जगद्गुरु श्री संत तुकाराम महाराज बीज

महाराष्ट्राची पावन भूमी ही संतांच्या अलौकिक विचारांनी आणि भक्तीच्या अमूल्य साहित्याने समृद्ध झालेली आहे. वारकरी संप्रदायाच्या या अथांग ज्ञानमंदिराचा 'कळस' म्हणून ज्यांचे नाव आदराने आणि भक्तिभावाने घेतले जाते, ते म्हणजे जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज! त्यांच्या वाणीतून उमटलेला प्रत्येक अभंग हा केवळ विठ्ठल भक्तीचा सोहळा नाही, तर ती मानवी मनाला संसारातील दुःखांतून मुक्त करणारी संजीवनी आहे. दरवर्षी फाल्गुन कृष्ण द्वितीयेच्या पावन तिथीला साजरा होणारा 'तुकाराम बीज' हा सोहळा तुकोबांच्या अलौकिक सदेह वैकुंठगमनाची अमर स्मृती जागवणारा अत्यंत पवित्र दिवस आहे.

🚩 १. जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांचे बालपण व खडतर जीवनप्रवास

पुणे जिल्ह्यातील इंद्रायणीच्या कुशीत वसलेल्या देहू या पावन गावात इ.स. १६०८ च्या सुमारास तुकोबांचा जन्म झाला. त्यांचे पूर्ण नाव तुकाराम बोल्होबा आंबिले (मोरे) असे होते. त्यांचे वडील बोल्होबा आणि आई कनकाई या विठ्ठलाच्या परमभक्त होत्या. तुकोबांचे पूर्वज विश्वंभरबाबा यांच्यापासूनच घराण्यात पंढरीच्या वारीची आणि विठ्ठल भक्तीची परंपरा चालत आली होती. मोरे घराणे देहू गावातील प्रतिष्ठित महाजन (सावकार) होते आणि त्यांना गावच्या करवसुलीचे अधिकारही प्राप्त होते.

परंतु, नियतीने तुकोबांच्या आयुष्याची परीक्षा घेण्याचे ठरवले होते. अवघ्या १८ व्या वर्षी त्यांच्या आई-वडिलांचे छत्र हरपले. त्यातच महाराष्ट्रावर पडलेल्या भीषण दुष्काळात तुकोबांची पहिली पत्नी रखुमाबाई आणि लहान मूल अन्नान्न करून दगावले. दुसऱ्या पत्नी जिजाबाई (आवली) या कडक स्वभावाच्या होत्या. एकामागोमाग एक आलेल्या या दुःखाच्या वादळांनी तुकोबांचे मन संसारातील नश्वर गोष्टींपासून पूर्णपणे विरक्त झाले.

🧘‍♂️ २. भक्तीचा साक्षात्कार आणि 'तुकाराम गाथा'

संसारातील दुःखांनी व्यथित झालेले तुकोबा देहू जवळील भामचंद्र आणि भंडारा पर्वताच्या एकांतात जाऊन विठ्ठल नामस्मरणात लीन झाले. तिथे त्यांना आत्मज्ञानाचा प्रकाश मिळाला. स्वप्नात सद्गुरू बाबा चैतन्य यांनी त्यांना 'रामकृष्ण हरी' या महामंत्राची दीक्षा दिली. गुरु उपदेश प्राप्त झाल्यावर तुकोबांनी आपला उरलेला सर्व काळ सामान्यांच्या उद्धारासाठी आणि भक्तीच्या प्रसारासाठी समर्पित केला.

तुकोबांनी आपल्या सहज, सोप्या पण प्रभावी बोलीभाषेत सुमारे ४,५०० हून अधिक अभंगांची रचना केली, जी आज 'तुकाराम गाथा' म्हणून अजरामर आहे. समाजव्यवस्थेतील ढोंग, अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि कर्मठ विचारांवर त्यांनी आपल्या अभंगांतून परखड प्रहार केले. ज्ञानाचा हा विचार सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवल्यामुळे त्या काळातील कर्मठ लोकांनी त्यांच्या अभंगांच्या वह्या इंद्रायणी नदीच्या डोहात बुडवल्या. परंतु, तुकोबांच्या अथांग भक्तीमुळे आणि विठुरायाच्या कृपेने त्या वह्या १३ दिवसांनंतर इंद्रायणीच्या पाण्यावर तंतोतंत तरंगल्या, हा इतिहास सर्वश्रुत आहे.

"जे का रंजले गंजले | त्यांसी म्हणे जो आपुले ||
तोचि साधू ओळखावा | देव तेथेचि जाणावा ||"
— हीच तुकोबांच्या संपूर्ण जीवनसाधनेची आणि मानवतेची मूळ व्याख्या आहे.

✨ ३. 'तुकाराम बीज' म्हणजे काय?

