संत ज्ञानेश्वर माऊलींचा जन्म श्रावण कृष्ण अष्टमी म्हणजेच गोकुळाष्टमीच्या पावन तिथीला झाला. लहान वयातच आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर, तत्कालीन कर्मठ समाजाने चारही भावंडांना (निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई) समाजबाह्य केले, वाळीत टाकले. अत्यंत अन्नान्ना आणि उपेक्षेच्या खाईत ढकलले गेलेले असतानाही, माऊलींच्या अंतःकरणात समाजाविषयी अथवा ईश्वराविषयी कोणतीही कटुता किंवा द्वेष निर्माण झाला नाही.
या घोर प्रतिकूलतेच्या काळात, जेव्हा सामान्य माणूस खचून गेला असता, तेव्हा संत ज्ञानेश्वरांच्या मनात प्रकट झालेले १० मूलगामी विचार हे आजही प्रत्येक मानवाला कोणत्याही संकटातून मार्ग दाखवणारे दीपस्तंभ ठरतात.
१. जन्मावरील मर्यादेचा स्वीकार आणि निसर्गदत्त क्षमतांचा वापर
माझा जन्म कोठे व्हावा, कोणत्या जाती-धर्मात व्हावा, किंवा माझे आई-वडील कसे असावेत, हे माझ्या हातात नव्हते. त्यामुळे त्याबद्दल नशिबाला दोष देत तक्रार करत बसण्याऐवजी, निसर्गाने मला दिलेल्या क्षमतांचा सकारात्मक आणि सदुपयोग करून मी माझे जीवन नक्कीच सुखी अन् समृद्ध करू शकतो.
२. शरीराची ठेवण आणि मिळालेल्या गोष्टींची निगा
मी स्त्री व्हावे की पुरुष, गोरा असावा की काळा, किंवा माझ्या शरीराची ठेवण कशी असावी, हे माझ्या नियंत्रणात नव्हते. मात्र, निसर्गाने किंवा ईश्वराने मला जे काही शरीर आणि आयुष्य दिले आहे, त्याची योग्य काळजी घेणे, आरोग्य जपणे आणि नीतिमत्तेने जगणे हे पूर्णपणे माझ्या हातात आहे.
३. आई-वडिलांचे अमूल्य स्थान आणि कृतज्ञता
माझ्या आई-वडिलांची आर्थिक स्थिती कशी होती, त्यांचे सामाजिक स्थान काय होते किंवा त्यांचा स्वभाव कसा होता, यावर माझे नियंत्रण नव्हते. त्यामुळे ते परिस्थितीने कसेही असोत, त्यांचे माझ्यावर निरपेक्ष प्रेम आहे ही भावना मी सदैव अंतःकरणात जपली पाहिजे.
४. दुःखाचे भांडवल न करता सकारात्मक निराकरण
जगात कोणालाच सर्व सुख मिळत नाही, हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे. माझ्या आयुष्यातही काही दुःखे असणारच. ती दुःखे कोणती असावीत हे ठरवण्याचा मला अधिकार नाही; परंतु त्या दुःखांचे भांडवल करून सहानुभूती मिळवण्याऐवजी, त्यावर मात करण्यासाठी मी आत्मविश्वासाने आणि सकारात्मकतेने प्रयत्न करत राहीन.
५. इतरांच्या वर्तनाला प्रेमाने आणि संयमाने उत्तर
माझ्या आसपासच्या लोकांनी किंवा संपर्कात येणाऱ्या व्यक्तींनी माझ्याशी कसे वागावे हे मी ठरवू शकत नाही. परंतु, त्यांनी माझ्याशी कसाही व्यवहार केला तरी, मी त्यांच्याशी अत्यंत प्रेमपूर्वक, संयमाने, मृदू भाषेने आणि मंगलेच्छेने वागणे नक्कीच माझ्या हातात आहे.
६. परिस्थितीवर नव्हे, तर स्व-वर्तनावर नियंत्रण
माझ्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटना किंवा अचानक उद्भवणारी परिस्थिती यावर अनेकदा माझे थेट नियंत्रण नसते. परंतु अशा कठीण प्रसंगात स्वतःचे मानसिक संतुलन राखून सकारात्मक विचार करणे आणि योग्य नीतिमत्तेचे वर्तन ठेवणे नक्कीच माझ्या हातात आहे.
७. जगाला दोष न देता स्वतःच्या सुधारणेवर भर
हे विश्व मी निर्माण केलेले नाही आणि ते कसे असावे या माझ्या मताला संपूर्ण जग जुमानणार नाही. त्यामुळे 'हे असे का? ते तसे का?' असे व्यर्थ प्रश्न विचारून संतापण्याऐवजी, जे जगभरात अयोग्य किंवा चुकीचे चालले आहे, ते किमान मी स्वतः तरी कधीही करणार नाही, एवढा संकल्प करणेही फार मोठे कार्य आहे!
८. दुःखी मानवांबद्दल सहानुभूती आणि सेवाभाव
कधीतरी मलाही दुःखाला तोंड द्यावे लागणार आहे याची सदैव जाणीव ठेवून, आज माझ्या आसपास असणाऱ्या दुःखी, पीडित आणि गरजवंत माणसांना जमेल तशी मदत करणे आणि त्यांच्या दुःखावर फुंकर घालणे हे माझे आद्य कर्तव्य आहे.
९. यशाच्या शिखरावर असतानाही अहंकाराचा त्याग
आज जरी सुख, यश, मान-सन्मान आणि समृद्धी माझ्या पायाशी लोळण घेत असली, तरी उद्या ही परिस्थिती क्षणात बदलू शकते याची सतत जाणीव ठेवून, मी अहंकाराला आणि गर्वाला नेहमी स्वतःपासून दूर ठेवले पाहिजे.
१०. प्राप्त गोष्टींबद्दल कृतज्ञता आणि जग सुंदर करण्याचा वसा
मला जे मिळू शकले नाही त्याबद्दल सतत खंत व्यक्त करत दुःखी राहण्यापेक्षा, ईश्वराने मला जे काही दिले आहे त्याबद्दल मी आभारी राहिले पाहिजे. हे जग अधिक चांगले, सुंदर आणि आनंदमयी बनवण्यासाठी जेव्हा जेव्हा मला सेवेची संधी मिळेल, ती संधी मी कधीही गमावता कामा नये.
✨ जगाच्या कल्याणासाठी माऊलींचे 'पसायदान'
आतां विश्वात्मकें देवे। येणे वाग्यज्ञे तोषावे।
तोषिोनि मज द्यावे। पसायदान हे॥
जे खळांची व्यंकटी सांडो। तया सत्कर्मी रती वाढो।
भूतां परस्परे पडो। मैत्र जीवाचे॥
🕉️ समारोप
संत ज्ञानेश्वरांच्या या १० विचारांमधून आपल्याला हेच शिकायला मिळते की, परिस्थिती कितीही वाईट असो, मानवाच्या हातात त्याचे स्वतःचे विचार आणि वर्तन सुधारणे नेहमीच शक्य असते. ज्ञानेश्वर जयंती व जन्माष्टमीच्या मुहूर्तावर माऊलींचे हे १० मूलगामी विचार स्वतःच्या आयुष्यात उतरवणे हीच त्यांना दिलेली खरी आदरांजली ठरेल. अधिक संत साहित्य वाचण्यासाठी आमचा संत साहित्य विभाग नक्की पहा.
॥ ज्ञानोबा माऊली तुकाराम ॥