सार्थ नामदेव गाथा : चोवीस नामांचा महिमा

"हे केशवा, तू माझी माउली म्हणून माझ्यासाठी धावून ये; तुझ्याशिवाय माझ्यासारख्या गरिबाचे संकट कोण दूर करणार? तू पाडसाची काळजी घेणाऱ्या कांसवीसारखी माझी कौसल्या माता आहेस, माझ्यासारख्या दीनाला दर्शन दे. मी तुझ्याकडे संसारातील नश्वर विषयांची मागणी करत नाही, तूच माझी कृपाळू विठ्ठलमाय आहेस." आकाशातून जणू केशवरूपी कामधेनु प्रसन्न झाली आहे, तिच्या दर्शनाने माझे बाहू स्फुरत आहेत. जिथे गोपाळांचा मेळा आनंदाने वाद्ये वाजवत आहे, तिथे माझा जीव त्या गोविंदात नित्य रमतो. नामदेव महाराज म्हणतात, केशवरूपी कामधेनूने माझ्याकडे यावे, तिच्या येण्याने माझे शरीर आणि मन सदा तृप्त राहते.

"हे नारायणी माते, तू माझ्यासाठी अमृतासारखी संजीवनी आहेस, माझ्या या संकटाच्या वेळी तू तातडीने धावून ये. माझे संपूर्ण जीवन केवळ तुझे नारायण नाम हेच आहे आणि माझ्या तोंडी नित्य तुझ्याच नामाचे अनुष्ठान चालू असते. तू आत आणि बाहेर सर्व ठिकाणी भरून राहिली आहेस, तुझ्याशिवाय ही अख्खी सृष्टी मला शून्य वाटते. हे कृपाळू माऊली, तू लवकर चल, मला आता हा संसाराचा मोहाचा जंजाळ अजिबात सहन होत नाही. जोपर्यंत तू जगजेठी माझ्यासाठी येत नाहीस, तोपर्यंत हा संसाराचा गुंता सुटणार नाही." नामदेव महाराज म्हणतात, तुझे हे नाम खरोखर धन्य आहे, ज्याचा मुखाने उच्चार केला तरी संपूर्ण शरीर शांत आणि तृप्त होते.

"हे माधवा माउली, तू मला तुझ्या प्रेमाचा पांन्हा पाज, मला या संसारातील विषयांचा गुलाम (आंदणा) करू नकोस. हे अत्यंत उदार असणाऱ्या माधवे, तू माझी खरी सोयरी-धायरी जननी आहेस, माझ्यासाठी लवकर धावून ये. मी या संसारात खूप कष्टलो आहे, माझा सर्व थकवा दूर करण्यासाठी तू झटपट ये." पुराणे ज्याच्या अनंत नावांचे गायन करतात, तो हा विठ्ठल भक्ताच्या आकांताला धावून येतो. नामदेव महाराज म्हणतात, हे माधवे, तू मला भेटण्याचा लाभ (लाहो) करून दे, माझ्या जिवाला केवळ तुझीच आस लागली आहे.

"हे नामामृताची धार वाहणाऱ्या गोविंदा, तू माझ्यासाठी प्रकट हो, माझी जिव्हा नित्य 'गोविंद' नावाचा उच्चार करते. मला आता केवळ गोविंद नामाचाच छंद लागला आहे, तू तुझ्या मूळ रूपाने माझ्या हृदयात वास कर." गोविंदाचे ध्यान केल्याने माणसाची सर्व अंगे शांत होतात. जो गोविंद, गोपाळ, मुकुंद आणि साक्षात श्रीहरी आहे, त्या सावळ्या विठ्ठलाने मला लवकर दर्शन द्यावे. गोविंद हे नाव मला माणसांमध्ये आणि वनात सर्वत्र दिसते आणि तेच प्रत्यक्ष पंढरपुरात उभे आहे. ज्या गोविंदाने वेणूनाद करत गोपाळांसोबत काला केला आणि जो आपल्या पेंद्यासाठी धावत आला, तीच ही बाळमूर्ती पांडुरंग रूपाने पंढरीत उभी आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, हे माउली, तू अजिबात वेळ न लावता तातडीने (लवडसवडी) माझ्याकडे धाव घे.

