अंगारकी चतुर्थी, मंगळाची कथा व चंद्राला शाप

सनातन व्रताचार परंपरेमध्ये संकटनाशन आणि मनोकामनापूर्तीसाठी 'संकष्टी चतुर्थी' या व्रताला अग्रगण्य स्थान दिले गेले आहे. प्रत्येक महिन्याच्या वद्य (कृष्ण) पक्षातील चतुर्थी ही संकटांचे हरण करणारी मानली जाते; परंतु हीच संकष्टी चतुर्थी जेव्हा मंगळवारी येते, तेव्हा तिला 'अंगारकी संकष्टी चतुर्थी' असा महायोग प्राप्त होतो. एका अंगारकी चतुर्थीचे व्रत केल्याने संपूर्ण वर्षाच्या संकष्टींचे पुण्य एकाच दिवसात प्राप्त होते, असा भाविकांचा दृढ विश्वास आहे. परंतु हा योग कसा निर्माण झाला? मंगळ ग्रहाला 'अंगारक' नाव कसे लाभले? आणि प्रत्येक संकष्टीला ज्या चंद्राची पूजा करून आपण उपवास सोडतो, त्या चंद्राला भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला पाहणे का निषिद्ध मानले गेले आहे? या सर्व प्रश्नांची आध्यात्मिक उत्तरे 'श्री गणेश पुराणाच्या उपासना खंडात' अतिशय सविस्तरपणे उलगडतात.

या भागात भगवान ब्रह्मदेव आणि महर्षी व्यास यांच्या अमृतमय संवादातून दोन अत्यंत महत्त्वाच्या पौराणिक घटना मांडल्या गेल्या आहेत: पहिली म्हणजे अवंती नगरीतील भारद्वाज ऋषींचे तेज पृथ्वीने धारण करून जन्मलेल्या लालबुंद बालकाची (मंगळाची) सहस्र वर्षांची घोर गणेश साधना; आणि दुसरी म्हणजे कैलासावरील अमृतफळाच्या प्रसंगावरून ब्रह्मदेवांची चेष्टा करणाऱ्या गर्विष्ठ चंद्राला श्री गणेशाने दिलेला शाप व नंतर मस्तकी चंद्र धारण करून झालेले 'भालचंद्र' नामाचे अलौकिक प्रकटीकरण. संकष्टीचा शास्त्रोक्त विधी आणि या दोन कथांचा हा एक अत्यंत प्रासादिक, ज्ञानवर्धक आणि मोक्षप्रद प्रवास आहे.

"अंगारकदिने प्राप्ते संकष्टा या भवेत्तिथिः। तस्यां यः कुरुते पूजां सर्वान् कामानवाप्नुयात्॥"
अर्थात: मंगळवारी येणाऱ्या संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी जो भाविक एकाग्र चित्ताने षोडशोपचारे श्री गणेशाची पूजा करतो, त्याच्या आयुष्यातील सर्व संकटे, ग्रहदोष आणि दारिद्र्य समूळ नष्ट होऊन त्याला सर्व ऐहिक व पारलौकिक सुखांची प्राप्ती होते.

🌙 १. संकष्टी चतुर्थी व्रताचा शास्त्रोक्त विधी व आचरण नियम

श्री गणेश पुराणात स्वतः ब्रह्मदेवांनी संकष्टी चतुर्थीच्या व्रताचा प्रारंभ आणि त्याचा अचूक विधी स्पष्ट केला आहे. ज्या कोणत्याही साधकाला किंवा गृहस्थाला संकष्टी चतुर्थीचे नित्य व्रत सुरू करायचे असेल, त्याने माघ महिन्यातील वद्य (कृष्ण) चतुर्थी ज्या वेळी मंगळवारी येते, त्या अत्यंत शुभ मुहूर्तावर या महाव्रताचा संकल्पपूर्वक आरंभ करावा. हे व्रत केवळ एका दिवसाचा उपवास नसून आत्मशुद्धीचा एक महायज्ञ आहे.

