांना दर्शन दिले आणि समाधानी केले. अशा प्रकारे सत्ययुगातील त्या प्रथम 'महोत्कट विनायक' अवताराची अतिशय मंगल, पवित्र आणि परिपूर्ण सांगता झाली!

✨ समारोप

'देवांतकाचा वध आणि महोत्कट विनायक अवतार सांगता' ही कथा सत्ययुगातील ईश्वरी पराक्रमाची सर्वोच्च दीपशिखा आहे. ज्याप्रमाणे रात्रीचा अंधकार कितीही गडद असला, तरी पहाटेचा सूर्यकिरण त्याचा समूळ नाश करतो; त्याचप्रमाणे मानवी जीवनातील कितीही कठीण संकटरूपी देवांतक समोर उभा ठाकला, तरी एकाग्र चित्ताने 'एकदंताचे' स्मरण केल्यास सर्व संकटांचा क्षणार्धात चुराडा होतो. महाराष्ट्राच्या संतांनीही एकदंताचा आणि महोत्कटाचा महिमा गाताना म्हटले आहे: "एकदंत दयावंत चार भुजाधारी। माथे पर तिलक सोहे मूसे की सवारी॥ नरांतक-देवांतक मारिले क्षणार्धात। गजानन पावे भक्तांच्या संकटात॥" अशाच समृद्ध पौराणिक कथा, संतांचे चरित्र आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री महोत्कट विनायक महाराज की जय । श्री एकदंताय नमः । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