पद १: बरसै बदरिया सावन की
बरसै बदरिया सावन की।
सावन की मन भावन की।
सावन में उमग्यो मेरो मनवा,
भनक सुनी हरि आवन की।।
उमड घुमड चहुं दिससे आयो,
दामण दमके झर लावन की।
नान्हीं नान्हीं बूंदन मेहा बरसै,
सीतल पवन सोहावन की।।
मीरां के प्रभु गिरधर नागर,
आनन्द मंगल गावन की।।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात की, मनाला भुरळ घालणारा श्रावण महिना आला असून ढग बरसू लागले आहेत. हे सुंदर दृश्य पाहून माझे हृदय उल्हासाने भरून आले आहे, कारण मला श्रीकृष्णाच्या (हरीच्या) आगमनाची चाहूल लागली आहे. चारी दिशांनी ढग दाटून आले आहेत, वीज कडकत आहे, रिमझिम पाऊस पडत आहे आणि थंड व आल्हाददायक वारा वाहत आहे. हे सखे, माझे प्रभु गिरधर नागर येत आहेत, चला आपण एकत्र येऊन आनंदाने मंगलगीत गाऊया!
पद २: अंसुवन जल सींचि सींचि
अंसुवन जल सींचि सींचि प्रेम बेलि बोई।
अब तो बेल फैल गई आणँद फल होई।
दूध की मथनियाँ बड़े प्रेम से बिलोई।
माखन जब काढ़ि लियो छाछ पिये कोई॥
भगति देखि राजी हई जगत देखि रोई।
दासी मीरा लाल गिरिधर तारो अब मोही॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात की, त्यांनी आपल्या अश्रूंच्या पाण्याने शिंपडून कृष्णप्रेमाची वेल लावली आहे. आता ही वेल खूप पसरली असून त्यावर आनंदरूपी फळे येऊ लागली आहेत. त्यांनी भक्तीरूपी मथाणीने प्रेमाने दूध ढवळले, त्यातून लोणी (सारतत्व) काढून घेतले आणि ताक (सारहीन जग) सोडले. भगवंताची भक्ती पाहून मीराबाई प्रसन्न होतात, पण जगाचा मोह-माया पाहून त्यांना वाईट वाटते. त्या श्रीकृष्णाला विनवणी करतात की, "मी तुमची दासी आहे, आता माझा उद्धार करा."
पद ३: मेरे तो गिरिधर गोपाल दूसरो न कोई
मेरे तो गिरिधर गोपाल दूसरो न कोई॥
जाके सर मोर मुकुट मेरो पति सोई।
तात मात भ्रात बंधु आपनो न कोई॥
छाँड़ि दई कुल की कानि कहा करिहै कोई।
संतन ढिंग बैठि-बैठि लोकलाज खोई॥
चुनरी के किये टूक ओढ़ लीन्ही लोई।
मोती मूँगे उतार बनमाला पोई॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात की, ज्यांच्या डोक्यावर मयुराचा मुकुट आहे ते श्रीकृष्णच माझे सर्वस्व (पती) आहेत, त्यांच्याशिवाय माझे या जगात दुसरे कोणी नाही. आई-वडील, भाऊ-बहीण यांपैकी माझे कोणीच नाही. श्रीकृष्णासाठी मी घराण्याची सर्व मर्यादा सोडून दिली आहे. संतांच्या संगतीत बसून मी लोकलाज सोडली आहे. राजेशाही वस्त्रे आणि अलंकार त्यागून मी साधी वैराग्याची वस्त्रे व तुळशीची माळ धारण केली आहे.
पद ४: बसो मेरे नैनन में नंदलाल
बसो मेरे नैनन में नंदलाल।
मोहनी मूरत, साँवरी सूरत, नैना बने बिसाल।
अधर सुधारस मुरली राजत, उर बैजंती माल॥
छुद्रघंटिका कटितट सोभित, नूपुर सबद रसाल।
मीरां प्रभु संतन सुखदाई भगत बछल गोपाल॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई श्रीकृष्णाच्या सुंदर रूपाची आळवणी करताना म्हणतात, "हे नंदलाला, माझ्या डोळ्यांत येऊन बस! तुझे हे मोहिनी घालणारे रूप, सावळा रंग आणि मोठे डोळे अत्यंत मनमोहक आहेत. ओठांवर अमृताचा रस पाजणारी बासरी आणि छातीवर वैजयंती माळ शोभून दिसत आहे. कमरेला लहान घंटी आणि पायांतील पैंजणांचा नाद फार मधुर वाटतो. मीरांचे प्रभु श्रीकृष्ण हे संतांना सुख देणारे आणि भक्तांचे रक्षण करणारे आहेत."
