शंखचुडाचा वध व शंखाची पावन निर्मिती

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील शंखचूड उपाख्यानाचा हा अंतिम अध्याय अत्यंत गूढ, तात्त्विक आणि अलौकिक रहस्यांनी परिपूर्ण आहे. मागील अध्यायात आपण पाहिले की कशा प्रकारे कश्यप वंशात दंभाच्या तपाने साक्षात श्रीकृष्णाचा पार्षद सुदामा हा दानवकुळात शंखचूड म्हणून अवतीर्ण झाला. शंखचुडाची उत्पत्ती व स्वर्गविजय (भाग २३ अ) मध्ये आपण अभ्यासले की, स्वतः ब्रह्माजींकडून लाभलेले अभेद्य श्रीकृष्णकवच, सती तुळशीचे पातिव्रत्य आणि अमोघ बाहुबल यांच्या जोरावर शंखचूडाने स्वर्गावर विजय मिळवला आणि महादेवांचे दूत पुष्पदंत यांचा शांतता प्रस्ताव धुडकावून लावला.

पुष्पदंताचा निरोप ऐकून भगवान सदाशिवांनी अधर्माच्या परिहारासाठी स्वतः रणांगणावर उतरण्याचा निर्णय घेतला. पुष्पभद्रा नदीच्या पवित्र तीरावर देव आणि दानवांचे अभूतपूर्व महायुद्ध उभे ठाकले. एका बाजूला नंदी, वीरभद्र, कार्तिकेय आणि महाकाली यांचा रौद्र पराक्रम, तर दुसऱ्या बाजूला शंखचूडाचे अजेय शौर्य! प्रत्यक्ष महादेवांचा त्रिशूळही ज्या कवचापुढे थांबत होता, ते श्रीकृष्णकवच मिळवण्यासाठी श्रीहरींनी रचलेली अलौकिक विप्रलीला, सती तुळशीचा पातिव्रत्य भंग आणि शेवटी 'विजय' नावाच्या स्वयंभू त्रिशूळाने घडलेला शंखचूड संहार—या सर्व घटना विश्वाच्या इतिहासाला नवी दिशा देणाऱ्या ठरल्या. या कथेमध्ये आपण शंखचूडाचा वध, त्याची गोलोकात सुदामा रूपाने शापमुक्ती आणि त्याच्या पवित्र अस्थींपासून झालेल्या मंगल शंखांची उत्पत्ती सविस्तर अभ्यासणार आहोत.

"ईश्वराच्या भक्ताचा संहार हा त्याचा विनाश नसून त्याच्या शापाची मुक्ती असते. जो भक्त अंतःकरणात श्रीकृष्णाचे ध्यान धरून महादेवांच्या पावन शस्त्राने देहत्याग करतो, तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होऊन थेट गोलोकातील दिव्य पदाला प्राप्त होतो." — शिवपुराण युद्ध खंड.

⚡ १. महादेवांचा क्रोध, चंद्रभागा तीरावरील सैन्याची जमवाजमव व तुळशीचा निरोप

कैलासावर परतलेल्या दूत पुष्पदंताने शंखचूडाचे ते उद्दाम, गर्विष्ठ आणि आव्हानात्मक शब्द जसेच्या तसे भगवान शंकरांना ऐकवले. आपल्या शांतता प्रस्तावाला एका असुराने अशा निर्लज्जपणे धुडकावून लावावे, हे ऐकून शांत, समाधीस्थ असणाऱ्या महादेवांच्या मस्तकावरील त्रिनेत्र क्रोधाने धगधगू लागले. त्रिलोकीनाथांनी तात्काळ आपल्या गणांना महायुद्धाचे बिगुल फुंकण्याचे आदेश दिले.

भगवान सदाशिव स्वतः आपल्या दिव्य वृषभावर आरूढ झाले. त्यांच्या समवेत त्यांची संहारक शक्ती असणारी भगवती भद्रकाली, महासेनानी स्कंद (कार्तिकेय), गणाध्यक्ष श्री गणेश, आणि प्रलयाग्नीप्रमाणे तळपणारे महापराक्रमी वीरभद्र युद्धासाठी सज्ज झाले. कोट्यवधींच्या संख्येने असणारे प्रमथ गण, भूत, पिशाच, डाक play आणि भैरव कैलासावरून गर्जना करत खाली उतरले. हे महाकाय सैन्य युद्धाच्या पहिल्या टप्प्यावर चंद्रभागा नदीच्या तीरावर येऊन पोहोचले.

