हिंदू धर्मशास्त्रामध्ये श्री गणपतीची उपासना अत्यंत फलदायी आणि विघ्नहर्त्री मानली जाते. प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील (वद्य) चतुर्थी ही 'संकष्टी चतुर्थी' म्हणून साजरी केली जाते. या दिवशी दिवसभर उपवास करून रात्री चंद्रोदयाच्या वेळी श्री संकष्टहर गणपतीची पूजा आणि चंद्रदर्शन घेऊन उपवास सोडण्याची प्राचीन परंपरा आहे.
या व्रताच्या देवतेचे नाव 'श्री संकष्टहर गणपती' असे आहे. श्रावण महिन्यातील संकष्टी चतुर्थीपासून किंवा कोणत्याही शुभ संकष्टीपासून या व्रताचा प्रारंभ करून सलग २१ संकष्टी चतुर्थी करून व्रताचे उद्यापन केले जाते. अनेक भाविक आयुष्यभर किंवा मनोकामना पूर्ण होईपर्यंत हे व्रत निष्ठेने पाळतात.
"मम समस्तविघ्ननिवृत्त्यर्थ संकष्टहरगणपतीप्रीत्यर्थ चतुर्थीव्रतांगत्वेन यथा मीलोतोपचार द्रव्यै: षोडोपचारे पूजां करिष्ये ॥"
— संकष्टी चतुर्थी संकल्प मंत्र
🪔 संकष्टी चतुर्थी पूजा पद्धत व नियम
संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी सकाळी आंघोळीच्या पाण्यात काळे तीळ टाकून स्नान करावे. दिवसभर श्री गणेशाचे नामस्मरण आणि ध्यान करत उपवास ठेवावा. संध्याकाळी किंवा रात्री पूजेपूर्वी पुनः स्वच्छ स्नान करावे.
पूजेसाठी एका स्वच्छ पाटावर किंवा चौरंगावर तांदूळ किंवा गव्हाची लहान रास घालून त्यावर पाण्याचा कलश ठेवावा. कलशाभोवती वस्त्र गुंडाळून त्यावर ताम्हणात श्री संकष्टहर गणपतीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापन करावी. पूजा करणाऱ्या साधकाने लाल वस्त्र परिधान करावे. पूजेतील गंध, अक्षता, तांबडी फुले आणि वस्त्रे शक्यतो तांबड्या (लाल) रंगाची असावीत.
📊 पूजेच्या उपचारांचे विशिष्ट नाममंत्र तक्ता
📜 श्री संकष्टहर गणपती ध्यानमंत्र
रक्तांग रक्तवस्त्रं सितकुसुमगणै: पूजितं रक्तगंधै: ॥
क्षीराब्धो रत्नदीपे सुरतरुविमले रत्नसिंहासनस्थम् ॥
दोर्भि: पाशांकुशेष्टा भयध्रुतिरुचिरं चंद्रमौलिं त्रिनेत्रं ॥
ध्यायेच्छांत्यर्थमीशं गणपतीममलं श्रीसमेतं प्रसन्नम् ॥
🌙 चंद्र दर्शन, अर्घ्य आणि भोजन नियम
गणेशाला २१ उकडीच्या किंवा तळलेल्या मोदकांचा नैवेद्य दाखवून आरती करावी. त्यानंतर खालील मंत्राने क्षमायाचना करावी:
"अशुद्धमतिरिक्तं वा द्रव्याहीनं मया कृतम् । तत सर्व पूर्णतां यातु विप्ररुप गणेश्वर ॥"
पंचांगात दिलेल्या वेळेनुसार चंद्रोदय झाल्यावर चंद्राला अर्घ्य (पाणी), गंध, अक्षता आणि फुले वाहून पूजा करावी. "रोहिणीनाथाय नम:" हा मंत्र उच्चारून चंद्राला नमस्कार करावा. त्यानंतरच उपवास सोडावा. पारण्याच्या जेवणात मोदक व गोड पदार्थांचा समावेश असावा; खारट किंवा अत्यंत आंबट पदार्थ खाणे टाळावे. जेवण झाल्यावर उत्तरपूजा करून मूर्ती हलवावी आणि धान्याचा वापरात समावेश करावा.
📖 संकष्टी चतुर्थीची पौराणिक कथा (स्यमंतक मणी प्रसंग)
पौराणिक कथेनुसार, एकदा श्रीगणपती उंदरावर बसून जात असताना घसरून पडले. हे पाहून आकाशातील चंद्राला हसू आले व त्याने गणेशजींचा उपहास केला. यामुळे क्रोधाविष्ट झालेल्या श्रीगणेशाने चंद्राला शाप दिला की, *"आजपासून तुझे तोंड कोणीही पाहणार नाही; आणि जो कोणी पाहील, त्यावर खोटा आळ (कलंक) येईल!"*
नंतर चंद्राने उग्र तपश्चर्या करून श्री गणपतीला प्रसन्न केले. देवांच्या विनंतीवरून गणपतीने शापातून मुक्ती दिली, परंतु अट ठेवली की, भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या (गणेश चतुर्थीच्या) दिवशी जो चंद्र पाहील, त्यावर खोटा आळ येईल.
यावर चंद्राने प्रार्थना केली की, चुकून कोणी चंद्र पाहिला तर त्या कलंकातून मुक्ती मिळण्यासाठी काय करावे? तेव्हा गणपतीने सांगितले की, त्याने निष्ठापूर्वक 'संकष्टी चतुर्थी व्रत' करावे. द्वापारयुगात भगवान श्रीकृष्णावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा खोटा आळ आला होता, तेव्हा श्रीकृष्णानेही हेच संकष्टी चतुर्थी व्रत करून त्या कलंकातून मुक्ती मिळवली होती.
🌟 विशेष फलदायी संकष्टी चतुर्थी:
- ✔ श्रावण महिन्यातील संकष्टी: या चतुर्थीपासून व्रताची सुरुवात करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
- ✔ अंगारकी संकष्टी चतुर्थी: मंगळवारी येणारी संकष्टी चतुर्थी अतिशय फलदायी मानली जाते.
- ✔ सर्व विघ्न निवारण: हे साधे, सोपे आणि शीघ्र फलदायी व्रत आबालवृद्ध सर्व स्त्री-पुरुषांसाठी कल्याणकारी आहे.
🕉️ समारोप
संकष्टी चतुर्थीचे व्रत हे केवळ उपवास नसून मनातील नकारात्मकता आणि आयुष्यातील संकटांचे निवारण करणारा पावन मार्ग आहे. श्री संकष्टहर गणपती सर्वांच्या मनोकामना पूर्ण करो हीच प्रार्थना.
॥ श्री संकष्टहर गणपती सांबसदाशिवार्पणमस्तु ॥