🪐 २. मंगळाची कथा: अवंती नगरी, भारद्वाज ऋषी आणि पृथ्वीपुत्राचा जन्म

संकष्टी चतुर्थीचा विधी सांगितल्यानंतर ब्रह्मदेवांनी मंगळवारी येणाऱ्या चतुर्थीला 'अंगारकी' हे नाव कसे पडले, याची अद्भूत गाथा सांगण्यास प्रारंभ केला: "हे व्यासमुनी! प्राचीन काळी पावन क्षिप्रा नदीच्या तीरावर वसलेल्या प्रसिद्ध अवंती नगरीमध्ये (उज्जयिनी) परम तपस्वी महर्षी भारद्वाज यांचा पवित्र आश्रम होता. भारद्वाज ऋषी हे महान वेदसंपन्न आणि जितेंद्रिय मुनी होते."

एके दिवशी माध्यान्हसमयी महर्षी भारद्वाज नित्य स्नानासाठी क्षिप्रा नदीच्या तीरावर गेले. त्यावेळी स्वर्गातील एक अत्यंत रूपवान, लावण्यवती अप्सरा त्या नदीच्या निर्मळ जलात जलक्रीडा करत होती. तिचे ते भिजलेले, कांतिमान आणि नग्न लावण्य अचानक ऋषींच्या दृष्टीस पडले. त्या क्षणी ऋषींची समाधी ढळली आणि त्यांच्या मनात तीव्र कामविकार उत्पन्न झाला. त्या कामपीडेमुळे त्यांचे अमोघ ऋषितेज (वीर्य) स्खलित होऊन नदीच्या काठावरील जमिनीवर पडले.

त्या महर्षींच्या तेजाचा अवमान होऊ नये म्हणून साक्षात धरणीमातेने (पृथ्वीने) ते वीर्य अत्यंत आदराने आपल्या गर्भात धारण केले! योग्य काळ पूर्ण होताच त्या भूमीच्या उदरातून एक अत्यंत देखणा, लालबुंद कांती असलेला, निखाऱ्यासारखा तेजस्वी असा एक दिव्य बालक प्रगट झाला. पृथ्वीपुत्र असल्यामुळे त्याचे नाव 'भौम' असे ठेवण्यात आले.

तो बालक जसा थोडा मोठा झाला, तशी त्याच्या मनात आपल्या जन्मदात्या पित्याला भेटण्याची तीव्र उत्कंठा जागी झाली. माता पृथ्वी स्वतः त्या बालकाला सोबत घेऊन महर्षी भारद्वाजांच्या आश्रमात आली. पृथ्वीने ऋषींना वंदन करून घडलेला सर्व वृत्तांत कथन केला आणि म्हणाली, "हे महर्षे! हा आपलाच तेजःपुत्र आहे. मी केवळ याचे पालनपोषण केले आहे. आता आपण या तेजस्वी पुत्राचा स्वीकार करावा!" भारद्वाज ऋषींनी अत्यंत प्रेमाने त्या लालबुंद पुत्राला छातीशी लावले आणि त्याचा स्वीकार केला.

🔥 ३. नर्मदा तीरावरील सहस्र वर्षांची तपश्चर्या आणि अंगारकाचा भाग्योदय

महर्षी भारद्वाजांनी आपल्या पुत्राचे उपनयन केले, त्याला वेद, उपनिषदे आणि शास्त्रांचे परिपूर्ण शिक्षण दिले. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर ऋषींनी त्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय प्राप्त करण्यासाठी श्री गणेश मंत्राची दीक्षा दिली. पित्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून तो तरुण बालक नर्मदा नदीच्या पवित्र तीरावर गेला.

नर्मदेच्या पावन खोऱ्यात एका अत्यंत एकांत, निसर्गरम्य जागी त्याने दर्भासन घातले. त्याने डोळे मिटले आणि केवळ श्वासाश्वासांत गणेशाच्या ओंकार मंत्राचा अखंड जप सुरू केला. त्याचे हे तप सामान्य नव्हते; एक-दोन शतके नव्हे, तर सलग एक हजार (१०००) वर्षे तो बालक अन्न-पाण्याचा त्याग करून एकाच आसनावर ध्यानस्थ बसून राहिला! त्याच्या अंगाभोवती लखलखणाऱ्या अग्नीचे तेज पसरले.