पद ५: लगी मोहि राम खुमारी हो
लगी मोहि राम खुमारी हो।
रमझम बरसै मेहंड़ा भीजै तन सारी हो॥
चहूँदिस चमकै दामणी गरजै घन भारी हो।
सत गुरु भेद बताइया खोली भरम किवारी हो॥
सब घट दीसै आतमा सबही सूँ न्यारी हो।
दीपग जोऊँ ग्यान का चढूँ अगम अटारी हो।
मीरा दासी राम की इमरत बलिहारी हो॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात की, मला आता रामनामाची (भगवंताच्या प्रेमाची) धुंदी चढली आहे. बाहेर रिमझिम पाऊस पडत आहे आणि माझे शरीर व वस्त्रे भिजत आहेत. चहूबाजूला वीज चमकत आहे आणि ढग गरजतात. माझ्या सद्गुरूंनी मला गुपित सांगून भ्रमाचे (मोहाचे) दरवाजे उघडले आहेत. आता मला प्रत्येक शरीरात परमात्मा दिसत आहे. ज्ञानाचा दिवा लावून मी आध्यात्मिक उच्च शिखरावर पोहोचले आहे.
पद ६: मैं गिरधर के घर जाऊँ
मैं गिरधर के घर जाऊँ।।
गिरधर म्हाँरों साँचों प्रीतम, देखत रूप लुभाऊँ।
रैण पड़े तब ही उठि जाऊँ, भोर भये उठि आऊँ।
रैणदिना वाके सँग खेलूँ, ज्यूँ त्यूँ वाहि लुभाऊँ।
जो पहिरावै सोई पहिरूँ, जो दे सोई खाऊँ।
मेरी उणकी प्रीत पुराणी, उण बिण पल न रहाऊँ।
जहाँ बैठावें तितही बैठूँ, बेचे तो बिक जाऊँ।
मीराँ के प्रभु गिरधर नागर, बार बार बलि जाऊँ।।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "मी तर श्रीकृष्णाच्या घरीच जाणार. तोच माझा खरा प्रियकर आहे, त्याचे रूप पाहून मी मोहित होते. रात्र-दिवस मी त्याच्यासोबत खेळते आणि त्याला खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करते. तो जे घालायला देईल तेच मी घालेन आणि जे खायला देईल तेच खाईन. आमचे प्रेम पूर्वजन्मीचे आहे. तो जिथे बसवेल तिथे मी बसेन आणि जर त्याने मला विकले, तरी मी आनंदाने विकली जाईन!"
पद ७: हे री मैं तो प्रेम दीवानी
हे री मैं तो प्रेम दीवानी, मेरा दरद न जाने कोय।
सूली ऊपर सेज हमारी, किस बिध सोना होय।
गगन मंडल पर सेज पिया की, किस बिध मिलना होय॥
घायल की गति घायल जानै, कि जिन लागी होय।
जौहरी की गति जौहरी जाने, कि जिन लागी होय॥
दरद की मारी बन बन डोलूँ, वैद मिल्यो नहीं कोय।
मीरां की प्रभु पीर मिटै, जब वैद सांवलया होय॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "हे सखे! मी तर प्रेमाने वेडी झाली आहे, माझे दुःख कोणालाच समजत नाही. दुःखाच्या या शुल्यावर झोपणे कसे शक्य आहे? जखमी व्यक्तीची वेदना फक्त तोच जाणू शकतो जो स्वतः जखमी आहे, आणि रत्नाची पारख फक्त जवाहीरच करू शकतो. मी दुःखाने व्याकुळ होऊन रानावनात फिरत आहे. मीराबाईंचे दुःख तेव्हाच संपेल जेव्हा स्वतः सावळ्या श्रीकृष्ण वैद्य बनून येतील."
पद ८: जोगिया री प्रीतड़ी है दुखड़ा री मूल
जोगिया री प्रीतड़ी है दुखड़ा री मूल।
हिलमिल बात बणावट मीठी पाछे जावत भूल॥
तोड़त जेज करत नहिं सजनी जैसे चमेली के मूल।
मीरा कहे प्रभु तुमरे दरस बिन लगत हिवड़ा में सूल॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात की, या जोगी (वैरागी श्रीकृष्ण) सोबतचे प्रेम हे सर्व दुःखांचे मूळ आहे. आधी ते गोड-गोड बोलून जवळ येतात आणि नंतर विसरून जातात. चमेलीच्या फुलाप्रमाणे हे नाते तोडायला ते एक क्षणही लावत नाहीत. मीराबाई म्हणतात की, हे प्रभु! तुमच्या दर्शनाशिवाय माझ्या हृदयात काट्यांसारखी तीव्र वेदना होत आहे.
