शिवपुराणातील रुद्र संहितेंच्या पार्वती खंडातील हा अध्याय निष्काम भक्ती, अढळ श्रद्धा आणि तपाच्या पराकाष्ठेचे वर्णन करणारा अत्यंत पावन प्रसंग आहे. मागील अध्यायात आपण कामदेव भस्मसात झाला! (भाग ६) मध्ये महादेवांच्या तिसऱ्या डोळ्याचा क्रोधाग्नी आणि कामदेव दहनाची कथा अभ्यासली.
कामदेव भस्म झाल्यानंतर भयभीत झालेल्या पार्वतीला देवर्षी नारदांनी सांत्वन देऊन 'ॐ नमः शिवाय' या पंचाक्षर मंत्राची दीक्षा दिली. महादेवांना पती रूपात प्राप्त करण्यासाठी पार्वतीने राजसी वस्त्रांचा त्याग करून, वल्कले व मृगचर्म परिधान केले आणि गौरीशिखरावर (शृंगी तीर्थ) तब्बल ३,००० वर्षे अतिउग्र तपश्चर्या केली. पानांचा आहारही त्यागल्यामुळे तिला 'अपर्णा' हे नाव कसे प्राप्त झाले, या सर्व प्रसंगांची भावपूर्ण गाथा आज आपण वाचूया.
"हे कालिके! शिवजी हे महायोगी आहेत; ते लावण्य किंवा अहंकाराने नव्हे तर केवळ निष्काम भावाच्या तपश्चर्येनेच प्रसन्न होतात. तू 'ॐ नमः शिवाय' या पंचाक्षर मंत्राचा जप करत कठोर तप कर!" — देवर्षी नारदांचा उपदेश.
🧘♀️ नारदांचा उपदेश आणि तपस्विनी वेष धारण
कामदेवाच्या दहनानंतर शोकाकुल झालेल्या पार्वतीपाशी देवर्षी नारद आले. त्यांनी समजवले की, सेवा करताना मनात कुठेतरी सूक्ष्म अभिमान असतो; तो नष्ट करण्यासाठीच शंकरांनी ही लीला केली आहे. नारदांनी तिला 'ॐ नमः शिवाय' हा अतिशय प्रिय पंचाक्षर मंत्र दिला.
नारदांच्या उपदेशाने प्रेरित होऊन पार्वतीने तपश्चर्येचा अढळ निर्धार केला. राजसी सुवर्ण अलंकार आणि रेशमी वस्त्रांचा त्याग करून तिने झाडांची वल्कले आणि मृगचर्म परिधान केले. आपल्या दोन सख्यांसह ती शृंगी तीर्थावर (जे पुढे गौरीशिखर म्हणून प्रसिद्ध झाले) तपश्चर्येसाठी प्रस्थित झाली.
🔥 ऋतूमानानुसार कठोर साधना आणि 'अपर्णा' नामकरण
गौरीशिखरावर पार्वतीने सर्व इंद्रियांचे दमन करून ३,००० वर्षे अत्यंत कडक तप आरंभले. तिच्या तपश्चर्येचे विविध ऋतूंमधील कठोर स्वरूप पाहण्यासारखे होते.
- • उन्हाळ्यात (ग्रीष्म): चारही बाजूंना प्रज्वलित अग्नी आणि डोक्यावर कडक सूर्यप्रकाशात बसून पंचाक्षर मंत्रजप करणे.
- • पावसाळ्यात (वर्षा): उघड्या मैदानावर किंवा उघड्या शिळेवर बसून मुसळधार पावसात ध्यानस्थ राहणे.
- • हिवाळ्यात (शिशिर): कडाक्याच्या थंडीत गळ्याइतक्या बर्फाच्छादित पाण्यात उभे राहून शिवचिंतनात रमणे.
शुरुवातीला फलाहार, त्यानंतर केवळ सुकलेली पाने (पर्ण) खाऊन तिने तप केले. पुढे तिने पानांचा आहारही सोडून देऊन पूर्णपणे निराहार साधना केली. झाडांची पानेही खाणे सोडून दिल्यामुळे देवगणांनी तिला 'अपर्णा' असे नाव दिले!
📊 जगदंबा पार्वतीच्या ३,००० वर्षांच्या साधनेचे टप्पे
🏔️ हिमालयाचे आगमन आणि पार्वतीची अढळ निष्ठा
पार्वतीचे हे दुष्कर तप पाहून पर्वतराज हिमालय आपली पत्नी मेना, पुत्र मैनाक आणि मंत्र्यांसह शृंगी तीर्थावर आले. त्यांनी तिला समजावण्याचा प्रयत्न केला की, *"बाळा, महादेव अत्यंत विरक्त आहेत. ते तुला स्वीकारतील अशी आशा बाळगू नकोस, घरी चल!"*
परंतु पार्वतीने अत्यंत धैर्याने उत्तर दिले की, तिचा विश्वास साक्षात महादेवांवर आणि पंचाक्षर मंत्रावर आहे. तिची ही अढळ भक्ती आणि मनोबल पाहून हिमालय व तिचा परिवार अवाक झाला आणि तिच्या निष्ठेची प्रशंसा करत परत फिरला.
🌟 या कथेतून मिळणारा महान आध्यात्मिक संदेश:
- ✔ मंत्र सामर्थ्य: 'ॐ नमः शिवाय' या पंचाक्षर मंत्राचा निष्काम जप असक्य गोष्टीलाही शक्य बनवतो.
- ✔ 'अपर्णा' हे त्यागाचे प्रतीक: आद्यशक्ती पार्वतीने ईश्वराच्या प्राप्तीसाठी अन्नाचा आणि पानांचाही त्याग करून तपाची सीमा गाठली.
- ✔ अढळ निष्ठा: कितीही अडथळे आले किंवा जवळच्या व्यक्तींनी विरोध केला तरी ईश्वरावरील श्रद्धा डगमगू नये.
🕉️ समारोप
जगदंबा पार्वतीचे हे तप शिवपुराणातील अत्यंत पावन आख्यान आहे. पुढील कथांमध्ये आपण सप्तर्षींचे पार्वतीच्या परीक्षेसाठी आगमन, वटुरूपातील शंकरांचे प्राकट्य आणि शिव-पार्वती संवादातून प्रकट झालेली परम भक्ती सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.