तिकडे शंखचूडाच्या गुप्तहेरांनी महादेवांचे सैन्य निघाल्याची वार्ता राजधानीत आणली. शंखचूड हा स्वतः एक अत्यंत निष्णात राजनीतिज्ञ आणि धर्मवेत्ता होता. साक्षात महाकाल युद्धासाठी येत आहेत हे जाणून त्याने आधी आपल्या कर्तव्यांची वाटणी केली. त्याने आपल्या पुत्राला राजसिंहासनावर बसवले; त्याच्या मस्तकावर छत्र धरून राज्याची, आपल्या वृद्ध मातेची आणि प्रजेच्या कल्याणाची संपूर्ण जबाबदारी त्याच्या स्वाधीन केली.

त्यानंतर तो आपल्या अंतःपुरात गेला. तेथे त्याची प्राणप्रिय पत्नी सती तुळशी थरथरत्या अंतःकरणाने उभी होती. शंखचूडाने तिच्या चरणी मस्तक ठेवले आणि युद्धासाठी जाण्याची आज्ञा मागितली. तुळशीच्या डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या; तिच्या अंतःप्रेरणेला होणाऱ्या अमंगल भविष्याची चाहूल लागली होती. परंतु क्षत्रिय धर्माची मर्यादा ओळखून तिने जड अंतःकरणाने आपल्या पतीचे मंगल औक्षण केले, भाळावर विजयाचा टिळा लावला आणि अश्रूंनी भिजलेल्या नयनांनी त्याला अखेरचा निरोप दिला. दानवराज शंखचूड आपल्या कोट्यवधींच्या चतुरंग सेनेसह पुष्पभद्रा नदीच्या विस्तीर्ण तीरावर दाखल झाला.

📜 २. महादेवांचा अंतिम शांतता संदेश व शंखचूडाचा पक्षपाताचा आरोप

पुष्पभद्रा नदीच्या एका तीरावर महादेवांचे दिव्य सैन्य आणि दुसऱ्या तीरावर असुरांची अथांग सेना समोरासमोर उभी ठाकली. रणांगणावर एवढा महाकाय रक्तपात सुरू होण्यापूर्वी, करुणासिंधू शंकरांनी शेवटचा समेट घडवून आणण्यासाठी पुन्हा एकदा आपला एक दूत शंखचूडाकडे पाठवला.

महादेवांनी अत्यंत तात्त्विक आणि मार्मिक निरोप पाठवला होता:
"हे शंखचूडा! तू सुजाण, वेदज्ञ आणि धर्मात्मा आहेस. तू विचार कर—देव आणि दानव हे दोघेही महर्षी कश्यपांचेच पुत्र आहेत. नात्याने तुम्ही सर्व सख्खे सावत्र बंधू आहात! एकाच पित्याची लेकरे असताना तुम्ही आपापसात वैर का करता? देवांना विनाकारण त्रास देऊन त्यांचे नैसर्गिक स्थान हिरावून घेणे हे धर्माला धरून नाही. अजूनही वेळ गेलेली नाही; देवांचे स्वर्गराज्य त्यांना ससम्मान परत कर, अनावश्यक रक्तपात टाळ आणि स्वतःच्या बहुमूल्य प्राणांचे रक्षण कर!"

महादेवांचा हा उपदेश ऐकून शंखचूड किंचित व्यथित झाला, परंतु त्याच्यातील क्षात्रतेज आणि पूर्वापार चालत आलेला असुरी रोष उसळून आला. तो दूताला म्हणाला:
"हे दूता! तुझ्या त्या परमेश्वराला जाऊन सांग की, जगाला न्यायाचा उपदेश देणे सोपे असते! परंतु या सृष्टीच्या प्रारंभापासून देवांनीच नेहमी असुरांवर अन्याय केला आहे. समुद्रमंथनात असुरांनी घाम गाळला, पण अमृताचे वाटप करताना श्रीहरींनी मोहिनी रूप घेऊन असुरांना फसविले! जेव्हा जेव्हा असुरांनी स्वतःच्या बाहुबलाने राज्य मिळवले, तेव्हा तेव्हा तुम्ही देव एकत्र येऊन आमचा संहार करता!

