संकष्टी चतुर्थी माहात्म्य पोथी

श्रीगणेशाय नम: ॥
जयजयाजी पंचवदना । दावी तव सुताच्या आनना । पाहताच पुरती मनकामना। भवबंधना तोडीतसे ॥१॥
अंगी चर्चित सिंदुर । जो का कृपेचा सागर । भक्तजनांचे माहेर। जो का साचार दीन बंधू ॥२॥
मूषकवाहनी बैसून। हस्ती त्रिशुळादि धारण । करीत विघ्नांचे छेदन । चरणी वंदन तयाच्या॥३॥
जो कं सद्‌गुरु चैतन्यघन । देउनी ज्ञानाचे दर्पण । प्रकाशविले आत्मज्ञान । केले समाधान जीवीचें ॥४॥
तयांचे कं न धरावे चरण । कैसी न यावी आठवण । जगन्नाथ भरला परिपूर्ण । हरिले भान जगताचे ॥५॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: ग्रंथाच्या प्रारंभी पंचवदन भगवान शंकरांना वंदन करून त्यांच्या बालपुत्राचे (श्रीगणेशाचे) नयनरम्य मुख दाखवण्याची प्रार्थना केली आहे, ज्याच्या केवळ दर्शनाने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात आणि संसारातील भवबंधने तुटतात. सर्वांगाला शेंदूर चर्चित केलेला, कृपेचा सागर, भक्तांचे माहेरघर आणि दीनांचा कैवारी असलेल्या श्री गजाननाला वंदन केले आहे. हातामध्ये त्रिशूळ इत्यादी शस्त्रे धारण करून, उंदरावर बसून सर्व विघ्नांचे छिन्नविच्छिन्न करणाऱ्या श्रीगणेशाच्या चरणी लीन होऊन नमस्कार केला आहे. ज्या सद्गुरूंनी ज्ञानाचा आरसा दाखवून आत्मज्ञान प्रकाशित केले आणि जीवाचे पूर्ण समाधान केले, त्या चैतन्यघन सद्गुरूंच्या चरणांची निरंतर आठवण ठेवणे हेच मानवाचे परम कर्तव्य आहे.

तया चरणी माझे मस्तक। जो कां त्रैलोक्याचा नायक । जेथें तो एक मी एक । पूज्यपूजक भाव असे॥६॥
जो यादवकुळीं जन्मोनी स्पष्ट। गोकुळवासी जनांचे कष्ट । हरॊनी केलें संतुष्ट। संहारिले दुष्ट कंसादी ॥७॥
जेणें केले कालियामर्दन। शुद्ध केले यमुना जीवन। तया कृष्ण चरणी माझे नमन । लागले ध्यान मनोभा ॥८॥
तया कृष्णाचे करितां स्मरण । काळ जाय मनी दडपोन । क्षमा दया शांती येवोन । पावती समाधान ते ठायीं ॥९॥
जैसा उदकावरी तरंग । पाहतां पाहतां पावे भंग । तैसा विघ्नांचा प्रसंग। निर्विघ्न सांग करितसे ॥१०॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: त्रैलोक्याचा स्वामी असलेल्या ईश्वराच्या चरणी मी मस्तक ठेवतो, जिथे पूज्य (देव) आणि पूजक (भक्त) असा अभेद भाव निर्माण होतो. ज्याने यादवकुळात अवतार घेऊन गोकुळातील सर्व गोपाळांचे दुःखातून रक्षण केले आणि कंसासारख्या दुष्ट असुरांचा संहार केला, त्या श्रीकृष्णाला नमस्कार असो. ज्याने कालिया नागाचे मर्दन करून यमुनेचे पाणी विषमुक्त व शुद्ध केले, त्या श्रीकृष्णाच्या चरणी मनोभावे ध्यान लावले आहे. श्रीकृष्णाचे स्मरण करताच मनातील काळ-भयाची भीती नष्ट होते आणि क्षमा, दया व शांती प्राप्त होऊन चित्त समाधानी होते. ज्याप्रमाणे पाण्यावर उमटलेला तरंग क्षणार्धात विरून जातो, अगदी त्याचप्रमाणे श्री गजानन व श्रीकृष्णाच्या स्मरणाने मानवाच्या आयुष्यातील उग्र विघ्ने व संकटे तात्काळ लयाला जातात.