पद ९: पग घुँघरू बाँध मीरा नाची रे
पग घुँघरू बाँध मीरा नाची रे।
मैं तो मेरे नारायण की आपहि हो गई दासी रे।
लोग कहे मीरा भई बावरी न्यात कहै कुलनासी रे।
विष का प्याला राणाजी भेज्या पीवत मीरा हाँसी रे।
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर सहज मिले अविनासी रे।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई पायात घुंगरू बांधून श्रीकृष्णाच्या भक्तीत तल्लीन होऊन नाचत आहेत. त्या म्हणतात की, "मी स्वतःहून माझ्या नारायणाची दासी झाले आहे. लोक मला वेडी म्हणतात आणि नातेवाईक कुळाचा नाश करणारी म्हणतात. राणाजींनी मला मारण्यासाठी विषाचा प्याला पाठवला, पण मी तो हसत हसत प्याले. कारण मला विश्वास आहे की माझे गिरधर माझे रक्षण करतील."
पद १०: हरि बिन कूण गति मेरी
हरि बिन कूण गति मेरी।
तुम मेरे प्रतिकूल कहिए मैं रावरी चेरी॥
आदि अंत निज नाँव तेरो हीया में फेरी।
बेरी-बेरी पुकारि कहूँ प्रभु आरति है तेरी॥
यौ संसार विकार सागर-बीच में घेरी।
नाव फाटी प्रभु पालि बाँधो बूड़त है बेरी॥
विरहणि पिव की बाट जोवै राखि ल्यौ नेरी।
दासि मीरा राम रटन है मैं सरण हूँ तेरी॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई आळवणी करतात, "हे हरी! तुमच्याशिवाय मला कोणतीही गती नाही. तुम्ही माझ्याविरोधात काहीही म्हणा, पण मी तुमचीच दासी आहे. रात्रंदिवस माझ्या हृदयात तुमचेच नाव जपले जाते. हा संसार विकारांचा समुद्र आहे आणि माझी नाव तुटली आहे. हे प्रभु! मला बुडण्यापासून वाचवा, मी तुमच्या चरणी शरण आले आहे."
पद ११: चालाँ वाही देस प्रीतम पावाँ
चालाँ वाही देस प्रीतम पावाँ चलाँ वाही देस।
कहो तो कुसुमल साड़ी रंगावाँ, कहो तो भगवा भेस॥
कहो तो मोतियन माँग भरावाँ, कहो छिरकावाँ केस।
मीरा के प्रभु गिरधर नागर, सुण गयो बिड़द नरेस॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "चला सख्यांनो! आपण त्याच देशात जाऊ जिथे माझे प्रियकर श्रीकृष्ण राहतात. त्यांनी जर सांगितले तर मी लाल रंगाची साडी नेहीन, किंवा भगवी वस्त्रे धारण करून संन्यासी होईन. त्यांनी सांगितले तर भांगात मोती भरेन किंवा केस विखरून टाकेन. मीरांचे स्वामी गिरधर नागर आहेत."
पद १२: म्हाँरे घर आज्यो प्रीतम प्यारा
म्हाँरे घर आज्यो प्रीतम प्यारा तुम बिन सब जग खारा।
तन मन धन सब भेंट करूँ जो भजन करूँ मैं थाँरा।
तुम गुणवंत बड़े गुण सागर मैं हूँ जी औगणहारा॥
मैं त्रिगुणि गुण एक नाहीं तुझमें जी गुण सारा।
मीरा कहे प्रभु कबहि मिलोगे बिन दरसण दुखियारा॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई विनवणी करतात, "माझ्या प्रिय प्रभु! माझ्या घरी या, तुमच्याशिवाय हे सर्व जग खारे आणि निरर्थक वाटते. मी माझे तन, मन आणि धन सर्व तुमच्या चरणी अर्पण करते. तुम्ही गुणांचे सागर आहात आणि मी अवगुणी आहे. तुमच्या दर्शनाशिवाय मीरा खूप दुःखी आहे, आता मला केव्हा भेटणार?"