साक्षात महादेव निष्पक्ष मानले जातात; परंतु आज तेही देवांचा पक्ष घेऊन माझ्याविरुद्ध उभे ठाकले आहेत! हा उघड उघड पक्षपातीपणा आहे! जर देवांना त्यांचे राज्य हवे असेल, तर त्यांनी भिकाऱ्यासारखे महादेवांच्या मागे लपण्यापेक्षा स्वतःच्या तलवारीच्या जोरावर माझ्याशी लढावे! मी युद्धभूमीवरून एक पाऊलही मागे हटणार नाही!"

⚔️ ३. पुष्पभद्रा तीरावरील महासंग्राम आणि शंखचूडाचे अजेय शौर्य

शिष्टाईचे सर्व मार्ग संपल्यानंतर साक्षात युद्धाची महाभयंकर रणभेरी वाजली. दोन्ही सैन्यांनी एकाच वेळी एकमेकांवर तुफान हल्ला चढवला. ढोल, नगारे, शंख आणि सिंहनादाच्या संमिश्र आवाजाने दाही दिशा दणाणून गेल्या. अस्मान बाणांच्या जाळ्याने संपूर्ण झाकोळले गेले, दिवसाही सूर्य दिसेनासा झाला आणि रणांगणावर रक्ताचे महापूर वाहू लागले.

शिवसेनेच्या वतीने महापराक्रमी वीरभद्र, कार्तिकेय आणि भद्रकाली यांनी असुरी सेनेत प्रलय माजवला. भद्रकालीने आपल्या खड्गाने आणि त्रिशूळाने हजारो दानववीरांना क्षणात यमसदनी धाडले. रणांगणावर मृतदेहांचे प्रचंड ढीग साचू लागले. आपली सेना गाळणीसारखी चिरडली जात आहे हे पाहताच शंखचूड स्वतः आपल्या दिव्य रथात पुढे सरसावला.

शंखचूडाने आपल्या भात्यातून अत्यंत संहारक बाण काढून एकाच वेळी स्कंद (कार्तिकेय) आणि वीरभद्र यांच्यावर डागले. त्या बाणांचा मारा इतका भीषण होता की, कार्तिकेय आणि वीरभद्र दोघेही रक्ताने माखले आणि काही काळासाठी रणांगणावर बेशुद्ध (मूर्च्छित) होऊन पडले! त्यानंतर साक्षात भगवती भद्रकाली शंखचूडाच्या समोर आली. दोघांमध्ये अनेक प्रहर तुंबळ आणि थरारक अस्त्रयुद्ध झाले. शंखचूडाच्या गळ्यातील श्रीकृष्णकवचामुळे भद्रकालीची सर्व दिव्य अस्त्रे त्यावर आदळून निष्प्रभ ठरली.

आपल्या सर्व प्रमुख योद्ध्यांना निष्प्रभ झालेले पाहून शंखचूडाने थेट रथातून गर्जना केली आणि साक्षात भगवान सदाशिवांना युद्धाचे आव्हान दिले! तो म्हणाला, "हे महादेवा! सेवकांशी लढण्यात काय अर्थ आहे? सामर्थ्य असेल तर समोर या आणि माझ्याशी द्वंद्व करा!"

🔱 ४. महादेवांचे रौद्र तांडव, डमरूचा नाद आणि अस्त्रयुद्ध

शंखचूडाचे ते आव्हान स्वीकारून भगवान शंकर आपल्या वृषभावरून पुढे झाले. महादेवांचे ते महाप्रलयंकारी, भव्य आणि काळालाही भस्म करणारे रूप पाहून असुरांचे अवसान गळाले. शिव आणि शंखचूड यांच्यात प्रत्यक्ष युगांतासारखे तुंबळ युद्ध सुरू झाले.

शंखचूडाने ब्रह्मास्त्र, आग्नेयास्त्र, वायव्यास्त्र आणि नारायणास्त्र एकापाठोपाठ एक महादेवांवर सोडले. परंतु भगवान शिवांनी केवल एका हुंकाराने आणि शांत दृष्टीक्षेपाने ती सर्व अस्त्रे आपल्या अंगामध्ये लीन करून घेतली. तो दानव अजिंक्यतेच्या मदाने मागे हटत नाही हे पाहून महादेवांनी संतप्त होऊन आपल्या हातातील डमरू वाजवण्यास सुरुवात केली!