त्याची ही कठोर, निष्काम आणि प्रदीर्घ साधना पूर्ण झाली तो दिवस होता—माघ महिन्यातील वद्य (कृष्ण) चतुर्थीचा! त्या पावन दिवशी साक्षात आदिदेव भगवान श्री गजानन चतुर्भुज, सिंदूरवर्ण रूपात त्याच्यासमोर प्रगट झाले. गणपतीने अमृतवाणीने सांगितले, "वत्सा! तुझ्या या सहस्र वर्षांच्या तपोनिष्ठेने मी अत्यंत संतुष्ट झालो आहे. उठ, तुला जे हवे असेल ते वरदान मागून घे!"

वरदान देऊन गणेश अंतर्धान पावले. भारद्वाजपुत्र अंगारकाने त्या नर्मदा तीरावरील तपोभूमीत एका भव्य मंदिराची उभारणी केली. त्या मंदिरात त्याने साक्षात 'दशभुजा (दहा हात असलेल्या) गणपतीची' प्राणप्रतिष्ठा केली आणि त्या मूर्तीचे नाव 'मंगलमूर्ती' असे ठेवले! तेव्हापासून आजतागायत मंगळवारी येणाऱ्या संकष्टीला 'अंगारकी' म्हणून पाळण्याची महान परंपरा सुरू झाली.

🍎 ४. चंद्राचा गर्व: कैलासावरील अपूर्व फळ, ब्रह्मदेवांचा निर्णय आणि चंद्राची चेष्टा

या कथेचा दुसरा भाग चंद्राच्या अहंकाराशी आणि त्याला मिळालेल्या शापाशी जोडलेला आहे. महर्षी भृगु सोमकांत राजाला सांगू लागले: "हे राजा, एके दिवशी पितामह ब्रह्मदेव भगवान शंकराच्या भेटीसाठी कैलास पर्वतावर गेले होते. योगायोगाने त्याच वेळी तिथे त्रिलोकात संचार करणारे देवर्षी नारदही आले. नारदांच्या हातात स्वर्गातील एका दिव्य कल्पवृक्षाचे 'अतिशय अपूर्व, अमरत्व देणारे ज्ञानफळ' होते. नारदांनी ते फळ अत्यंत आदराने भगवान शंकरांना अर्पण केले."

ते अद्भूत फळ पाहताच शेजारी खेळत असलेले शंकरांचे दोन्ही पुत्र—षडानन (कार्तिकेय) आणि गजानन (गणपती)—ते फळ आपल्यालाच खाण्यासाठी मिळावे म्हणून हट्ट करू लागले! दोघेही शंकराच्या हाताला झोंबू लागले. बालकांचे हे गोड भांडण पाहून शंकरांनी जवळच बसलेल्या ब्रह्मदेवांना विचारले, "हे विधात्या, तुम्हीच सांगा, हे एकुलते एक फळ मी या दोघांपैकी कोणाला देऊ?"

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी क्षणाचाही विचार न करता ज्येष्ठत्वाचा विचार करून कार्तिकेयाचे नाव घेतले: "हे महादेवा, हे फळ कुमार कार्तिकेयाला द्यावे!" ब्रह्मदेवांचा हा निर्णय ऐकून बाल गजाननाच्या अंतःकरणाला मोठा धक्का बसला. गजाननाला वाटले की हा उघड पक्षपात आहे. परंतु त्यावेळी गणपतीने शांत राहून कोणताही राग व्यक्त केला नाही. फळ कार्तिकेयाला मिळाले आणि ब्रह्मदेव आपल्या सत्यलोकात परत निघून गेले.