जैसी सागराची लहरीयेत जात एक सरी । तैसी संकते नाना परी । येतां निवारी गजवदन ॥११॥
तया गणपतीचे व्रत देख। आधी तिथीनिर्णय ऎक। जो का होय सुखदायक। चालती सकळिक जयारीती ॥१२॥
श्रावण कृष्णामाझारीं । तृतीयायुक्त चतुर्थी अवधारी । चंद्रव्यापिनी असेल जरी । तरी व्रताते करावे॥१३॥
दोन्ही दिवस चंद्र व्यापिनी तिथी । असोनी पूर्व दिनी करिती । मातृविध्दा तयास म्हणती । आहे शास्त्र मत ऎसेची ॥१४॥
दुसर्‍यादिनी पंचमीयुक्त । चंद्र व्यापिनी चतुर्थी होत। तरी ते न करावी निश्चित । ऎसें शास्त्रात सांगितले ॥१५॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: ज्याप्रमाणे समुद्राच्या लाटा एकामागून एक येत असतात, त्याप्रमाणे मानवाच्या आयुष्यात येणाऱ्या नानाविध संकटांचे निवारण साक्षात गजवदन श्रीगणपती करतो. आता या परम सुखदायक संकष्टी चतुर्थी व्रताचा शास्त्रोक्त तिथी निर्णय ऐका. श्रावण महिन्यातील कृष्ण पक्षातील (वद्य) तृतीयायुक्त चतुर्थी जर रात्रीच्या चंद्रोदयाच्या वेळी (चंद्रव्यापिनी) असेल, तर त्या दिवशी हे व्रत आचरावे. जर दोन्ही दिवशी चंद्रव्यापिनी तिथी असेल, तर पूर्व दिवशीची 'मातृविद्धा' तिथी ग्राह्य धरावी असा शास्त्रांचा सिद्धांत आहे. परंतु दुसऱ्या दिवशी पंचमीयुक्त चतुर्थीला चंद्रोदय होत असेल, तर त्या दिवशी चतुर्थीचे व्रत करू नये असे शास्त्रात स्पष्ट सांगितले आहे.

तया दिनी काय करावे । पढे सांगती स्कंद भावे । ते श्रोतेंजनी ऎकावे । व्रत आचरावे तयापरी ॥१६॥
ऋषी अवघे मिळोन । प्रश्न करिती स्कंदालागूनी । दरिद्र शोक कष्ट नाशन। वैरीजन छ्ळ्ताती ॥१७॥
विद्या काही नसे जयासी । पुत्र न होय स्त्रीयांशी । ऎशा दु:खे पीडा जनांसी । दुर कैसी होय सांगा॥१८॥
ऎसा ऋषींचा ऎकुन प्रश्न । स्कंद पावला समाधान । जनकल्याण व्हावया लागून । तयासी वचन बोलतसे ॥१९॥
सुख प्राप्ती व्हावी सकळीकां । ऎसा उपाय सांगतॊ ऎका । संकष्टी व्रते गणनायका । भजतां होय निर्विघ्न॥२०॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: त्या पवित्र तिथीला भक्तांनी काय करावे, याचे वर्णन स्कंदमुनी (कार्तिकेय) सांगत आहेत ते श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावे. सर्व ऋषीमुनींनी एकत्र येऊन स्कंदमुनींना प्रश्न विचारला - 'हे मुनिवर्या, मानवाचे दरिद्र, दुःख, शोक व दैन्य कशाने नष्ट होईल? शत्रूंचा छळ कसा थांबेल? ज्यांना ज्ञान-विद्या प्राप्त होत नाही, ज्या स्त्रियांना संतानप्राप्ती होत नाही, अशा दुःखी लोकांच्या सर्व पीडा दूर होण्याचा सोपा मार्ग कोणता?' ऋषींचा हा लोककल्याणाचा प्रश्न ऐकून स्कंदमुनी अत्यंत प्रसन्न झाले आणि सर्वांना सुख-शांती मिळवून देणारा उपाय सांगू लागले. स्कंदमुनी म्हणाले - 'सर्व विघ्नांमधून मुक्ती मिळवण्यासाठी संकष्टी चतुर्थीचे व्रत करून गणनायकाची भक्ती करणे हाच एकमेव श्रेष्ठ मार्ग आहे.'

