भृशुंडी ऋषी व कृतवीर्य राजा: संकष्टी चतुर्थी महात्म्य

सनातन भारतीय ज्ञानपरंपरेमध्ये कर्मविपाक सिद्धांत आणि ईश्वरी नामाचे सामर्थ्य हे परस्परांशी अत्यंत घट्ट जोडलेले आहे. मनुष्याने कितीही घोर पापे केली असली, तरी ज्या क्षणी त्याच्या अंतःकरणात पश्चात्तापाची पवित्र ठिणगी पडते आणि त्याला सद्गुरूंचा अनुग्रह लाभतो, त्या क्षणी त्याचे संपूर्ण जीवन पालटून जाते. एका साध्या, अडाणी, लुटारू आणि हिंसक कोळ्याचे (धीवराचे) रूपांतर साक्षात त्रिलोकात वंदनीय अशा 'भृशुंडी ऋषीं' मध्ये कसे झाले? आणि साक्षात विघ्नहर्ता गजाननाप्रमाणे त्यांच्या भ्रूमध्यावर (कपाळावर) सोंड प्रगट होऊन ते 'गणेशस्वरूप' कसे बनले? ही विस्मयकारक घटना 'श्री गणेश पुराणाच्या उपासना खंडात' अतिशय सूक्ष्म आणि भक्तिपूर्ण रीतीने मांडण्यात आली आहे.

याच कथेचा दुसरा अलौकिक पदर 'संकष्टी चतुर्थी' या सार्वभौम व्रताच्या माहात्म्याशी जोडलेला आहे. एका कुष्ठरोगी सेवकाच्या केवळ दृष्टीक्षेपाने साक्षात स्वर्गाधिपती इंद्राचे दिव्य विमान आकाशात अचानक स्तब्ध का झाले? आणि ते विमान पुन्हा चालवण्यासाठी संपूर्ण राज्यातून संकष्टी चतुर्थीच्या एका वर्षाच्या पुण्याची आवश्यकता का भासली? तसेच पूर्वजन्मी घडलेल्या नकळत व्रताचरणाने चक्रवर्ती राजा बनलेल्या, परंतु ब्रह्महत्येच्या दोषाने निपुत्रिक राहिलेल्या राजा कृतवीर्याला संकष्टी व्रताने कसा दिव्य पुत्र लाभला? या सर्व रहस्यांची उकल करणारी ही कथा मानवाच्या सर्व संकटांचे हरण करणारी आणि भाग्याचा उदय करणारी अमृतधारा आहे.

"संकष्टनाशनं नाम स्तोत्रं व्रतमथापि वा। यः करोति नरो भक्त्या स सर्वं सुखमाप्नुयात्॥"
अर्थात: जो मनुष्य संकटांचे निवारण करणाऱ्या श्री गणेशाच्या संकष्टी चतुर्थी व्रताचे भक्तिभावाने आचरण करतो, त्याचे पूर्वजन्मीचे घोर पातक नष्ट होते आणि त्याला ऐहिक समृद्धीसह अंती गणेशलोकाची प्राप्ती होते.

✈️ १. सहस्त्रपुरात इंद्राचे विमान स्तब्ध होणे आणि शूरसेन राजाशी संवाद

एके दिवशी देवराज इंद्र आपल्या दिव्य, लखलखत्या आणि वेगवान विमानात बसून आकाशातून प्रवास करत होते. ते एका परम पावन क्षेत्राचे दर्शन घेऊन स्वर्गाकडे परतत होते. जात असताना ते भूलोकावरील 'सहस्त्रपूर' नावाच्या एका समृद्ध आणि वैभवशाली नगरावरून जात होते. त्या नगरावर शूरसेन नावाचा एक अत्यंत न्यायनिष्ठ, प्रजादक्ष आणि पराक्रमी राजा राज्य करत होता.

नेमक्या त्याच वेळी राजमहालाच्या छतावर राजाचा एक सेवक उभा होता. तो सेवक पूर्वजन्मातील घोर कर्माच्या फळामुळे भयानक श्वेतकुष्ठ (पांढरा महारोग) या दुर्धर व्याधीने ग्रस्त झाला होता. त्याचे संपूर्ण शरीर पांढरेफटक पडले होते आणि तो कळाहीन झाला होता. आकाशातून जाणाऱ्या त्या सूर्यप्रकाशित दैवी विमानाचा आवाज ऐकून त्या कुष्ठरोगी सेवकाने आश्चर्याने वर पाहिले. त्याची पापी आणि व्याधीग्रस्त नजर थेट इंद्राच्या विमानावर पडली!