सत्यलोकात परतल्यानंतर एके दिवशी ब्रह्मदेव आपल्या सिंहासनावर ध्यानस्थ बसले होते. त्यावेळी गणपतीने ब्रह्मदेवांना त्यांच्या पक्षपाताची जाणीव करून देण्यासाठी एक महाभयंकर, विक्राळ, प्रलयंकारी रूप धारण केले आणि ते अचानक ब्रह्मदेवासमोर प्रगट झाले! त्या अक्राळविक्राळ रूपाला पाहून साक्षात ब्रह्मदेव प्राणभयाने थरथर कापू लागले. त्यांचे चारही मुखे घामाने डबडबले.

नेमक्या त्याच वेळी आकाशात आपल्या सौंदर्याच्या आणि शीतल चांदण्याच्या गर्वात मग्न असलेला चंद्र (चंद्रदेव) तिथून जात होता. त्याने ब्रह्मदेवाची ती घाबरलेली अवस्था आणि समोर उभ्या असलेल्या लंबोदर, सुपासारखे कान असलेल्या, एका दाताच्या गजाननाची स्थूल देहयष्टी पाहिली. ते पाहून गर्विष्ठ चंद्राला अनावर मौज वाटली!

चंद्राने गणपतीच्या पोटाची, हत्तीच्या मुखाची आणि विचित्र रूपाची अत्यंत हीन शब्दांत चेष्टा (कुचेष्टा) केली! "अरे, हे काय विद्रूप रूप आहे!" असे म्हणून तो आकाशात स्वतःच्याच विनोदावर खदाखदा, मोठ्याने उपहासाने हसू लागला!

⚡ ५. गणपतीचा भीषण शाप, चंद्राचे तेज लोपणे आणि विश्वातील हाहाकार

आपल्या रूपाची केलेली ती अवाजवी आणि उद्धट कुचेष्टा ऐकून भगवान गजाननाचा संताप अनावर झाला! प्रलयंकारी रुद्रासारखे त्यांचे डोळे अंगारासारखे लाल झाले. त्यांनी चंद्राकडे आपली तर्जनी रोखली आणि संपूर्ण विश्वात घुमेल अशा वज्रगंभीर स्वरात शाप दिला:

"अरे गर्विष्ठ, मूढ चंद्रा! स्वतःच्या क्षणभंगुर सौंदर्याच्या मस्तीत तू साक्षात परब्रह्माची विटंबना केलीस? माझ्या रूपावर तू असा अट्टहासाने हसलास? ऐक, तुझ्या या पापाचे प्रायश्चित्त म्हणून—तुझे हे सर्व रूप, कांती आणि तेज याच क्षणी लोप पावो! तू काळाठिक्कर, विद्रूप आणि तेजहीन होशील! आणि यापुढे त्रिखंडात कोणीही तुझे तोंड पाहणार नाही; जो कोणी तुझ्या तोंडाकडे पाहील, त्याला महाभयंकर चोरीचा आणि कलंकाचा दोष (पातक) लागेल!"

गणेशाच्या मुखातून शापवाणी बाहेर पडताच क्षणात चमत्कार घडला! चंद्राचे ते मोहक, धवल तेज पूर्णपणे विझून गेले. त्याचे सुंदर शरीर एखाद्या जळलेल्या कोळशासारखे काळेकुट्ट, डागाळलेले आणि कुरूप दिसू लागले. आकाशातील चांदणे नाहीसे झाले आणि सर्वत्र गडद अंधकार पसरला.

अपमानाने, लज्जेने आणि नैराश्याने ग्रस्त झालेला चंद्र आकाशातून पळून गेला आणि एका खोल, अंधाऱ्या कपारीत लपून बसला. चंद्र लपल्यामुळे संपूर्ण निसर्गाचे चक्र कोलमडले! वनस्पतींमधील औषधी रस आटले, समुद्राची भरती-ओहोटी थांबली, रात्रीचा गारवा संपून सृष्टीतील जीव तडफडू लागले.