यथाविधी तया व्रतासी। आचरिता भक्ति भावेसीं । सकळ मनोरथ निश्चयेंसी । पूर्ण होतील तत्कालीक॥२१॥
हें व्रत पूर्वी श्रीकृष्ण सांगत। संकटापासोनी व्हाया मुक्त। गांजिले जे कां पंडुसुत। तया अद्भुत निवेदिलें॥२२॥
पांडवांसी द्यूती जिंकून । कौरवें धाडिलें काननीं। तें दु:ख न साहे म्हणॊनी। सांगे कानीं धर्माच्या॥२३॥
धर्म, भींम, अर्जुन,नकुळ। सहदेव, द्रौपदी मिळोनी। व्रत चालविले अचळ। जेणें तळमळ दुर होय॥२४॥
द्वादश वर्षे अरण्यवास। पुढे एक वर्ष अज्ञातवास। तेथील हरावे संकटास। पुन्हा विपिनास न यावें॥२५॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: हे संकष्टी चतुर्थीचे व्रत यथाविधी आणि पूर्ण भक्तिभावाने केले असता मनातील सर्व मनोरथ तत्काळ पूर्ण होतात. पूर्वी जेव्हा पांडव द्यूतात हारल्यामुळे कौरवांनी त्यांना वनात धाडले आणि ते अत्यंत दुःखात दिवस काढत होते, तेव्हा त्यांचे दुःख न सहन झाल्यामुळे भगवान श्रीकृष्णाने स्वतः धर्मराजाला या अद्भुत व्रताचा उपदेश केला होता. श्रीकृष्णाचा उपदेश ऐकून धर्मराज युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुळ, सहदेव आणि द्रौपदी यांनी अतिशय निष्ठेने हे संकष्टी व्रत चालवले. १२ वर्षांचा कठीण वनवास आणि १ वर्षाचा अज्ञातवास यातील संकटे दूर व्हावीत आणि पुन्हा वनामध्ये भटकण्याची वेळ येऊ नये, याच हेतूने पांडवांनी हे व्रत दृढ भावनेने केले.

हा हेतु धरोनि मनी। करिते झाले व्रतालागूनी। श्रावण वद्य चतुर्थी दिनीं। आरंभ करुनी चालविलें॥२६॥
तया व्रते करोनी जाण । त्रयोदशअब्द पूर्ण नसोन। पुनरुपी अरण्य सेवन। गजाननें जाण दूर केलें॥२७॥
ऎसा व्रताचा महिमा जाण। कृष्णे सांगितला कोठून। तें करावे निवेदन। करविणे श्रवण आम्हां आधी॥२८॥
मग ऋषींचा प्रश्न ऎकोन। स्कंद सांगती तयालागुन। पार्वतीस हेरंब आपण। काय कारण सांगतसे॥२९॥
क्रुतयुगी हिमनगबाळा। टाकोनी निघाला शिवभोला। वियोगजन्य दु:ख ज्वाला। जाळील कळीकाळा वाटतसे॥३०॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: पांडवांनी श्रावण वद्य चतुर्थीच्या दिवशी संकष्टी व्रताचा प्रारंभ केला. या व्रताच्या दिव्य प्रभावाने त्यांचा १३ वर्षांचा वनवास सुरळीत पार पडला आणि पुन्हा वनात जाण्याचे संकट श्री गजाननाने दूर करून त्यांना राज्यवैभव मिळवून दिले. ऋषींनी विचारले की, 'श्रीकृष्णाला या व्रताचा महिमा कसा समजला?' तेव्हा स्कंदमुनींनी मूळ कथा सांगितली: कृतयुगात जेव्हा साक्षात महादेव पार्वतीदेवींना (हिमनगबाळा) सोडून निघून गेले, तेव्हा पार्वतीला पतीच्या विरहाची भयानक दुःखज्वाला जाळू लागली. तो विरह काळकाळालाही थरकाप उडवणारा होता.

पार्वती झाली उदास। सोडिला सर्व विलास। द्रुढ धरिले वैराग्यास। लिहिले प्राक्तन काय हे॥३१॥
पतीने का केला कोप। काय अन्य जन्मीचे पाप। उभें राहिले आपोआप। मज मायबाप कोण तारी॥३२॥
काय मी चुकल्यें पतिव्रताधर्म। किंवा काय काढले वर्म। किंवा चुकले स्वधर्म। अवघा अधर्म चालविला॥३३॥
वचनाचा केला अनादर। ब्रह्मणा छळिलें निर्धार। घडला होता अनाचार। म्हणोनी मजवर कोप केला॥३४॥
काय भक्तांलांगी छळिलें। काय पूजेतें विध्वंसिले। काय गंगेतें निंदिलें। नंदिसी ताडिलें दंडाने॥३५॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: शंकरांच्या विरहाने पार्वतीदेवी अतिशय उदास झाल्या. त्यांनी सर्व राजसी विलास सोडून देऊन तीव्र वैराग्य धारण केले. त्या स्वतःच्या नशिबाला दोष देत विचार करू लागल्या- 'माझ्या पतीने माझ्यावर कोप का केला? पूर्वजन्मीचे कोणते पाप माझ्या आड आले? आता माझे रक्षण कोण करेल? माझ्याकडून पतिव्रता धर्मात काही चूक झाली का? मी ब्राह्मणांचा किंवा पतीच्या वचनाचा अनादर केला का? मी महादेवांच्या भक्तांचा छळ केला, पूजेचा विध्वंस केला, गंगेची निंदा केली की नंदीला काठीने मारले?' अशा विविध शंकांनी त्यांचे मन व्याकुळ झाले होते.