"हे विष्णू हरी, तू माझ्यासाठी लवकर धावून ये; तुझी कीर्ती आणि ब्रीद सर्व चराचरात मुनी गात असतात. वैकुंठात राहणारा जो कृष्ण विष्णू देव आहे, त्याचे नाव घेणे हाच आमच्यासाठी सर्वात मोठा गौरव आहे." आकाशात ज्याप्रमाणे सूर्य उगवून जगाचा अंधार दूर करतो, त्याप्रमाणे विष्णू माउली या गरीब भक्ताला पावून त्याचा उद्धार करते. ज्याच्या चरणांमधून आदि ब्रह्मरूप असणारी विष्णूची गंगा (भागीरथी) प्रकट झाली, तो हा देव आहे. गया, प्रयाग, काशी आणि सर्व चराचरात असणारे विश्वेश्वराचे लिंग हे सर्व त्याचेच रूप आहे. विष्णूच्या नामाचा पाठ करणे म्हणजे साक्षात वैकुंठाच्या वाटेने चालण्यासारखे आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, तीच ही विष्णू रूप असणारी भागिरथी गंगा माझ्या पंढरपुरात विठ्ठल माउलीच्या रूपाने उभी आहे.

"हे मदनसुंदर मधुसूदना, तू माझ्यासाठी ये, माझ्या मनात तुझ्याबद्दलचे प्रेम आता पोटात मावेनासे झाले आहे. तू माझी जननी असून माझ्यासाठी कामधेनूसारखी आणि कांसवीसारखी रक्षक असणारी गाय आहेस. तू आनंदाचा साठा आणि अनादी काळापासूनचा मधुसूदन आहेस, तू मला भक्तीचा पांन्हा पाज." जो केशव आणि आत्माराम आहे, त्याचे विठ्ठल-मुकुंद हे रूप अत्यंत सुंदर (गोमटे) आहे; या रूपासाठी संपूर्ण सृष्टी आळवणी करत आहे. ज्याच्या हातामध्ये शंख आणि चक्र ही आयुधे शोभत आहेत आणि डोक्यावर सुंदर मुकुट आहे, ती भक्तांना वर देणारी मधुसूदन गंगा माझ्यासाठी कामधेनू सारखी धावून यावी. नामदेव महाराज म्हणतात, माझी ही मधुसूदन माउली आमच्यासाठी खरी संजीवनी आहे.

"हे त्रिविक्रम विठ्ठलराजा, तू माझ्यासाठी कामधेनू होऊन मला तुझ्या प्रेमाचा पूर्ण पांन्हा दे. हे मुकुंदा, गोपाळा, केशवा, तू सावळ्या रूपाने माझ्याकडे लवकर धाव घे. तूच माझे खरे धन आहेस, तुझ्या नामरूपी गंगेच्या स्पर्शाने सर्व पापे नष्ट होतात." ज्याच्या मुखातून त्रिपदा गायत्री प्रकट झाली, त्या त्रिविक्रमाच्या नावाने जगातील सर्व दुःखे दूर होतात. काशी, प्रयाग, अयोध्या, द्वारका, मथुरा आणि अवंतिका या सर्व पवित्र क्षेत्रांमध्ये जे तारक ब्रह्म भरून राहिले आहे, ते साक्षात विठ्ठलच आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, माझी ही त्रिविक्रम माउली पंढरपुरात भक्तांना मोक्षाचा पांन्हा पाजत उभी आहे.

"हे वामनावतारी देवा, तू पंढरीच्या या पेठेत (बाझारात) माझ्यासाठी येऊन उभा राहा. हे सुंदर डोळे असणाऱ्या, सावळ्या आणि तेजस्वी वामना, तू श्रेष्ठ ब्रह्मचारी रूपाने माझ्या मनात ये. तुझ्या पदकमळांमधून अनंत सुखाचे कैवल्य वाहते." ज्याचे वामन नाम अत्यंत साजिरे आहे आणि ज्याने बळीराजाच्या दारात गोजिरे रूप घेतले होते, त्याच्या चरणांच्या स्पर्शाने सर्व तीर्थे उद्धरून जातात. नामदेव महाराज म्हणतात, अशा या संपूर्ण ब्रह्मांडात भरून राहिलेल्या वामन माउलीने मला पावण्यासाठी लवकर यावे.

