शिवपुराणातील रुद्र संहितेंच्या सती खंडातील हा भाग भगवान महादेवांच्या अथांग कारुण्याची, आशुतोष (त्वरित प्रसन्न होणाऱ्या) रूपाची आणि ईश्वरी न्यायाची प्रचीती देणारा अत्यंत हृदयस्पर्शी प्रसंग आहे. मागील अध्यायात आपण वीरभद्राकडून दक्षाचा वध व दक्षयज्ञाचा विनाश (भाग ३) मध्ये अहंकारी दक्षाचा अंत आणि यज्ञाचा विध्वंस अभ्यासला.
दक्षयज्ञाचा विनाश झाल्यानंतर भयभीत झालेले सर्व देव, ऋषी आणि मुनी ब्रह्मदेव व श्रीविष्णू यांच्यासह कैलास पर्वतावर साक्षात देवाधिदेव महादेवांच्या चरणी शरण आले. आपल्या चुकीची क्षमा मागत देवांनी केलेल्या करुणामय स्तुतीने प्रसन्न होऊन, भूतभावन शंकरांनी प्रजापती दक्षाला बोकडाचे शीर लावून पुन्हा जिवंत करण्याचे आणि सर्व जखमी देवांना पूर्वीप्रमाणे सुदृढ करण्याचे अलौकिक वरदान कसे दिले, हे आपण या लेखात वाचूया.
"तुम्ही बालिशपणाने केलेले अपराध मी कधीही मनात धरत नाही! दक्षाचे मस्तक यज्ञाग्नीत भस्म झाले असल्याने त्याला बोकडाचे शीर लावल्यास तो पुनरुज्जीवित होईल!" — परमदयाळू भगवान सांबसदाशिव.
🏔️ देवगणांचे विष्णूलोकी गमन आणि कैलासावरील शांत शंभू दर्शन
वीरभद्राच्या पराक्रमाने घाबरलेले सर्व देव आणि ऋषी ब्रह्मदेवांकडे गेले. दक्षाच्या मृत्यूची बातमी ऐकून पुत्रशोकाने ब्रह्मदेव व्याकुळ झाले. हताश झालेल्या ब्रह्मदेवांनी सर्व देवांसह वैकुंठात जाऊन भगवान श्रीविष्णूंची प्रार्थना केली.
त्यानंतर श्रीविष्णू, ब्रह्मदेव, समस्त देवगण आणि प्रजापती एकत्र येऊन कैलास पर्वतावर पोहोचले. तिथे कुशासनावर विराजमान, डावा पाय उजव्या मांडीवर ठेवून, ज्ञानमुद्रेत शांत बसलेल्या आशुतोष महादेवांचे दर्शन घेऊन सर्वजण धन्य झाले.
🙏 देवांकडून क्षमायाचना आणि यज्ञातील हविर्भागाचे वचन
सर्व देवतांनी अतिशय नम्रतेने महादेवांच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला आणि करुणामय स्वरात प्रार्थना केली, *"हे परात्पर ईश्वरा! आम्ही अज्ञानाने घडलेल्या अपराधांची क्षमा मागतो. दक्षाचा उद्धार करा, त्याला पुनरुज्जीवित करून अपूर्ण राहिलेला यज्ञ पूर्ण करा!"*
देवांनी पुढे मागणे मागितले, *"भग ऋषींना डोळे द्या, पूषाचे दात परत मिळो आणि भृगूची दाढी पूर्ववत होवो! यापुढे जगातील प्रत्येक यज्ञातील पहिला हविर्भाग तुम्हालाच अर्पण केला जाईल, त्याशिवाय कोणताही यज्ञ पूर्ण होणार नाही!"*
भगवान सांबसदाशिवांचे अत्यंत क्षमाशील उद्गार:
देवांची काकुळती ऐकून आशुतोष शंकर स्मितहास्य करत म्हणाले, *"हे श्रीहरी व ब्रह्माजी! तुम्ही अज्ञानाने केलेले अपराध मी मनात धरत नाही. केवल शिस्त लावण्यासाठी मी थोडा दंड दिला होता."*
*"दक्षाचे मस्तक यज्ञाग्नीत जळाल्यामुळे त्याला बोकडाचे (अज) शीर लावावे, म्हणजे तो पुनरुज्जीवित होईल! भृगूला बोकडाची दाढी लावावी, पूषाचे दात पूर्ववत होतील आणि सर्व जखमी देव पुन्हा आरोग्यसंपन्न होतील!"*
📊 क्षमायाचनेनंतर भगवान शंकरांनी दिलेले क्षमादान व उपाय
🌟 या कथेतून मिळणारा महान आध्यात्मिक धडा:
- ✔ आशुतोष रूप: भगवान शिव जेवढ्या वेगाने क्रोधाविष्ट होतात, त्याच्या सहस्र पटीने क्षमायाचना करताच तत्काळ प्रसन्न होऊन क्षमा करतात.
- ✔ अहंकाराचे बोकड रूप: दक्षाच्या अहंपणाचा अंत करण्यासाठी त्याला बोकडाचे (अज) शीर बसवण्यात आले, जे नम्रतेचे प्रतीक बनले.
- ✔ यज्ञाची सांगता: शिवकृपेशिवाय कोणताही धार्मिक विधी किंवा यज्ञ पूर्ण होऊ शकत नाही, हाच विश्वाचा नियम ठरला.
🕉️ समारोप
महादेवांच्या या औदार्यामुळे संपूर्ण ब्रह्मांडात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. पुढील कथेमध्ये आपण कनखल येथे दक्षाला बोकडाचे मस्तक लावणे, दक्षाची शिवस्तुती, यज्ञपूर्ती आणि सती देवीचा पुढील अवतारात पार्वती म्हणून प्राकट्य सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.