॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 1
भाग 1

सार्थ निळोबाराय गाथा : मंगलाचरण

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
नमोजी पंढरिराया ।
हत्कमलवासीया गुरुनाथा ॥१॥
तुमचा अनुग्रह लाधलों ।
पात्र झालों महा सुखा ॥२॥
सकळ संत करिती कृपा ।
दाविला सोपा निज मार्ग ॥३॥
निळा म्हणे दिवस रात्रीं ।
गातों वक्त्रीं गुण नाम ॥४॥
भक्तांच्या हृदयकमलात निवास करणाऱ्या गुरुनाथ पंढरीरायाला (विठ्ठलाला) माझे नमन असो. तुमचा अनुग्रह (आशीर्वाद) मला लाभला आणि मी परमसुखाचा अधिकारी झालो. सर्व संतांनी माझ्यावर कृपा केली आणि आत्मसाक्षात्काराचा सोपा मार्ग दाखवून दिला. संत निळोबाराय म्हणतात की, म्हणूनच मी रात्रंदिवस माझ्या मुखाने भगवंताचे गुण आणि नाम गात असतो.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
सकळा मंगळांचे धाम ।
ज्याचेनि विश्राम विश्रांती ॥१॥
तो हा पंढरीचा रावो ।
सकळां ठावो कल्याणा ॥२॥
ज्याचेनी सुखा सुखपण ।
ज्याचेनी त्रिभुवन रुपस ॥३॥
निळा म्हणे ज्याचेनि निगमा ।
आणिली गरिमा जाणिवेची ॥४॥
जो सर्व मंगळकारक गोष्टींचे मूळ स्थान आहे आणि ज्याच्या ठिकाणी मनाला खरी विश्रांती मिळते, तो हा पंढरीचा राजा विठ्ठल सर्वांच्या कल्याणाचा आश्रय आहे. ज्याच्यामुळे सुखाला खऱ्या अर्थाने सुखपण प्राप्त होते आणि ज्याच्या तेजाने तिन्ही लोक अतिशय सुंदर दिसतात, अशा पांडुरंगाने वेदांनाही ज्ञानाची आणि जाणिवेची थोरवी प्राप्त करून दिली आहे, असे संत निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
नमोजि विश्वतीता ।
विश्रवव्यापका श्रीअनंता ।
परात्परा सद्गुरुनाथा ।
ईश्रवरनियंता सकळादी ॥१॥
तुमचा अनुग्रहो झालिया ।
निरसे मोह ममता माया ।
करुनी उपदेश ब्रम्हया ।
निजात्मपदी स्थापिसी ॥२॥
सनकादिकांचे चिंतन ।
नाम तुमचे अनुसंधान ।
त्यातें स्वरुप स्थिती पावउन ।
ठेविसी निमग्न निजानंदी ॥३॥
शुक्र प्रल्हाद नारद ।
पावोनिया तुमचा बोध ।
करिती सदा ब्रम्हानंद ।
तारिती कीर्तने आणि‍का ॥४॥
निळा म्हणे परमानंदा ।
परात्परा सच्चिदानंदा ।
सद्गुरुराया निजात्मबोधा ।
कृपेस्तव लाहिजे तुमाचिये ॥५॥
विश्वाच्या पलीकडच्या, संपूर्ण विश्वात व्यापून राहिलेल्या, अनादी, अनंत, सर्व नियंत्रक आणि परात्पर सद्गुरू असलेल्या ईश्वराला माझे नमन असो. तुमचा अनुग्रह प्राप्त होताच मनातील मोह, ममता आणि माया नष्ट होते. तुम्हीच ब्रह्मदेवाला उपदेश करून त्याला आत्मपदावर प्रस्थापित केले. सनकादिक ऋषी नेहमी तुमच्याच नामाचे चिंतन आणि अनुसंधान करतात; त्यांना तुम्ही आत्मस्थिती देऊन निजानंदात मग्न ठेवता. शुकदेव, प्रल्हाद आणि नारद यांनी तुमचाच बोध प्राप्त करून घेतला, ते सदैव ब्रह्मानंदात लीन असतात आणि आपल्या कीर्तनाने इतरांनाही तारतात. संत निळोबाराय म्हणतात की, हे परमानंदा, सच्चिदानंदा सद्गुरुराया! केवळ तुमच्या कृपेमुळेच या आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
परात्परा सच्चिदानंदा ।
परिपूर्णा जी आनंदकंदा ।
जगदीशा विश्रवंद्या ।
विश्वव्यापक अनंता ।।१।।
भक्‍तवत्सला कृपासिंधु ।
तापत्रयहरणा दीनबंधु ।
तुझ्या नामी अगाध बोधु ।
भक्त पावती भाविंक ॥२॥
परमपुरुषा गुणातीता ।
अव्यया अक्षरा जी अव्यक्ता ।
विश्रवमंगळा रुक्मिणी कांता ।
पुंडलिकवरदा पंढरीशा ॥३॥
निरंजना निर्विकारा ।
निर्विकल्पा जगदोध्दारा ।
वेदवेदांतसागरा ।
विश्रवंभरा कल्पादि ॥४॥
भावाभावविवर्जिता ।
सगुणनिर्गुणा गुणातीता ।
निळया स्वामी कृपावंता ।
चरणी माथा तुमचिये ॥५॥