फाल्गुन कृष्ण द्वितीया (बीज) हा दिवस वारकरी संप्रदायात संत तुकाराम महाराजांचा 'वैकुंठगमन दिन' म्हणून अत्यंत श्रद्धेने पाळला जातो. मराठी संस्कृतीत द्वितीया या तिथीला 'बीज' म्हटले जाते. वारकरी परंपरेतील प्रबळ श्रद्धेनुसार, या पावन दिवशी तुकोबांनी आपल्या अंतिम कीर्तनानंतर अवघ्या भक्तांचा निरोप घेतला आणि ते सदेह (सजीव शरीराने) वैकुंठाला गेले.

देहू येथील इंद्रायणी नदीच्या तीरावर असलेल्या वैकुंठस्थानावर या दिवशी अभूतपूर्व सोहळा रंगतो. दुपारी १२ वाजेच्या सुमारास तुकोबांच्या वैकुंठगमनाचा क्षण आठवून 'विठ्ठल-विठ्ठल'चा जयघोष केला जातो. देहूतील मुख्य मंदिरातील नांदुरकीचा वृक्ष या क्षणी हलतो, अशी भक्तांची गाढ श्रद्धा आहे.

⚔️ ४. तुकोबांचा सामाजिक लढा, विरोध आणि विविध दृष्टिकोन

संत तुकाराम महाराजांनी केवळ भक्तीचाच मार्ग दाखवला नाही, तर तत्कालीन समाजातील कर्मठपणा, विषमता आणि ढोंगी वृत्तीवर आपल्या अभंगांतून अत्यंत जळजळीत आघात केले. वेद आणि अध्यात्मावर विशिष्ट वर्गाची असलेली मक्तेदारी मोडून काढत तुकोबांनी प्राकृत मराठी भाषेत भक्तीचे द्वार सर्वांसाठी उघडे केले. यामुळे तत्कालीन समाजात प्रस्थापित आणि धार्मिक अधिष्ठान असलेल्या काही कर्मठ घटकांकडून तुकोबांना तीव्र विरोधाचा सामना करावा लागला.

तुकोबांच्या शिष्या संत बहिणाबाई यांनी आपल्या साहित्यात नोंदवल्याप्रमाणे, देहूतील मंबाजी गोसावींसारख्या व्यक्तींकडून तुकोबांना आणि त्यांच्या भक्तांना अतोनात त्रास दिला गेला. तुकोबांनी आपल्या अभंगांतूनही या छळाची आणि संभाव्य धोक्याची जाणीव वारंवार व्यक्त केली होती:

तुकोबांच्या लेखनातून तत्कालीन विरोधाची तीव्रता स्पष्ट होते. प्रस्थापित व्यवस्थेच्या अन्यायाविरुद्ध आणि कर्मकांडाविरुद्ध बोलताना तुकोबांनी स्पष्ट केले होते की, सत्याच्या मार्गावर चालताना देहाचे शेकडो तुकडे झाले तरी ते मागे हटणार नाहीत.

ऐतिहासिक व वैचारिक अभ्यासकांचे मते:
तुकोबांच्या अंताविषयी समाजात आणि अभ्यासकांमध्ये दोन महत्त्वाचे मतप्रवाह पाहायला मिळतात:

• १. सोहळा व श्रद्धा भाव (सदेह वैकुंठगमन): वारकरी संप्रदायाची अढळ श्रद्धा आहे की, तुकोबांच्या अलौकिक भक्तीमुळे त्यांना सदेह वैकुंठप्राप्ती झाली आणि त्यांनी देहाचा त्याग न करता परमेश्वराच्या धामात प्रवेश केला.
• २. ऐतिहासिक व संशोधनात्मक दृष्टिकोन: विचारवंत आणि अभ्यासक (जसे की डॉ. आ. ह. साळुंखे यांनी आपल्या 'विद्रोही तुकाराम' ग्रंथात मांडलेले विचार) असा तर्क मांडतात की, तुकोबांनी प्रस्थापित विषमतेला आणि उच्चवर्णीय मक्तेदारीला दिलेले आव्हान यामुळे तत्कालीन काही हितसंबंधी लोकांच्या मनात विषारी भावना निर्माण झाली होती. तुकोबांच्या अभंगांतील काही उल्लेखांवरून त्यांच्यावर घातपात झाल्याची शंका काही अभ्यासकांकडून व्यक्त केली जाते.

🌟 ५. तुकोबांच्या विचारांची अमर प्रासंगिकता

वैकुंठगमनाचा प्रसंग श्रद्धा आणि संशोधाच्या दृष्टिकोनातून कसाही पाहिला, तरी तुकाराम महाराजांचे विचार आणि अभंग गाथा आज ३०० हून अधिक वर्षांनंतरही तितकीच जिवंत आणि मार्गदर्शक आहे. महात्मा गांधींपासून ते आधुनिक विचारवंतांपर्यंत सर्वांनाच तुकोबांच्या साहित्याने भुरळ घातली आहे.

तुकाराम बीज हा केवळ एका तिथीचा सण नसून, तो सत्य, समता, करुणा आणि निस्सीम भक्तीचा मार्ग स्वीकारण्याचा दिवस आहे. ५ मार्च २०२६ रोजी तुकाराम बीज साजरी करताना आपण सर्वांनी तुकोबांच्या या वैचारिक वारशाचा सन्मान करूया.