"हे श्रीधरा, तू सर्व सौंदर्याचे सार आहेस, तुझ्या रूपाने भूतलावर नवीन कैवल्य उतरले आहे. श्रीधर, श्रीरंग आणि पांडुरंग हे एकच असून ते पूर्ण सुखाचा ठेवा आहेत. ज्याच्या हातात शंख आणि चक्र अंकित आहेत, त्याची शोभा अत्यंत खरी आणि सुंदर आहे." याचे सुंदर श्यामळ नाम जगात अढळ आहे, त्याचे मुख आणि वर देणारे हात अत्यंत मनोहर आहेत. नामदेव महाराज म्हणतात, माझ्या गुरुंनी (खेचरचरांनी) मला ज्या श्रीधराची पूर्ण खूण सांगितली आहे, त्या श्रीधराच्या नामोच्चाराने मी तिन्ही लोकात सहज तरून जाईन.

"हे ऋषिकेशी देवा, तुझे हे दिव्य रूप पाहून माझे मन तुझ्या भेटीसाठी अत्यंत आनंदी (उल्हासी) झाले आहे. ऋषिकेशी या नावाने आणि नित्य रामनामाच्या जपाने लोक या अथांग भवसिंधूतून सहज तरून गेले आहेत." ज्याच्या अराधनने ऋषी-मुनींना भक्तीचे मोठे धन लाभले आणि ज्याचे नाव घेणे कोट्यवधी यज्ञांच्या बरोबरीचे आहे, त्या पावन ऋषिकेशीचे ध्यान मी मनात धरले आहे. तो संपूर्ण विश्वात वेगवेगळ्या लीला करतो आणि संकटाच्या वेळी भक्तांचे रक्षण करतो. नामदेव महाराज म्हणतात, "हे माझी माउली ऋषिकेशी, तू लवकर ये, तुझ्याशिवाय माझा जीव कासावीस झाला आहे."

"हे कमळासारखे सुंदर डोळे असणाऱ्या (पंकजलोचनी) पद्मनाभा, हे संपूर्ण विश्व तुझ्याच रूपाने भरलेले मी पाहत आहे. हे पद्मनाभा, माझे रक्षण कर, माझी वाणी शुद्ध कर आणि मला या संसाराच्या मायाजाळातून सोडव. ज्याच्या चरणावर सुंदर कमळाची (पद्माची) रेखा आहे, तो एका क्षणात भक्ताला पावतो." या पृथ्वीवर वावरणारे पद्मनाभ हे नाव म्हणजेच स्वतः विठ्ठलाचे बिंब आहे. योगी पुरुष ज्याला हृदयात साठवून ठेवतात, त्या पद्मनाभाच्या साक्षीत मी रात्रंदिवस राहतो, माझा एकही क्षण रिकामी जात नाही. नामदेव महाराज म्हणतात, "हे पद्मनाभा, मला केवळ तुझ्या नामाचा जप आणि तुझे निस्सीम प्रेम दे."

"हे दामोदरा, तुझे पवित्र हात माझ्यावर आशीर्वाद देण्यासाठी पुढे येऊ दे, माझ्या मनात तुझ्याबद्दलच्या प्रेमाचा पूर आवरत नाही. हे जगजेठी विठ्ठला, माझ्यावर तुझी कृपादृष्टी ठेव आणि मला भक्तीचा पूर्ण पांन्हा पाज." मी मनात हाच विचार निश्चित केला आहे की, दामोदर हे नामच सर्वश्रेष्ठ आहे. हे दामोदरा माउली, तू कोणताही संकोच न धरता माझ्यासाठी तातडीने धावून ये. माझी दामोदर माता सर्वांकडे समभावाने पाहते, ती मनाला परम शांतता (निवांतपणा) देते. नामदेव महाराज म्हणतात, दामोदर या नामाच्या उच्चारानेच साक्षात वैकुंठ प्राप्त होते, म्हणून आपण प्रेमामृताचा हा वर्षाव अनुभवूया.