आणि काय आश्चर्य! त्या कुष्ठरोगाच्या अशुभ दृष्टीदोषाने आणि संचित पापाच्या प्रभावाने इंद्राच्या विमानाची गति क्षणात कुंठित झाली! ते दिव्य विमान हवेतच थांबले आणि गुरुत्वाकर्षणाने हळूहळू खाली येत सहस्त्रपूरच्या राजप्रांगणात जमिनीवर उतरले! विमानातून साक्षात देवराज इंद्र खाली उतरल्याचे पाहून नगरात मोठी खळबळ माजली.

राजा शूरसेनाने धावत पुढे येऊन इंद्राचे यथोचित स्वागत केले, अर्घ्य-पाद्य देऊन सुवर्णसिंहासनावर बसवले आणि हात जोडून विचारले, "हे देवेंद्र! आज आपल्या पावन चरणांनी माझे राज्य धन्य झाले. परंतु आपण अशा अचानकपणे येथे कसे उतरलात? आणि आपण कुठून येत आहात?"

तेव्हा इंद्राने सांगितले, "हे राजा शूरसेना, मी त्रिलोकातील सर्वश्रेष्ठ गणेशभक्त आणि साक्षात गजाननाचे रूप धारण केलेल्या 'भृशुंडी ऋषीं' ची भेट घेऊन येत होतो." त्यावर उत्सुक होऊन शूरसेनाने विचारले, "हे देवराज, हे भृशुंडी ऋषी कोण आहेत? त्यांचे महात्म्य काय आहे?" तेव्हा इंद्राने शूरसेनाला भृशुंडी ऋषींची ती परम पावन कथा सांगण्यास प्रारंभ केला.

🏹 २. दंडकारण्यानंद नगरातील पापी कोळी आणि गणेशतीर्थातील स्नान

इंद्र सांगू लागला: "फार पूर्वी दंडकारण्यानंद नावाचे एक नगर होते. त्या नगराच्या सीमेवर एक कोळी (धीवर) राहत होता. तो स्वभावाने अत्यंत क्रूर, निर्दयी, अधर्मी आणि दुराचारी होता. लोकांच्या घरात चोऱ्या करणे, जंगलातून जाणाऱ्या वाटसरूंना मारहाण करून लुटणे आणि मुक्या प्राण्यांची निर्घृण हत्या करणे हाच त्याचा नित्य व्यवसाय होता. त्याने आयुष्यात कधीही देवाचे नाव घेतले नव्हते किंवा एक पैशाचेही पुण्य केले नव्हते."

"एके दिवशी तो कोळी हातात धनुष्य-बाण आणि तीक्ष्ण खड्ग घेऊन हिंस्त्र श्वापदांच्या शिकारीसाठी अरण्यात गेला. परंतु दुर्दैवाने त्या दिवशी त्याला एकही सावज सापडले नाही. हरणांच्या मागे धावून धावून तो पुरता दमून गेला. त्याचा कंठ तहानेने कोरडा पडला. भटकत भटकत तो एका अत्यंत नयनरम्य, शांत आणि कमळांनी बहरलेल्या सरोवरापाशी आला. ते सरोवर साधेसुधे नव्हते; तर ते साक्षात 'गणेशतीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध असलेले सिद्ध क्षेत्र होते!"

"थकलेल्या कोळ्याने कसलाही विचार न करता त्या पावन गणेशतीर्थाच्या शीतल जलात उतरून डुबकी मारली. त्याने मनसोक्त स्नान केले, पाणी पिऊन आपली तृष्णा भागवली आणि तो काठावर आला. गणेशतीर्थातील केवळ एका स्नानाने त्याच्या जन्मांतराच्या पापांचे आवरण वितळू लागले होते!"

🗡️ ३. मुद्गल ऋषींची भेट, खड्ग गळणे आणि कोरड्या काठीची परीक्षा

"कोळी काठावर येऊन वळतो तोच समोरून साक्षात ज्ञानसूर्य महर्षी मुद्गल शांत चित्ताने, मुखात 'ॐ गं गणपतये नमः' चा गजर करत पायी येत असलेले दिसले. त्यांच्या अंगावर केवळ वल्कले होती आणि हातामध्ये एक साधी लाकडी काठी होती. त्या तेजस्वी संतांना पाहताच कोळ्याची जुनी असुरी वृत्ती जागी झाली. त्याने विचार केला—'या संन्याशाजवळ काहीतरी सुवर्णमुद्रा किंवा मौल्यवान वस्तू नक्कीच असतील; याला ठार मारून याची झोळी लुबाडावी!'"