हे परात्परा, सच्चिदानंदा, परिपूर्ण आनंदकंदा, जगदीशा, जगाला वंदनीय असलेल्या, विश्वव्यापका आणि अनंता! तू भक्तांवर प्रेम करणारा कृपेचा सागर आहेस, संसारातील तिन्ही ताप हरण करणारा दीनांचा बंधू आहेस. तुझ्या नामात अगाध ज्ञान सामावलेले आहे, जे भाविक भक्तांना प्राप्त होते. तू परमपुरुष, गुणातीत, अविनाशी, अव्यक्त, जगाचे कल्याण करणारा, रुक्मिणीचा पती आणि पुंडलिकाला वर देणारा पंढरीनाथ आहेस. तू निरंजन, निर्विकार, निर्विकल्प, जगाचा उद्धार करणारा, वेद आणि वेदांताचा सागर तसेच सर्व जगाचे पोषण करणारा कल्पादी परमात्मा आहेस. भावना आणि अभावाच्या पलीकडे असलेल्या, सगुण आणि निर्गुण अशा हे माझ्या स्वामी पांडुरंगा! संत निळोबाराय म्हणतात की, मी तुमच्या चरणी माझा माथा टेकवतो.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आतां आठवूं पाउलें ।
सकुमार चांगले इटे ते ॥१॥
तेणें प्रसन्न्‍ होती गुरु ।
संत मुनिश्वरु करुणाब्धी ॥२॥
आदर त्यांचा ईटेवरी ।
तो मज निर्धारीं जाणवला ॥३॥
निळा म्हणे जिवीं ते ध्यातां ।
कृत्यकृत्यता करितील ॥४॥
आता विटेवर उभी असलेली पांडुरंगाची ती अत्यंत सुकुमार आणि सुंदर चरणकमले आपण आठवूया (स्मरण करूया). त्या चरणांचे ध्यान केल्याने आपले दयाळू सद्गुरू, संत आणि मुनीश्वर प्रसन्न होतात. विठ्ठलाने त्या विटेवर दाखवलेला आदराचा भाव मला निश्चितपणे जाणवला आहे. संत निळोबाराय म्हणतात की, त्या चरणांचे हृदयात ध्यान धरल्यास भगवंत आपल्या जीवनाचे सार्थक (कृतकृत्यता) करतील.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
वेदवक्ता नारायण ।
तोचि तो आपण सर्वदृष्टा ॥१॥
वदवी सेवकाची वाणी ।
आपुल्या गुणी प्रवर्तपुनी ॥२॥
परम गुह्यार्थ् तोचि प्रगटी ।
आपण पोटीं संचारोनी ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल हरी ।
वक्ता वैखरी तो वाचा ॥४॥
वेदांचा वक्ता (सांगणारा) आणि सर्व काही पाहणारा साक्षीदार प्रत्यक्ष नारायणच आहे. तो आपल्या सेवकाच्या (भक्ताच्या) वाणीत स्वतः प्रवेश करून त्याच्याकडून आपले गुणगान गाऊन घेतो. भक्ताच्या हृदयात स्वतः संचार करून गूढ अध्यात्मिक अर्थ तोच प्रकट करतो. संत निळोबाराय म्हणतात की, माझ्या मुखातून बोलणारा वक्ता स्वतः विठ्ठल हरीच आहे, तोच माझी वाचा बनून हे अभंग वदवून घेत आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
अगा ये षड्गुण भाग्यवंता ।
समग्र लक्ष्मीचिया कांता ।
समग्र यशातें तूं धरिता ।
समग्र ऐश्रवर्यता तुज अंगी ॥१॥
समग्र औदार्यलक्षणीं ।
समग्र वैराग्याची खाणी ।
मग्र ज्ञानशिरोमणी ।
समग्र षड्गुणी संपन्ना ॥२॥
यशें थोरविला मारुति ।
विभीषण केला लंकापती ।
औदार्य देऊनी कर्णा हाती ।
कीर्ति दिगंती फाकविली ॥३॥
ज्ञानें उपदेशिला चतुरानन ।
ऐश्वर्य वाढविला अर्जुन ।
वैराग्यशुकार्ते बोधून ।
ब्रम्ह सनातन पावविला ॥४॥
निळा म्हणे इहीं अगाध लक्षणी ।
वंद्य सुरासुरां तूं त्रिभुवनी ।
माझी अलंकारुनियां वाणी ।
प्रवर्तवावी स्तवनीं आपुलिया ॥५॥
हे षड्गुणसंपन्न, भाग्यवंता, लक्ष्मीच्या पती पांडुरंगा! यश, ऐश्वर्य, औदार्य, वैराग्य, ज्ञान आणि श्री (लक्ष्मी) हे साही गुण तुझ्या ठायी परिपूर्ण आहेत. तू औदार्याचे लक्षण आणि वैराग्याची खाण आहेस; तू ज्ञानाचा शिरोमणी आणि सहा गुणांनी समृद्ध आहेस. तूच मारुतीरायाला यश देऊन थोर केलेस, विभीषणाला लंकेचा राजा बनवलेस आणि कर्णाला औदार्य (दानशूरपणा) देऊन त्याची कीर्ती दिशांनाव्यापून टाकलीस. तू ज्ञानाचा उपदेश करून ब्रह्मदेवाला घडवलेस, अर्जुनाला ऐश्वर्य व सामर्थ्य दिलेस आणि शुकदेवाला वैराग्याचा बोध देऊन सनातन ब्रह्मपद प्राप्त करून दिलेत. संत निळोबाराय म्हणतात की, या अथांग गुणांमुळे तू देव आणि दानव दोघांनाही त्रैलोक्यात वंदनीय आहेस. आता तू माझी वाणी सुशोभित कर आणि तुझ्या स्तुती स्तवनामध्ये मला प्रवृत्त कर.
पहिला भाग सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 2 (पुढे)