"हे कृपाळू संकर्षण माते, तू पवित्र गुणांची खाण (गुणनिधी) आहेस, माझ्यासाठी प्रकट हो. सर्व चराचरात ज्याच्या ब्रीदाचे वर्णन केले जाते, त्या देवाने माझे रक्षण करण्यासाठी तातडीने यावे." संकर्षण रूपाने देवाचे रूप जनात आणि वनात सर्वत्र भरून राहिले आहे. कंबरेवर हात ठेवून उभी असलेली ती सांवळी आणि सुंदर माउली म्हणजेच संकर्षण आहे, तिच्या चरणावर माझे मन स्थिर झाले आहे. विष्णू-संकर्षण हे नाम अत्यंत अथांग आणि गहन आहे, ज्याच्या चरणाच्या धुळीने (चरणरजाने) पापी लोकही पावन होतात. नामदेव महाराज म्हणतात, माझी ही संकर्षण माउली पंढरपुरात आपल्या हरिदासांना प्रेमाचा पांन्हा पाजत आहे.

"हे शारंगधनुष्य धारण करणाऱ्या वासुदेवा, तू गोपाळांच्या मेळ्यासह माझ्याकडे लवकर ये. हे वासुदेवा, माझे रक्षण कर, माझ्या भेटीच्या आर्ततेपोटी तू तातडीने धाव घे." वासुदेव हे नाम संसारातून तरून जाण्याचे अत्यंत सोपे (सुगम) साधन आहे, जे योगी पुरुषांचे विश्रांतीचे स्थान झाले आहे. ज्या ध्रुव बाळाने 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' या बारा अक्षरी (द्वादश) मंत्राचा जप केला, त्याला देवाने अढळ पद दिले. बळीराजा, भीष्म पितामह यांनी ज्या वासुदेवावर मनोभावे भक्ती ठेवली, तो हा देव आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, जो भक्त वासुदेवाच्या नामात मग्न होतो, त्याला देवाच्या एकाच नावाने सायुज्य मुक्ती लाभते.

"हे प्रद्युम्न देवा, माझ्या कल्पनेनुसार तू माझ्या ध्यानात यावे हाच माझा निर्धार आहे. तू वेळ न लावता माझ्या संकटात रक्षण करण्यासाठी धावून ये." यमुनेच्या तीरावर हातात वेणू (बासरी) धारण करून उभे असणारे ते सांवळे आणि सुंदर रूप ध्यान धरण्यास योग्य आहे. प्रद्युम्न या नामाच्या मोठ्या जयघोषाने माणसाच्या जन्मोन्जन्मीच्या जुन्या पापराशी नष्ट होतात. नामदेव महाराज म्हणतात, प्रद्युम्न हे नाम अत्यंत धन्य आहे, ज्याचा उच्चार केला असता माणसाचे जीवन सर्व सुखांनी संपन्न होते.

"हे अनिरुद्ध गोविंदा, तू सावळ्या आणि प्रबुद्ध रूपाने मला लवकर दर्शन दे. हे माउली, माझे रक्षण कर, तुझ्या नामाचा जप केला की मनातील सर्व संकटे आणि अपाय टळतात." अनिरुद्ध नामाच्या बळावर मी थेट वैकुंठाला जाईन; तोच हा देव पुंडलिकाच्या पेठेत (पंढरपुरात) विटेवर उभा आहे. कंबरेवर हात ठेवलेले ते सावळे रूप माझ्या मनाला अत्यंत प्रिय आहे. या जगात अनिरुद्धाशिवाय दुसरा कोणताही मोठा आधार नाही, सर्व विचारांचे अंतिम सार तोच आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, "हे अनिरुद्ध माते, तू माझ्यासाठी ये, मला तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताही उपाय शोधण्याची गरज नाही."

"हे पुरुषोत्तमा, तू माझ्यासाठी संजीवनी देणारा राम आहेस आणि योग्यांचे परम विश्रांतीचे स्थान आहेस. हे माझ्या मना, तू पुरुषोत्तम नामाचे रक्षण कर, कारण हे साधन सर्व साधनांमध्ये श्रेष्ठ आहे." हे अनादी काळापासूनच्या पुरुषोत्तमा, तू माझ्या मनाचा सांभाळ कर. तुझे नाम अत्यंत धन्य असून ते सर्व प्रकारचा भेद (द्वैत) मिटवून अद्वैत निर्माण करणारे आहे. जो आत्माराम आणि पवित्र पुरुषोत्तम आहे, त्याचे नाम मनात साठवून ठेवावे. नामदेव महाराज म्हणतात, "हे पुरुषोत्तम माऊली, तू मला पाव, तू सर्वत्र एकरूपाने भरलेली आहेस."