"कोळ्याने आपल्या कमरेचे तीक्ष्ण खड्ग उपसले आणि तो मोठ्या वेगाने मुद्गल ऋषींच्या दिशेने धावला. परंतु काय आश्चर्य! ऋषींच्या जवळ येऊन जसा त्याने खड्गाचा प्रहार करण्यासाठी हात उगारला, तसा त्याचा हात हवेतच थरथर कापू लागला आणि त्याच्या हातातील ते जड खड्ग आपोआप गळून जमिनीवर पडले!"

"त्याच वेळी मुद्गल ऋषींची ती अत्यंत शांत, करुणामय, वात्सल्यपूर्ण आणि तेजस्वी दृष्टी त्या कोळ्याच्या डोळ्यांना भिडली. त्या एकाच दृष्टीक्षेपाने कोळ्याच्या अंतःकरणातील सर्व क्रौर्य जळून खाक झाले! त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. एका क्षणात त्याच्या डोळ्यांतून पश्चात्तापाच्या अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. तो धावून गेला आणि त्याने मुद्गल ऋषींच्या दोन्ही चरणकमलांवर लोटांगण घातले!"

🪵 ४. वारुळातील शतवर्षीय तपश्चर्या आणि सोंडधारी 'भृशुंडी' प्रकटीकरण

"मुद्गल ऋषी निघून गेले. त्या कोळ्याने कसलाही संशय न धरता त्या रोवलेल्या काठीशेजारी पद्मासन घातले. त्याने डोळे मिटले आणि श्वासाश्वासांत 'गणेशाय नमः' चा नाद गुंजवू लागला. उन, पाऊस, वादळे आली; परंतु कोळ्याचा तोल ढळला नाही. त्याचे देहभान इतके हरपले की त्या कोरड्या काठीला मुळे फुटली, तिचे एका विस्तीर्ण वटवृक्षात रूपांतर झाले! आणि त्या कोळ्याच्या अंगाभोवती मुंग्यांनी आणि मातीचे एक प्रचंड मोठे वारूळ (वाल्मीक) तयार केले!"

"अनेक युगे लोटल्यानंतर मुद्गल ऋषी पुन्हा त्या अरण्यातून जात असताना त्यांना एकाएकी त्या धीवराची आठवण झाली. ते शोधत शोधत त्या वटवृक्षापाशी आले. तिथे पाहतात तो त्या महाकाय वारुळातून अत्यंत मधुर, मंजूळ असा 'ॐ गणेशाय नमः... ॐ गणेशाय नमः' चा ध्वनी अखंड बाहेर पडत होता! ऋषींनी ओळखले की आत तो धीवर अजूनही जिवंत आहे."

"मुद्गल ऋषींनी आपल्या कमंडलूतील पावन, अभिमंत्रित जल त्या वारुळावर शिंपडले. ते जल पडताच ते मातीचे वारूळ क्षणात विरघळले! आणि आतून जो महापुरुष बाहेर आला, ते दृश्य पाहून साक्षात मुद्गल ऋषींचेही डोळे दिपले!"

त्यानंतर भृशुंडी ऋषींनी तिथेच आपला आश्रम स्थापन केला. त्यांनी पुन्हा शंभर वर्षे अखंड तप केले. तेव्हा साक्षात परब्रह्म भगवान श्री गणेश त्यांच्यासमोर प्रगट झाले. गणपतीने भृशुंडीला आपल्या हृदयात सामावून घेतले आणि वरदान दिले: "हे भृशुंडी मुने! हे क्षेत्र यापुढे त्रिखंडात 'नामलक्षेत्र' म्हणून विख्यात होईल! येथे जो कोणी माझ्या आणि तुझ्या या रूपाचे दर्शन घेईल, त्याला संसाराच्या सर्व बंधनांतून मुक्ती मिळून परम मोक्ष प्राप्त होईल!"

👑 ५. इंद्राच्या विमानाची अट: संकष्टी चतुर्थीच्या एका वर्षाचे पुण्य

इंद्राच्या मुखातून भृशुंडी ऋषींची ही अद्भूत गाथा ऐकून राजा शूरसेन भारावून गेला. त्याने इंद्राला पुन्हा हात जोडून विचारले, "हे देवराज, हे तर अत्यंत अलौकिक चरित्र आहे! परंतु आपले विमान पुन्हा आकाशात झेपावण्यासाठी काय उपाय करावा लागेल? हे विमान पुन्हा कसे सुरू होईल?"