पद १३: सखी म्हारी नींद नसाणी हो
सखी म्हारी नींद नसाणी हो।
पिय रो पंथ निहारत सब रैण बिहाणी हो ||
सखियन सब मिल सीख दयाँ मण एक णा मानी हो।
बिन देख्याँ कल ना पड़ाँ मण रोस णा ठानी हो।
अंग खीण व्याकुल भयाँ मुख पिय पिय बाणी हो।
अंतर वेदन बिरह री म्हारी पीड़ णा जाणी हो।
ज्यूँ चातक घणकूँ रटै, मछरी ज्यूँ पाणी हो।
मीराँ व्याकुल बिरहणी, सुध बुध बिसराणी हो।।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "हे सखे! प्रियकराच्या विरहाने माझी झोप उडून गेली आहे. त्यांची वाट पाहण्यात संपूर्ण रात्र निघून गेली. सर्व सख्यांनी मला समजावले पण माझ्या मनाने मानले नाही. त्यांना पाहिल्याशिवाय मला साधे सुख-चैन मिळत नाही. माझे शरीर क्षीण झाले असून तोंडावर फक्त 'पिया-पिया' हीच हाक आहे. जशी चातक पक्षी ढगांची वाट पाहतो आणि मासा पाण्यासाठी धडपडतो, तशीच मी श्रीकृष्णाच्या विरहात स्वतःची सुधबुध हरपून बसले आहे."
पद १४: फूल मंगाऊं हार बनाऊ
फूल मंगाऊं हार बनाऊ। मालीन बनकर जाऊं॥
कै गुन ले समजाऊं। राजधन कै गुन ले समाजाऊं॥
गला सैली हात सुमरनी। जपत जपत घर जाऊं॥
मीरा कहे प्रभु गिरिधर नागर। बैठत हरिगुन गाऊं॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात की, "मी फुले आणून हार गुंफेन आणि माळणीचे रूप घेऊन माझ्या कृष्णाकडे जाईन. पण राजेशाही वैभव सोडून ही भक्ती करणे राणाजींना कसे समजावू? गळ्यात वैराग्याची माळ आणि हातात जपाची माळ घेऊन मी घरोघरी प्रभुचे नामस्मरण करत जाईन. मीराबाई म्हणतात की, मी फक्त एकाच जागी बसून माझ्या गिरधर नागराचे गुणगान करत राहीन."
पद १५: मनमोहन कान्हा विनती करूं दिन रैन
मनमोहन कान्हा विनती करूं दिन रैन।
राह तके मेरे नैन।
अब तो दरस देदो कुञ्ज बिहारी।
मनवा हैं बैचेन।
नेह की डोरी तुम संग जोरी।
हमसे तो नहीं जावेगी तोड़ी।
हे मुरली धर कृष्ण मुरारी।
तनिक ना आवे चैन।
राह तके मेरे नैन।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "हे मनमोहन कान्हा! मी रात्रंदिवस तुझी विनवणी करत आहे. माझे डोळे सतत तुझी वाट पाहत आहेत. हे कुंजबिहारी, अब तो दर्शन दे, माझे मन खूप बेचैन झाले आहे. माझ्या प्रेमाचा धागा तुझ्याशी जोडला गेला आहे जो माझ्याकडून कधीच तुटणार नाही. हे मुरलीधरा, तुझ्याशिवाय मला एका क्षणाचाही चैन पडत नाही."
पद १६: मतवारो बादल आयें रे
मतवारो बादल आयें रे।
हरी को संदेसों कछु न लायें रे।
दादुर मोर पपीहा बोले।
कोएल सबद सुनावे रे।
काली अंधियारी बिजली चमके।
बिरहिना अती दर्पाये रे।
मन रे परसी हरी के चरण।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "मत्त ढग भरून आले आहेत, पण त्यांनी माझ्या हरीचा कोणताही संदेश आणलेला नाही. बेडूक, मोर, पपीहा आणि कोकिळा आपले मधूर आवाज काढत आहेत. काळोखात विजा चमकत आहेत, ज्यामुळे विरहिणी मीराबाईंचे मन अधिकच घाबरत आणि व्याकुळ होत आहे. माझे मन आता फक्त श्रीकृष्णाचे चरण स्पर्श करण्यासाठी तडपत आहे."