मुखानें नये रामनाम। अंगी धडाडला काम। ईश्वरीं नाहीं ठेविलें प्रेम। म्हणोनी सुखधाम हरपलें॥३६॥
नाहीं केली देव पूजा। उच्छेदिलें देवद्विजां। तेणें मनोभंग झाला माझा। म्हणोनीं दु:ख पावल्यें॥३७॥
काय विधूची केली निंदा । पन्नगासीं भोगविली आपदा । चिताभस्म लेपन अंगी सदा । हंसल्ये कदा तयासीं ॥ ३८ ॥
स्मशानीं असे सदा वास । गुंडाळिलें व्याघ्रांबरास । जाळुनि टाकिलें मदनास । धरिलें वैराग्यास म्हणवुनी ॥ ३९ ॥
श्वशुरगृहासी वास केला । तेव्हा मायबाप बोलिला । म्हणोनी चित्तीं क्रोध आला । जाऊनि लपला कपाटीं ॥ ४० ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: पार्वतीने अधिक चिंतन केले- 'माझ्या मुखातून रामनाम आले नाही, की ईश्वरावर माझे निस्सीम प्रेम कमी पडले म्हणून माझे सुखधाम हरवले? शंकरांच्या मस्तकावरील चंद्राची मी निंदा केली का? त्यांच्या गळ्यातील सर्पांना त्रास दिला का? किंवा चिताभस्म लावणारे, स्मशानात राहणारे, वाघाचे चामडे पांघरणाऱ्या माझ्या पतीच्या अघोरी रूपाला पाहून मी कधी हसले होते का? की माझे मायबाप (हिमालय व मेना) माझ्या पतीबद्दल काही वाईट बोलले म्हणून रागाने महादेव गुहेत जाऊन लपले?' अशा विचारांनी पार्वताचे हृदय जळत होते.

ऎसे वदोनि वारंवार । नेत्रीं वाहे दु:खनीर । अंतरामाजी न टिके धीर । न सुचे व्यवहार करावया ॥ ४१ ॥
आतां सेवावें अरण्य । किंवा करावें देहपतन । किंवा तपालागीं जाऊन । घालूनि आसन बसावें ॥ ४२ ॥
पवन आणि चंदन । झोंबे अंगीं अग्निसमान । विधु तापवी देहालागुन । चंडकिरण माध्यान्हीचा ॥ ४३ ॥
वाटॆ मजला वैरी वसंत । सुमन सुवास उग्र भासत । कोकिळास्वर कर्णीं झोंबत । कर्कश काकवत दु:ख देती ॥ ४४ ॥
अग्नीमाजी होमावा काय । कोठें पाहूं पतिराय । काय घडला न कळे अन्याय । काय उपाय करावा ॥ ४५ ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: असे म्हणत पार्वतीच्या डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. तिला काहीही सुचेनासे झाले. तिने ठरवले की आता घोर वनात जाऊन तपाला बसावे किंवा देह त्याग करावा! पतीच्या विरहात मंद वारा, चंदन व चंद्राचा प्रकाशही तिला आगीसारखा दाहक वाटू लागला. वसंत ऋतू, फुलांचा सुवास आणि कोकिळेची सादही तिला कावळ्याच्या ओरडण्याप्रमाणे कर्कश व दुःखदायी भासू लागली. पती कुठे भेटतील या चिंतेत ती आक्रंदन करू लागली.