तेव्हा देवराज इंद्राने अत्यंत गंभीर स्वरात सांगितले, "हे राजा शूरसेना! एका कुष्ठरोगी मनुष्याच्या दृष्टीक्षेपाने या विमानाचे दैवी तेज नष्ट झाले आहे. आता जर तुझ्या या संपूर्ण नगरात असा कोणी भाविक मनुष्य असेल, ज्याने मनोभावे 'संकष्टी चतुर्थी' चे व्रत केले असेल; आणि त्याने आपल्या एका वर्षाच्या संकष्टी चतुर्थीच्या व्रताचे संपूर्ण पुण्य येथे दान केले, तरच हे विमान पुन्हा चालू होईल; अन्यथा हे विमान येथेच भूमीवर खिळून राहील!"

शूरसेन राजाने आश्चर्यचकित होऊन विचारले, "हे देवेंद्र! संकष्टी चतुर्थीचे व्रत एवढे सामर्थ्यवान आहे काय? ते व्रत कसे करावे? त्याचा इतिहास काय आहे? कृपा करून मला सविस्तर सांगावे!" तेव्हा इंद्राने राजा शूरसेनाला राजा कृतवीर्याच्या पूर्वजन्माची आणि संकष्टी व्रताची अमर कथा सांगण्यास प्रारंभ केला.

👶 ६. राजा कृतवीर्याचे अपत्यहीन दुःख आणि नारदांचे वैकुंठ गमन

इंद्र सांगू लागला: "प्राचीन काळी कृतवीर्य नावाचा एक अतिशय महापराक्रमी, धर्मात्मा आणि न्यायप्रिय चक्रवर्ती राजा होऊन गेला. त्याची पट्टराणी सुगंधा ही साक्षात लक्ष्मीसारखी सद्गुणी आणि पतिव्रता होती. त्या राजाकडे अफाट सैन्य, कुबेरासम संपत्ती आणि अखंड कीर्ती होती; परंतु त्यांच्या महालात एका लहान बालकाचे हसू उमटले नव्हते. ते राजदांपत्य निपुत्रिकतेच्या आगीत रात्रंदिवस जळत होते."

"अखेर संसाराच्या सुखांना कंटाळून राजा कृतवीर्य आणि राणी सुगंधा यांनी राज्यकारभार आपल्या प्रधानांच्या स्वाधीन केला आणि ते अरण्यात निघून गेले. तिथे त्यांनी अन्न-पाण्याचा त्याग केला; केवळ झाडांची गळलेली सुकी पाने आणि वायूचे भक्षण करून ते अहोरात्र खडतर तप करू लागले. त्यांची ती जर्जर अवस्था पाहून त्रिलोकात संचार करणाऱ्या देवर्षी नारदांना त्यांची अपार दया आली."

"नारदमुनी तात्काळ स्वर्गात गेले, जिथे कृतवीर्याचे दिवंगत पिता (पूर्वज) वास करत होते. नारदांनी त्यांना सांगितले, 'हे राजा, तुझा पुत्र कृतवीर्य आणि सून सुगंधा वनात भुकेने तडफडून प्राणांतिक तप करत आहेत. तू त्वरित काहीतरी उपाय कर; ज्यामुळे त्यांना पुत्रलाभ होईल, त्यांचे प्राण वाचतील आणि तुझ्या कुळालाही सद्गती लाभेल!'"

"आपल्या पुत्राचे हे दुःख ऐकून कृतवीर्याच्या पित्याचे काळीज हेलावले. तो तात्काळ सत्यलोकात साक्षात सृष्टीचे निर्माते पितामह ब्रह्मदेवांकडे गेला आणि हात जोडून म्हणाला, 'हे विधाता! माझा पुत्र कृतवीर्य अत्यंत धर्मनिष्ठ, नीतिमान आणि ईश्वरभक्त आहे; तरीही त्याच्या नशिबी संतानसुख का नाही? त्याला हा शाप कोणत्या कर्मामुळे मिळाला आहे?'"

🔮 ७. ब्रह्मदेवांनी उलगडलेले रहस्य: 'सोम' चा पूर्वजन्म आणि नकळत घडलेले व्रत

ब्रह्मदेवांनी आपली दिव्य दृष्टी उघडली आणि कृतवीर्याच्या पूर्वजन्माचा पडदा उलगडला. ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे राजा, ऐक! तुझा हा पुत्र पूर्वजन्मी 'सोम' नावाचा एक अत्यंत क्रूर, हीन कुळातील दरोडेखोर होता. लोकांना लुटणे आणि त्यांची हत्या करणे हाच त्याचा व्यवसाय होता. एके दिवशी जंगलातून जाणाऱ्या बारा निष्पाप ब्राह्मणांना त्याने अडवले आणि त्यांच्या संपत्तीसाठी त्या बाराही ब्राह्मणांची निर्घृण हत्या (ब्रह्महत्या) केली!"

