सार्थ नामदेव गाथा : तुळसीमाहात्म्य

ज्या घराच्या दारात तुळशीचे रोप नसते, ते घर एखाद्या भयानक स्मशानासारखे (अघोर) समजावे; तिथे यमराजाच्या आज्ञेने यमदूतांचा वास असतो. याउलट, ज्याच्या घरी सुंदर तुळशी वृंदावन असते, त्याच्यावर साक्षात श्रीहरी सदैव प्रसन्न असतो आणि यमदूत त्या घराकडे फिरकतही नाहीत. नामदेव महाराज म्हणतात, जे लोक रोज तुळशी वृंदावनाला प्रदक्षिणा घालतात आणि अंतकाळच्या वेळी ज्यांना भगवंताचे स्मरण होते, ते जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून कायमचे मुक्त होतात.

तुळशी वृंदावनाचे नुसते दर्शन घेतले तरी माणसाला वैकुंठलोकाची प्राप्ती होते; या गोष्टीला जर कोणी खोटे (लटिके) म्हणेल, तर त्याला साक्षात केशवाची शपथ आहे. जो माणूस गळ्यात तुळशीची माळ धारण करतो, त्याला प्रत्यक्ष लक्ष्मीसहित (कमळा) चार हातांचा केशिराज विठ्ठल भेटतो. तुळशीच्या रोपाला जे पाणी घालतात, त्यांचे मोठे पातक आणि दोष नष्ट होतात; त्याचे हे अगाध माहात्म्य ब्रह्मदेवालाही पूर्णपणे कळत नाही. भगवंताला तुळशीची एवढी मोठी प्रीती आहे की तिच्यापुढे इतर फुलेही फिकी पडतात. नामदेव महाराज म्हणतात, "हे श्रीपती, मला नेमकी अशीच तुळशीसारखी अव्यभिचारी भक्ती द्या."

तुळस ही जगातील सर्व फुलांपेक्षा श्रेष्ठ आणि वेगळी आहे, ती वृंदावनात अत्यंत शोभून दिसते. खुद्द देवानेही तिला आपल्या मस्तकावर स्थान दिले आहे, म्हणून ती तिन्ही लोकात वंदनीय झाली आहे. तुळस ही वंदन करण्यायोग्य माउली असून ती संतांची सावली आहे; जिथे तुळस असते तिथे साक्षात वनमाळी श्रीहरी सदा वास करतो. नामदेव महाराज म्हणतात, तुळशीचे पान जरी जमिनीवर पडले आणि ते उचलून जर कोणी कपाळाला लावले, तर त्याला कोटी तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचे मोठे फळ मिळते.

ज्याच्या मुख्य दारासमोर तुळशीचे वृंदावन उभे असते, त्याच्यावर श्रीहरी अत्यंत प्रसन्न होतो. जो माणूस कुठूनतरी तुळशीचे रोप आणून आपल्या अंगणात लावतो, त्याचा सांभाळ करायला चक्रपाणी विठ्ठल कधीही विसरत नाही. तुळशीच्या लाकडाची (काष्ठाची) माळ करून जो विठ्ठल नामाचा जप करतो, त्याला श्रीहरी आपलेसे करतो. नामदेव महाराज म्हणतात, तुळशीचे हे अगाध मोठेपण पाहायचे असेल, तर ते पंढरपुरात येऊन पाहावे.

ज्याच्या हातून रोज तुळशीची सेवा घडते आणि जो तिच्याभोवती सडे-रांगोळ्या घालतो, त्याच्या घराकडे यमदूत कधीही फिरकत नाहीत. उलट, त्याच्या घरात सदैव हरिनामाचा पहारा (घरटी) राहतो. नामदेव महाराज म्हणतात, विठ्ठलाएवढे अथांग असणारे परब्रह्म या छोट्याशा तुळशीच्या वृंदावनात भक्तांना सहज सापडते.

तुळशीची पाने वाहण्यासाठी कोणताही पैसा लागत नाही, ती अगदी मोफत मिळतात; मग अशी सोपी भक्ती करून तुम्ही ध्रुव बाळासारखे अढळ पद देवाकडे मागून घ्या. आपला हा अमूल्य मनुष्यजन्म संसारात वाया न घालवता एका विठ्ठलाला शरण जा. नामदेव महाराज म्हणतात, हा पंढरीचा देव असा दयाळू आहे की, तो आपल्या खऱ्या भक्तांचा नेहमी ऋणी (ऋणिया) राहतो.

संसारातील संकटांशी आणि यमाशी लढण्यासाठी भक्ताला तुळशीच्या पानाचे मोठे हत्यार मिळाले आहे आणि तुळशीचे वृंदावन हाच त्याचा मजबूत किल्ला (दुर्ग) आहे. तुळशीच्या केवळ एका पानाच्या (दळाच्या) बळावर भक्तांनी महाबळी असणाऱ्या यमराजालाही जिंकले आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, आमचा विठ्ठल इतका पराक्रमी आणि भुजबळी आहे की, तो आपल्या भक्तांना नेहमी विजयाचे मोठे बळ देतो.

रोज पहाटे उठून आपण तुळस माउलीला वंदन केले पाहिजे, कारण ती संतांची सावली असून विष्णूने तिला आपल्या मुकुटात धारण केले आहे. ज्याच्या दारात तुळस असते, त्याच्या घरात लक्ष्मीचा अखंड वास राहतो आणि तिथे स्वतः श्रीहरी येऊन आनंदाने क्रीडा करतो. तुळशीला जेव्हा मंजिरी येते, तेव्हा तिला पाहून यमदूत पळून जातात. तुळस आणि कृष्णाचे अद्वैत मानून जे स्मरण करतात, त्यांच्या मनातील सर्व पापे (दुरित) नष्ट होतात. जे लोक तुळशीला पाणी घालतात, त्यांना परम सुखाची प्राप्ती होते. नामदेव महाराज म्हणतात, हा पंढरीचा नाईक विठ्ठल सदैव तुळशीच्या जवळच उभा असतो.