धरणीवर अंग टाकी । कोण युक्ती सांगेल सखी । कैशी धुंडूं चतुर्दशलोकीं । हंसती न कीं मजलागीं ॥ ४६ ॥
ऎसी वियोगदु:खें करून । पोळली अंत:करणी जाण । वैराग्यसंपन्न तयालागून । गेली कानन सेवावया ॥ ४७ ॥
वल्कलें करूनि धारण । माथां जटा गुंडाळून । कुंकुम मळवट भरून । घालून आसनीं बैसली ॥ ४८ ॥
कांहीं दिवस वायु भक्षण । कांहीं दिवस फळें सेवन । कांहीं दिवस पर्णे जाण । सेवन दुर्वांचें ॥ ४९ ॥
कांहीं दिवस जलपान । कांहीं दिवस कंदमूळ भक्षण । कांहीं दिवस निराहार राहून । कांहीं सेवन करीना ॥ ५० ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: जमिनीवर लोळत पार्वतीने अरण्य गाठले. वस्त्रांऐवजी झाडांची वल्कले (साली) नेसून, डोक्यावर जटा बांधून आणि कपाळाला कुंकवाचा मळवट भरून ती तपाला बसली. तपादरम्यान तिने आहाराचे उग्र नियम पाळले: काही दिवस केवळ हवा पिऊन, काही दिवस फळे, काही दिवस झाडांची वाळलेली पाने व दुर्वा खाऊन, काही दिवस केवळ पाणी पिऊन, तर काही दिवस पूर्णपणे निराहार (उपाशी) राहून तिने कठोर तप केले.

कांहीं काळ ऊर्ध्व बाहू करून । कांहीं दिवस पंचाग्निसाधन। कांहीदिवसउभेराहून। नाहींशयनबहुकाल॥५१॥
ब्रह्मांडीं प्राण नेऊन । केलें हटायोगाचें साधन । आकर्षण करूनि मन । इंद्रिय दमन बहुकाळ ॥५२॥
राजयोग साधनीं । निमग्न राहे निशिदिनीं । रामनाममंत्रें करोनी । काल वनीं काढिला ॥ ५३ ॥
अष्टांगयोगाच्या साधनीं । देह झिजविला तपें करूनी । परी प्राणेश्वरालागूनीं । दया मनीं नयेचि ॥५४॥
जो भक्तीचा भुकेला । भावें करोनी बांधला गेला । तो हिमनगजेलागीं दुरावला । म्हणोनी झाला खेद चित्तीं ॥ ५५ ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: पार्वतीने दोन्ही हात वर करून, सभोवती पंचाग्नी पेटवून आणि न झोपता कित्येक दिवस उभे राहून कठोर साधना केली. हठयोग, राजयोग, मन-इंद्रियांचे दमन आणि अष्टांग योगाच्या साधनेने तिने आपला देह झिजवला. अहोरात्र 'रामनाम' मंत्राचा जप करत तिने वनात काळ काढला. जो ईश्वर केवळ भक्तीचा भुकेला असतो आणि भावाने बांधला जातो, तो महादेव अजूनही का प्रसन्न होत नाही, या विचाराने ती अत्यंत खिन्न झाली.

आतां काय करावा उपाय । कैसा भेटेल पतिराय । चिंता करोनि झिजली काय ॥ झाली तन्मय वृत्ति ती ॥५६॥
तपें करूनि देह तापला । तीन्ही लोकीं कंप सुटला । इंद्र मनामाजीं दचकला । काय वर्तला अनर्थे ॥५७॥
ऎसें तीव्र तप स्त्रीनें केलें । नाहीं कोठें आयकिलें । शंकरें दर्शन नाहीं दिलें । तरी खचिलें वाटे ब्रह्मांड ॥५८॥
तों पाहिला नारदमुनी । पुसती झाली तयालागुनी । पूजन केलें स्वस्थमनीं । लागली चरणी तयाच्या ॥ ५९ ॥
इतुकियामाजी देवऋषी । पुसता झाला पार्वतीसी । तुझी दशा कां गे ऎसी । आलीस वनीं काय काजें ॥ ६०॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: पार्वतीच्या या अतीव तीव्र तपाच्या तेजाने तिन्ही लोकात थरकाप उडाला आणि स्वर्गलोकी इंद्रदेवही भयभीत झाला. एका स्त्रीने एवढे भीषण तप करावे हे त्रिभुवनात कधी कोणी ऐकले नव्हते! तरीही शंकरांनी दर्शन न दिल्यामुळे ब्रह्मांड खचल्यासारखे वाटू लागले. त्याच वेळी तेथे देवर्षी नारदमुनींचे आगमन झाले. पार्वतीने शांत चित्ताने नारदांचे पूजन करून त्यांच्या चरणी वंदन केले. नारदांनी विचारले- 'हे पार्वती, तुझी ही जर्जर अवस्था का झाली? तू या घोर जंगलात कोणत्या कारणासाठी आलीस?'