"परंतु योगायोगाने त्या दिवशी एक अत्यंत पवित्र तिथी होती—ती तिथी म्हणजे 'माघ वद्य चतुर्थी' (माघातील अंगारकी/संकष्टी चतुर्थी) होती! दिवसभर वाटसरूंच्या शोधात जंगलात धावपळ झाल्यामुळे त्या सोमाच्या पोटात पाण्याचा एक थेंबही गेला नव्हता; म्हणजेच त्याचा दिवसभर कडक उपवास घडला!"

ब्रह्मदेवांनी उपाय सांगितला: "आता जर कृतवीर्याने आपल्या पत्नीसह शुद्ध अंतःकरणाने संकष्टी चतुर्थीचे सविधी व्रत आचरले, तर त्याच्या पूर्वजन्मातील त्या ब्रह्महत्येच्या दोषाचे क्षालन होईल आणि त्याला साक्षात इंद्रासारखा महापराक्रमी पुत्र प्राप्त होईल!"

🌙 ८. संकष्टी व्रताचा विधी, कृतवीर्याची पुत्रप्राप्ती आणि विमानाचे उड्डाण

कृतवीर्याच्या पित्याने विधात्याकडून संकष्टी चतुर्थीच्या व्रताचा संपूर्ण विधी समजून घेतला. त्यानंतर त्याने अरण्यात तप करणाऱ्या कृतवीर्याच्या स्वप्नात जाऊन त्याला दर्शन दिले आणि सांगितले: "बाळा, आत्महत्येसारखे हे घोर तप थांबव! विधात्याच्या आज्ञेनुसार तू आणि सुगंधा राणीने संकष्टी चतुर्थीचे व्रत सुरू करावे!"

कृतवीर्याने जागे होताच अत्यंत भक्तिभावाने संकष्टी चतुर्थीच्या व्रताचा संकल्प केला:

कृतवीर्याने सलग एक वर्ष या व्रताचे नित्यनेमाने आचरण केले. त्या व्रतपुण्याईने साक्षात भगवान गणेश प्रसन्न झाले. पूर्वजन्मीचे सर्व ब्रह्महत्या पातक जळून भस्म झाले. काही महिन्यांतच राणी सुगंधा गरोदर राहिली आणि तिने एका अत्यंत तेजस्वी, महापराक्रमी पुत्राला जन्म दिला (हाच तो पुढे पुराणात विख्यात झालेला चक्रवर्ती सहस्रार्जुन / कार्तवीर्यार्जुन होय!).

इंद्राने ही कथा संपवून राजा शूरसेनाला सांगितले, "असा आहे या संकष्टी व्रताचा अमोघ महिमा!" शूरसेन राजाने तात्काळ आपल्या राज्यात दवंडी पिटवली. तेव्हा नगरातील एका अत्यंत सात्त्विक आणि दरिद्री गणेशभक्ताने पुढे येऊन, आपल्या एका वर्षाच्या संकष्टी चतुर्थीच्या व्रताचे संपूर्ण पुण्य ओंजळीतून जल सोडून इंद्राच्या विमानाला अर्पण केले!

त्या संकष्टीच्या पुण्याईचा स्पर्श होताच, त्या विमानातील सर्व दोष क्षणात नष्ट झाले! ते विमान सहस्र सूर्यांच्या तेजाने पुन्हा तळपू लागले आणि देवदुंदुभींच्या गजरात आकाशात प्रचंड वेगाने स्वर्गाकडे झेपावले! राजा शूरसेन आणि संपूर्ण प्रजाजनांनी हात जोडून संकष्टी चतुर्थी व्रताचा आणि विघ्नहर्ता गजाननाचा जयजयकार केला.

✨ समारोप

'भृशुंडी ऋषी आणि कृतवीर्य राजाची कथा' ही संकष्टी चतुर्थीच्या अगाध वैभवाची साक्ष देणारी एक अमर दीपशिखा आहे. संकटाच्या अंधारात चाचपडणाऱ्या मानवाला गणेश नामस्मरणाचा आधार कसा तारून नेतो, हे या कथेतून सिद्ध होते. महाराष्ट्रातील वारकरी आणि गणेश संप्रदायातही संकष्टीचे व्रत हे प्रत्येक घरात अत्यंत आदराने पाळले जाते: "संकटी पावे गणपती। संकष्ट चतुर्थीची हीच महती॥" अशाच प्रासादिक गणेश पुराण कथा, संतांचे विचार आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री भृशुंडी ऋषी महाराज की जय । संकष्ट चतुर्थी व्रत की जय । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