त्या डमरूचा नाद इतका भयानक आणि कंपित करणारा होता की, संपूर्ण भूमंडळ थरथरा कापू लागले, सप्तसमुद्र खवळून त्यांच्या लाटा आकाशाला भिडल्या, पर्वत कोसळू लागले आणि त्रैलोक्यात उत्पाताचे सावट पसरले. त्यानंतर महादेवांनी एका क्षणात पुढे होऊन आपल्या हातातील त्रिशूळाचा एक भीषण तडाखा शंखचूडाच्या छातीवर मारला! त्या महाप्रहाराने शंखचूड क्षणभर मूर्च्छित झाला; परंतु गळ्यातील श्रीकृष्णकवचामुळे त्याचे प्राण शाबूत राहिले. शुद्धीवर येताच तो पुन्हा नव्या त्वेषाने महादेवांवर धावून गेला.

📿 ५. श्रीहरींचे विप्र रूप, श्रीकृष्णकवच दान व सती तुळशीचा पातिव्रत्य भंग

या युद्धादरम्यान आकाशातून देव आणि भगवान विष्णू सर्व घटना पाहत होते. ब्रह्माजींच्या वचनानुसार जोपर्यंत शंखचूडाच्या गळ्यात 'श्रीकृष्णकवच' आहे आणि त्याच्या महालात त्याची पत्नी सती तुळशी हिचे पातिव्रत्य अखंड आहे, तोपर्यंत साक्षात महादेवांचा त्रिशूळही त्याचा वध करू शकत नव्हता! त्यामुळे देवकार्याच्या सिद्धीसाठी स्वतः भगवान श्रीहरी विष्णूंनी लीलेचा मार्ग स्वीकारला.

भगवान विष्णूंनी एका अतिशय वृद्ध, अशक्त आणि भुकेल्या ब्राह्मणाचे (विप्राचे) रूप धारण केले. ते रणांगणाच्या एका कोपऱ्यात शंखचूडाच्या रथासमोर जाऊन उभे राहिले. शंखचूड हा असूर असला तरी दातृत्वात आणि ब्राह्मणांच्या आदरात कर्णासमान श्रेष्ठ होता. एका ब्राह्मणाला समोर उभे पाहून त्याने तात्काळ धनुष्य खाली ठेवले, रथातून उतरून ब्राह्मणाच्या चरणी मस्तक टेकवले आणि विचारले, "हे विप्रवर्य! मी आपल्या सेवेसाठी काय करू? आपण या भयंकर रणांगणात कशासाठी आला आहात? आपल्याला जे हवे असेल ते मागा, मी देण्यास सज्ज आहे!"

त्या ब्राह्मणरूपी श्रीहरींनी अतिशय धूर्तपणे म्हटले, "हे दानवेन्द्रा! तू तिन्ही लोकांत महादानी म्हणून प्रसिद्ध आहेस. जर तू सत्यप्रतिज्ञ असशील, तर मला तुझ्या गळ्यातील ते 'श्रीकृष्णकवच' दान म्हणून दे!"

कवच मागताच शंखचूडाच्या लक्षात आले की हे साक्षात मृत्यूचे आमंत्रण आहे; कारण कवच जाताच त्याचा वध निश्चित होता. परंतु 'दिलेले वचन मोडणे हा सर्वात मोठा अधर्म आहे' या सनातन नीतीवर ठाम राहून, त्या सत्यभाषी वीराने एका क्षणाचाही विलंब न करता स्वतःच्या गळ्यातील ते अमूल्य श्रीकृष्णकवच काढून त्या ब्राह्मणाच्या ओंजळीत अर्पण केले!

ते दिव्य कवच मिळताच श्रीहरींनी ते स्वतः परिधान केले आणि आपल्या योगमायेने हुबेहूब शंखचूडाचे रूप धारण केले! ते वेगाने शंखचूडाच्या राजधानीत पोहोचले. आपला पती रणांगणावरून सुखरूप विजयी होऊन परत आला आहे असे समजून सती तुळशीने आनंदाने त्या बनावट शंखचूडाचे आलिंगन घेतले. परपुरुषाचा स्पर्श होताच, सती तुळशीचे ते पर्वतासारखे अभेद्य पातिव्रत्य एका क्षणात खंडित झाले! अशा प्रकारे शंखचूडाची दोन्ही संरक्षणात्मक कवचे एकाच वेळी निष्प्रभ झाली.