शरीर झालें जर्जर । सेविलें कानन कां कठोर । पंचवदनाचा पडिला विचार । सांगे उत्तर लवलाहीं ॥ ६१ ॥
मग बोले शैलबाला । मी कांहीं अपराध न केला । परी पतीचा वियोग झाला । उपाय मजला सांगे आतां ॥ ६२॥
दरिद्र्यासी लाभतां चिंतामणि । मग हर्ष न माय गगनीं । तैसें झालें माझे मनीं । तुज नयनी देखतांचि ॥ ६३ ॥
बहूकाल सेविले कानन । तप केलें अनुदिन । परी मजला स्वामी अजून । भेटुनि नयन निवनीना ॥ ६४ ॥
आतां यत्‍न काय करू । मज सांगा जी निर्धारूं ॥ कोण्या कर्में परात्परू । होईल साचारू प्राप्त मज ॥ ६५ ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: नारदमुनींनी विचारल्यावर शैलपुत्री पार्वती म्हणाली- 'हे ऋषिवर्या, मी कोणताही अपराध केला नसतानाही पती शंकराचा विरह मला सहन करावा लागत आहे. दरिद्र्याला जसा चिंतामणी मणी मिळावा, तसा मला तुम्हाला पाहून आनंद झाला आहे. मी कित्येक काळ या अरण्यात अहोरात्र तप केले, पण माझे स्वामी अजूनही भेटले नाहीत. आता मी कोणता प्रयत्न करू? कोणत्या साधनाने मला ते परात्पर परमेश्वर शिवशंभू प्राप्त होतील, याचा निश्चित मार्ग मला सांगा!'

ऎसें बोलतां जगज्जननी । सुचला विचार एक मनीं । म्हणे गणपतीच्या व्रते करूनी । पावेल सदनीं शंकर ॥ ६६ ॥
म्हणें मातें ऎसे बोलतां देवर्षी । जगन्माता म्हणे सांग मजसीं । तो बोले मुनीं तियेसीं । गजाननासी पूजावें ॥ ६७ ॥
मग करूनी गणपती स्तवन । आणिलें मनामाजीं ध्यान । चतुर्भुज रक्तवर्ण । केलें चिंतन तयाचें ॥ ६८ ॥
विशाल दोंदाची शोभा । स्मरतां संकटासरसा उभा । मांड्या कर्दळीचा गाभा । नयन शोभा पद्मावरी ॥ ६९ ॥
माथां शेंदुर शोभत । रत्‍नजडित मुगुट झळकत । पायीं घागरिया वाजत । येत नाचत झडकरी ॥ ७० ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: जगन्मातेचे करुण शब्द ऐकून नारदमुनींच्या मनात विचार आला आणि ते म्हणाले- 'हे माते, तू विघ्नहर्त्या श्री गजाननाची पूजा व संकष्टी व्रत कर, त्यानेच तुला तुझे स्वामी शंकर प्राप्त होतील.' नारदांचा आदेश मिळताच पार्वतीने श्री गणपतीचे स्तवन केले आणि तिने चार हात असलेले, तांबड्या वर्णाचे, विशाल उदर (पोट) असलेले आणि भक्तांच्या स्मरणाने धावून येणारे बालरूप गजाननाचे ध्यान केले. मस्तकावर शेंदूर, रत्नजडित मुकुट आणि पायांत वाजणाऱ्या घुंगरांच्या नादात बाल गणेश तात्काळ प्रकट झाला!

मग देउनीं आलिंगन । संतोषविलें तयाचें मन । कां माते सेविले कानन । संकट कवण पडियेलें ॥७१॥
काय काजा । कवणें गांजिला देह तुझा । कां केलासी धावा माझा । सांगे हितगुजा मजपाशीं ॥ ७२ ॥
ऎसें ऎकोनी वचनातें । सांगे पार्वती तयातें । पतीनें त्यागिलें मातें । सेविलें विपिनातें तयालगीं ॥ ७३ ॥
बहुत केलें तपाचरण । न सरे माझें पाप अजुन । वियोग दु:खें सरून । सुख संपादन न होय ॥ ७४ ॥
भेटी न होय माझी । म्हणोनी आस केली तुझी । आतां प्राणपती होय राजी । ऎसें आजी व्रत सांगे ॥ ७५ ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: प्रकट झालेल्या बाल गजाननाला पार्वतीने प्रेमाने आलिंगन दिले. गजानन प्रेमाने म्हणाला- 'हे माते, तू या अरण्यवासात का आलीस? तुझ्यावर कोणते मोठे संकट आले? तू माझ्याकडे कशासाठी धावा केलास, ते हितगुज मला सांग.' पार्वतीने सांगितले- 'बाळा, तुझ्या पित्याने (शंकरांनी) माझा त्याग केला आहे, म्हणूनच मी या वनात येऊन कडक तप केले. पण माझे दुःख संपले नाही आणि शंकरांची भेट झाली नाही. म्हणूनच मी तुझा धावा केला; आता माझे प्राणपती मला प्रसन्न होतील असे व्रत मला सांग.'