🙏 ६. देवांची मध्यस्थी, गंगेच्या तीरावर चंद्राचे १२ वर्षे तप आणि उःशाप

सृष्टी संकटात सापडलेली पाहून सर्व देव, ऋषी-मुनी आणि गंधर्व एकत्र आले. ते साक्षात भगवान गणपतीच्या चरणी शरण आले. देवांनी गणेशाची अष्टसात्त्विक भावाने स्तुती केली, हात जोडून प्रार्थना केली आणि सांगितले, "हे दयाघना! चंद्राने अज्ञानाने घोर अपराध केला हे खरे आहे; परंतु त्याच्याविना ही सृष्टी नष्ट होईल. आपण दयाळू आहात, कृपा करून या विश्वावर दया करा आणि चंद्राला उःशाप द्या!"

देवांच्या प्रार्थनेने विघ्नहर्त्याचा राग शांत झाला. गणपतीने सांगितले, "माझा शाप पूर्णपणे निष्फळ ठरू शकत नाही; परंतु मी एक मर्यादा घालून देतो. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या दिवशी माझा मुख्य वार्षिकोत्सव असतो. केवळ त्या एका तिथीला जर कोणी चंद्राचे दर्शन घेईल, तर त्याला खोट्या आरोपाचा आणि कलंकाचा सामना करावा लागेल! एरवीच्या दिवसांत त्याचे दर्शन दोषमुक्त राहील."

देवांनी जाऊन लपलेल्या चंद्राला सर्व हकीकत सांगितली आणि त्याला प्रायश्चित्त घेण्याचा सल्ला दिला. चंद्राने तात्काळ भूलोकावर प्रयाण केले. पवित्र गंगेच्या दक्षिण तीरावर एका अत्यंत शांत स्थानी चंद्र आला. तिथे त्याने एकाग्र चित्ताने सलग बारा (१२) वर्षे भगवान गणेशाची षोडशोपचारे आराधना केली.

🌙 ७. भालचंद्र रूपाचा उदय, सिद्धिक्षेत्राची स्थापना आणि चंद्रपूजेचा नियम

बारा वर्षांच्या कठोर साधनेनंतर भगवान श्री गणेश चंद्रासमोर प्रगट झाले. चंद्राने अश्रू ढाळत लोटांगण घातले आणि क्षमायाचना केली. तेव्हा भगवान गजाननाने चंद्राला उठवले आणि अत्यंत वात्सल्याने सांगितले:

चंद्राला त्याचे अमृतमय तेज परत मिळाले. कृतज्ञतेने भरून गेलेल्या चंद्राने त्या गंगा तीरावरील तपोभूमीत एका भव्य मंदिराची उभारणी केली आणि तिथे मस्तकावर चंद्रकोर धारण केलेल्या 'भालचंद्र गणेशाची' स्थापना केली. ते पवित्र स्थान पुढे 'सिद्धिक्षेत्र' म्हणून विख्यात झाले. अशा प्रकारे चंद्राचा अहंकार गळून पडला आणि तो गणेशाच्या मस्तकाचे चिरंतन आभूषण बनला!

✨ समारोप

'अंगारकी चतुर्थी, मंगळाची कथा आणि चंद्राला शाप' ही कथा मानवी मनातील अहंकार दूर करून अंतःकरणात भक्तीची शीतल ज्योत प्रज्वलित करणारी आहे. कर्माचा हिशोब कसा चुकत नाही आणि ईश्वराची खरी शरणागती रंकाचा राव किंवा शापिताचा देव कसा बनवू शकते, याचे हे अप्रतिम उदाहरण आहे. महाराष्ट्रातील वारकरी आणि गणेश संप्रदायातही भालचंद्राचे ध्यान धरताना संतांनी म्हटले आहे: "भालचंद्र शोभे भाळी। दुर्वांकुर वाहा चरणी। विघ्नहर्त्या धाव पावे। संकष्टीच्या दिनी॥" अशाच समृद्ध पौराणिक आख्यायिका, संतचरित्रे आणि हरिपाठाचा नित्य आनंद घेण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.

॥ श्री मंगलमूर्ती महाराज की जय । श्री भालचंद्राय नमः । श्री गणेशार्पणमस्तु ॥