पद १७: पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो…।
वस्तु अमोलिक दी मेरे सतगुरु।
किरपा करि अपनायो॥
जन्म जन्म की पूंजी पाई।
जग में सभी खोवायो॥
खरचै न खूटै चोर न लुटै।
दिन दिन बढ़त सवायो॥
सत की नाव खेवटिया सतगुरु।
भवसागर तर आयो॥
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर।
हरष हरष जस गायो॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई आनंदाने म्हणतात, "मला रामरूपी अमूल्य धन मिळाले आहे! माझ्या सद्गुरूंनी कृपा करून मला ही अमूल्य वस्तू दिली आहे. या धनाने मला जन्मांतराची पुंजी मिळाली असून जगभरातील मोह-माया मी गमावली आहे. हे असे धन आहे जे खर्च केले तरी संपत नाही, चोर चोरू शकत नाही आणि दिवसेंदिवस वाढतेच. सत्याची नाव चालवणारे सद्गुरू मिळाल्याने मी हा भवसागर पार केला आहे."
पद १८: दरस बिन दुखण लागे नैन
दरस बिन दुखण लागे नैन।
जब से तुम बिछुरे प्रभु मोरे।
कबहूँ न पायो चैन॥
सबद सुनत मेरी छतियाँ कंपै।
मीठै लगे तुम बैन ॥
बिरह बिथा कासूँ कहूँ सजनी ।
बह गई करवत ऐन॥
कल परत पल हरि मग जोंवत।
भई छमासी रेण॥
‘मीरा’ के प्रभू कब रे मिलोगे ।
दु:ख मेटण सुख देण॥
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "प्रभु! तुमच्या दर्शनाशिवाय माझे डोळे दुखू लागले आहेत. जेव्हापासून तुम्ही दुरावला आहात, मला कधीच शांती मिळालेली नाही. तुमची गोड बोलणी आठवून माझे हृदय व्याकुळ होते. माझी विरहव्यथा मी कोणाला सांगू? तुमची वाट पाहण्यात एक-एक क्षण सहा महिन्यांच्या रात्रीसारखा मोठा वाटतो. हे मीरांचे प्रभु! माझे सर्व दुःख हरण करून मला सुख देण्यासाठी तुम्ही कधी येणार?"
पद १९: माई री म्हाँ लियाँ गोविन्दाँ मोल
माई री म्हाँ लियाँ गोविन्दाँ मोल ।
थे कहयाँ छाणे म्हाँ काँ चोड्डे, लियां बजन्ता ढोल।
थे कहयाँ मुंहाधो म्हाँ कहयाँ सस्तो, लिया री तराजाँ तोल।
‘तण वारा म्हाँ जीवण वीराँ, वाराँ अमोलक मोल।
मीराँ कूँ प्रभु दरसण दीज्याँ, पूरर जणम को कोल।।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई ठामपणे म्हणतात, "हे सखे! मी तर गोविंदाला विकत घेतले आहे. तुम्ही म्हणता मी लपवून घेतले, पण मी तर ढोल वाजवून जाहीरपणे त्याला आपलेसे केले आहे. तुम्ही म्हणता हा व्यवहार महागात पडला, पण मी तराजूत तोलून (पूर्ण विचारांती) हा अगदी स्वस्त सौदा केला आहे. मी माझ्या या अमूल्य सौद्यावर माझे तन, मन आणि प्राण निछावर केले आहेत. श्रीकृष्णाने मला पूर्वजन्मी दिलेल्या वचनानुसार आता दर्शन द्यावे."
पद २०: राम मिलण के काज सखी
राम मिलण के काज सखी, मेरे आरति उर में जागी री।
तड़पत-तड़पत कल न परत है, बिरहबाण उर लागी री।
निसदिन पंथ निहारूँ पिवको, पलक न पल भर लागी री।
पीव-पीव मैं रटूँ रात-दिन, दूजी सुध-बुध भागी री।
बिरह भुजंग मेरो डस्यो कलेजो, लहर हलाहल जागी री।
मेरी आरति मेटि गोसाईं, आय मिलौ मोहि सागी री।
मीरा ब्याकुल अति उकलाणी, पिया की उमंग अति लागी री।
मराठी भावार्थ:
मीराबाई म्हणतात, "हे सखे! भगवंताला भेटण्याची तीव्र आस माझ्या हृदयात जागी झाली आहे. विरहाचा बाण लागल्यामुळे मी तडपते आहे आणि मला शांतता मिळत नाही. रात्रंदिवस मी प्रियकराची वाट पाहते, डोळ्यांची पापणीही मिटत नाही. विरहरूपी सर्पाने माझ्या हृदयाला दंश केला असून त्याचा विषारी प्रभाव सर्वत्र पसरला आहे. हे प्रभु! येऊन मला भेटा आणि माझी ही तळमळ शांत करा."