“माझे व्रत संपादन। करितां संकट जाय निरसुन । पूर्वी सांगितलें तिथिप्रमाण । मास पक्षजाण सत्य तोचि ॥ ७६ ॥
तया दिनीं व्रतारंभ । करितां भेटेल तुज सांब । पूजाविधान हेरंब । करीं अंबे संतोषें ॥ ७७ ॥
प्रात:काळी दंतधावन । मग करुनि माझे स्मरण । संकल्पें मातें प्रार्थून । व्रतस्थ जाण असावे ॥ ७८ ॥
आजी चंद्रोदयपर्यंत । मी राहोनि उपोषित । पूजन करीन एकचित्त । भोजनीं रत होईन पुढें ॥ ७९ ॥
ऎसी प्रार्थना करून । आंगासीं काळे तीळ लावून । स्नान नित्यनेमें सारून । उपोषित राहे जाण मग ॥८०॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: श्री गजाननाने मातेला संकष्टी व्रताचे विधान सांगितले: 'माझे हे संकष्टी व्रत केले असता मानवाचे सर्व संकट निरसून जाते. योग्य तिथी व दिवशी व्रताचा प्रारंभ केल्यास तुला साक्षात सांबसदाशिव भेटतील. सकाळी दंतधावन करून माझे स्मरण करावे आणि संकल्प करावा की- आज चंद्रोदयापर्यंत मी उपवास धरून एकचित्ताने गणपतीचे पूजन करीन आणि त्यानंतरच पारणे करीन. अशी प्रार्थना करून अंगाला काळे तीळ लावून पवित्र स्नान उरकावे आणि निराहार उपवास ठेवावा.'

मोदक करावे एकविंशती । पांच अर्पावे देवाप्रती । पांचांचे वायन ब्राह्मणाहातीं । सेवीं निश्चिती शेष आपण ॥८१॥
धातु, पाषाण, मृत्तिका जाण । तयाची प्रतिमा करून । गणपती नामें तयाचें स्थापन । करील पावन सकळातें ॥ ८२ ॥
मग करावें आवाहन । मनीं आणोनि करावें ध्यान । षोडशोपचारें पूजन । सांग संपादन करावें ॥ ८३ ॥
अथर्वशीर्षाचे पाठ । एकविंशति करावे नीट । अक्षर वटिक म्हणोनि स्पष्ट । करावा संतुष्ट गजानन ॥ ८४॥
वस्त्र उपवस्त्रादि सकळ । चंदन, सिंदूर परिमळ । रूई-मांदार पुष्पें सकळ । दुर्वा कोमळ अर्पाव्या ॥ ८५ ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: पूजेसाठी २१ मोदक तयार करावेत. धातू, दगड किंवा मातीची गणेशमूर्ती स्थापन करून तिचे आवाहन करावे आणि षोडशोपचारे पूजन करावे. २१ वेळा स्पष्ट उच्चाराने 'गणपती अथर्वशीर्ष' पाठाचे आवर्तन करून गणपतीला संतुष्ट करावे. वस्त्र, उपवस्त्र, सुगंधी तांबडे चंदन, सिंदूर, रुई व मांदाराची फुले आणि कोमळ दुर्वा गणेश चरणी अर्पण कराव्यात. (२१ मोदकांपैकी ५ देवासाठी, ५ ब्राह्मणाला वायन देण्यासाठी व उरलेले प्रसाद म्हणून ग्रहण करावेत).