🐚 ६. महादेवांचा 'विजय' त्रिशूळ, शंखचूड संहार आणि शंखांची उत्पत्ती

ज्या क्षणी तिकडे तुळशीचे पातिव्रत्य भंग पावले आणि शंखचूडाचे कवच गेले, त्याच क्षणी रणांगणावर उभ्या असलेल्या शंखचूडाचे तेज मावळले. तो सामान्य असुराप्रमाणे निष्प्रभ दिसू लागला. शंखचूड आता वध करण्यास सर्वथा योग्य झाला आहे हे महादेवांनी ओळखले.

भगवान सदाशिवांनी आपल्या हातात साक्षात प्रलयाचा अधिष्ठाता असलेला 'विजय' नावाचा स्वयंभू त्रिशूळ धारण केला. शिवपुराणात या त्रिशूळाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, तो एक हजार धनुष्य लांब आणि शंभर हात रुंद असा महाकाय, धगधगता अग्नीगोळा होता! महादेवांनी आपल्या हातातील तो नित्यरूप त्रिशूळ शंखचूडाच्या दिशेने मुक्त केला.

त्या त्रिशूळाने विजेच्या वेगाने आकाशात झेप घेतली आणि एका प्रचंड कडकडाटासह थेट शंखचूडाच्या देहावर प्रहार केला. एका क्षणाच्या सहस्रांशात त्या त्रिशूळाने शंखचूडाच्या संपूर्ण असुरी शरीराला भस्मसात करून टाकले! त्यानंतर तो दिव्य त्रिशूळ आकाशात प्रदक्षिणा घालून पुन्हा महादेवांच्या हातात येऊन शांत झाला.

शंखचूडाचा देह जळून खाक होताच, स्वर्गात देवदुंदुभी वाजल्या, अप्सरा नृत्य करू लागल्या आणि देवांनी महादेवांवर दिव्य फुलांचा वर्षाव केला. परंतु येथे एक सर्वात मोठा चमत्कार घडला—शंखचूड हा मुळात असूर नव्हता, तर श्रीकृष्णाचा पार्षद सुदामा होता. महादेवांच्या पावन शस्त्राचा स्पर्श होताच तो तात्काळ शापमुक्त झाला! त्याच्या भस्मातून त्याचे मूळ गोलोकातील दिव्य, चतुर्भुज गोप रूप प्रगट झाले. त्याने महादेवांना साष्टांग प्रणाम केला आणि शिवकृपेने तो थेट भगवान श्रीकृष्णांच्या परम गोलोकधामास निघून गेला.

त्यानंतर रणांगणावर शिल्लक राहिलेल्या शंखचूडाच्या पवित्र अस्थींचे (हाडांचे) रूपांतर एका अत्यंत मंगल आणि पांढऱ्याशुभ्र वस्तूमध्ये झाले—ती वस्तू म्हणजे साक्षात 'शंख'! शंखचूड हा परम शुद्ध कृष्णभक्त असल्यामुळे त्याच्या अस्थी संपूर्ण सृष्टीत परम पावन मानल्या गेल्या.

त्या क्षणापासून हिंदू धर्मात असा नियम प्रस्थापित झाला की, भगवान शंकराची पूजा वगळता (कारण शिवांनी त्याचा वध केला होता), इतर सर्व देवतांच्या (विशेषतः भगवान विष्णूंच्या) पूजेमध्ये, अभिषेकामध्ये आणि आरतीत शंखाने जल देणे अत्यंत पवित्र व प्रशस्त मानले गेले! ज्या घरात शंखाचा ध्वनी होतो, तेथून सर्व भूत-पिशाच आणि नकारात्मकता कायमची नष्ट होते, असा नियम झाला.

अशा प्रकारे विश्वाचे महाकल्याण साधून, इंद्राला त्याचे स्वर्गराज्य परत मिळवून देऊन भगवान सदाशिव आपल्या परिवारासह कैलासात अंतर्धान पावले, श्रीहरी विष्णू वैकुंठास गेले आणि सर्व देव आपापल्या धामास निघून गेले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील हे अद्वितीय 'शंखचूड उपाख्यान' येथे संपूर्ण झाले आहे. एका निष्ठावंत भक्ताचा शापोद्धार कसा होतो आणि त्याच्या त्यागातून संपूर्ण विश्वाला 'शंखा'सारखी मंगल देणगी कशी लाभते, हे या कथेने दाखवून दिले आहे. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील पावन अवतार आणि लीलांचा रसास्वाद घेणार आहोत. संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.