मज दुर्वांची अतिप्रीती । सहस्त्रनामें अर्पावे एकचित्तीं । जयाची असेल शुद्धमती । तोचि भक्ति करि ऎशी ॥ ८६ ॥
धूप-दीप-नैवेद्य जाण । मोदकादि करूनि पक्वान्न । समर्पूनि, उत्तरापोशन। करूनि, अर्पावा तांबूल ॥ ८७ ॥
मग ठेवी दक्षिणा फळ । प्रदक्षिणा मंत्रपुष्प सकळ । चरणीं ठेवीं शिरकमळ । भावें केवळ प्रार्थावे ॥ ८८ ॥
चंद्रोदय झालियावरी । मग विधूची पूजा करी । अर्ध्य देउनी त्रिवारी । प्रार्थना करी विधूची ॥ ८९॥
मग पंचमोदक वायन । द्यावें ब्राह्मणालागून । दक्षिणा तांबूल समर्पून । करावें वंदन द्बिजातें ॥ ९० ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: श्रीगणेश म्हणतात- 'मला दुर्वा अत्यंत प्रिय आहेत. शुद्ध बुद्धीने सहस्त्रनाम जपत दुर्वा अर्पाव्यात.' धूप, दीप आणि मोदकांसारख्या पक्वान्नांचा नैवेद्य दाखवून तांबूल (विडा) व दक्षिणा ठेवावी. मंत्रपुष्पांजली व प्रदक्षिणा करून चरणी मस्तक ठेवावे. रात्री चंद्रोदय झाल्यावर चंद्राची (विधूची) पूजा करून ३ वेळा पाण्याचे अर्घ्य द्यावे आणि ब्राह्मणाला मोदकांचे वायन, दक्षिणा व विडा देऊन वंदन करावे.

करूनि ब्राह्मण संतपर्ण । पात्री बैसावें आपण” । ऎसें सांगोनि विधान । गेला गजानन स्वस्थाना ॥ ९१ ॥
विनायकें सांगितलें मातेसी । कृष्णें विदित केलें पांडवांसीं । स्कंदें सांगितलें ऋषीश्वरांसीं । पावती कल्याणासीं सकळिक ॥९२॥
पार्वतीनें केलें व्रतासी । मनीं धरोनी निश्चयासी । करितां पावली पतीसीं । स्कंद ऋषींसीं सांगतसें ॥ ९३ ॥
पाहतां नयनीं पंचवदन । चरणी लागली जाऊन । शिवें गिरिजा उचलोन । वामांकीं बैसवून तोषविली ॥ ९४ ॥
ऎसें व्रताचें महिमान । जाणती पंडुनंदन । स्वयें हिमनगजा आपण । पावली समाधान पतिसंगें ॥ ९५ ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतर स्वतः जेवावे असे सांगून गजानन अंतर्धान पावले. हीच परम विद्या विनायकाने मातेला, श्रीकृष्णाने पांडवांना आणि स्कंदमुनींनी ऋषींना सांगितली. पार्वतीने निष्ठेने हे संकष्टी व्रत केले आणि तिला साक्षात पंचवदन महादेव प्रसन्न झाले! शंकरांनी पार्वतीला उचलून आपल्या डाव्या मांडीवर (वामांकावर) बसवले. या व्रताच्या प्रभावाने पार्वतीला पती भेटला आणि पांडवांचे दुःख दूर झाले.

हे व्रत जे कोणी करिती । दरिद्र, शोक, तयांचें जाती । केलें कष्ट फळ देती । वैरी सोडिती वैरभाव ॥ ९६ ॥
विद्या प्राप्त होईल जाणा । पूर्ण होईल मनकामना । निपुत्रिक पावेल संताना । पीडितजना सुख होय ॥ ९७ ॥
धन धान्यवृद्धी अमूप । हरपोनी जाईल पापताप । करितां नाममंत्राचा जप । आपेंआप मोक्ष लाधेल ॥९८॥
जयाचा शास्त्रावरी विश्वास । तोचि होईल निर्दोष । शांती दयेनें भरेल मानस । क्षमा ह्रदयास उपजेल ॥ ९९ ॥
असो आतां हा पाल्हाळ । अंगीं असावें भक्तीबळ । कृपा करील गिरिजाबाळ । श्रोतीं सकळ ऎकावें ॥ १०० ॥
॥ श्रीसकलविघ्नहरणगजानानापर्णमस्तु ॥

सविस्तर मराठी भावार्थ: फलश्रुती: जे कोणी भक्त हे संकष्टी चतुर्थीचे व्रत करतील, त्यांचे दरिद्र व शोक पूर्णपणे नष्ट होईल. कष्टाचे उत्तम फळ मिळेल आणि शत्रूही वैरभाव सोडून मित्र बनतील. अज्ञानाला विद्या-ज्ञान मिळेल, निपुत्रिकाला संतानप्राप्ती होईल आणि पीडितांना सुख लाभेल. घरात अमर्याद धन-धान्याची वृद्धी होईल, पाप-ताप हरपून शेवटी मोक्ष प्राप्त होईल. ज्याचा शास्त्रांवर विश्वास आहे, त्याच्या हृदयात क्षमा, शांती व दया उपजेल. अंगी केवळ दृढ भक्तीबळ असावे, गिरिजाबाळ श्रीगणेश नक्की कृपा करेल!