"हे वैकुंठात राजाप्रमाणे शोभणाऱ्या अधोक्षज देवा, तू माझ्यासाठी प्रकट हो; तुझे नाम म्हणजे साक्षात अमृताची रास आहे. मी या अधोक्षज नामाचा माझ्या जीवनात मोठा गजर (गोंधळ) करीन, माझा एकही क्षण मी नामाशिवाय वाया जाऊ देणार नाही." मी सर्व ठिकाणी केवळ त्याच अधोक्षजाचे रूप पाहीन. "हे अधोक्षज माऊली, तू माझ्या जीवनातील सर्व अरिष्टे (संकटे) दूर कर, अशा कठीण प्रसंगी तूच मला पावावे." जो शत्रूंचे मर्दन करणारा आहे, तो प्रकट झाल्यावर माझा स्वीकार करेल. नामदेव महाराज म्हणतात, तो अधोक्षज देव भक्ताच्या हाकेला धावून येतो आणि त्याला सर्व दिशांमध्ये ईश्वरी भाव दाखवतो.

"ज्याचे नाव तिन्ही लोकात अत्यंत पवित्र मानले गेले आहे, त्या नरसिंह रूपाने तू माझ्यासाठी धावून ये. प्रल्हादाचे रक्षण करणारे जे नरसिंह आणि वामन रूप आहे, तेच नाम आमचे खरे धन आहे." ज्याच्या हातात शंख आणि चक्र आहे, त्या नरसिंह देवाने मला तातडीने दर्शन द्यावे. नरसिंह हे नाम आणि त्याचे भक्तावर असणारे प्रेम तिन्ही लोकात सर्वात श्रेष्ठ (उत्तमोत्तम) आहे. जो दानवांचा संहार करणारा आणि भयानक मुख असणारा देव आहे, तोच भक्तांसाठी कृपाळू आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, या नरकेसरी हरीच्या नावाचा जो कोणी मुखाने उच्चार करतो, तो जीव संसारातून सहज तरून जातो.

"हे अच्युता, सुंदर डोळे असणाऱ्या देवा, तू मला तुझ्या नामामृताचा रस पाजण्यासाठी ये. अच्युत नामाच्या पेढ्यापुढे साक्षात अमृतही फिके (खोटे) वाटते; असा हा जगाचा मालक असणारा अच्युत भक्ताला पावतो." 'अच्युत अच्युत' हे नाव घेणे हेच जगात खरे सत्य आहे, हे नाव म्हणजे मुखाने उच्चारता येणारे अमृत (पियूष) आहे. वैकुंठातील तीच मूर्ती अच्युत नामाच्या पाठाने प्रत्यक्ष विटेवर येऊन उभी राहिली आहे, जिचे पुंडलिकाने डोळे भरून दर्शन घेतले. नामदेव महाराज म्हणतात, आमच्यासाठी अच्युत हे नामच सर्वस्व आहे, मी रात्रंदिवस त्याच रामनामाचा जप करत असतो.

"हे जनार्दना, माझ्या मनात राहणाऱ्या चिद्घना पांडुरंगा, तू माझ्यासाठी प्रकट हो. हे पूर्णानंदाच्या घणा, विश्वंभरा, माझे रक्षण कर आणि मला दर्शन दे." हे नाम आई-वडिलांप्रमाणे जीवाचा सांभाळ करणारे आहे, ज्याच्यामध्ये राम आणि जनार्दन एकरूप झाले आहेत. ते सांवळे आणि सुंदर रूप म्हणजे जणू सूर्याच्या आसनावर हिऱ्याचे तेज चमकत असल्यासारखे आहे. तीच माझी खरी माउली आहे, जी संपूर्ण जगात हरीच्या रूपाने प्रकट झाली आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, हे जनार्दन नाम इतके श्रेष्ठ आहे की सनकादिक ऋषीमुनीही नित्य त्याचेच सेवन (स्मरण) करत असतात.

"हे देवांच्या सिंहासनावर शोभणाऱ्या उपेंद्र विठ्ठला, तू माझ्यासाठी धावून ये. हे माउली, मी या संसारात खूप थकलो (शिणलो) आहे, तुझ्याशिवाय मला दुसरा कोण आश्रय आहे?" तूच माझे कारुण्य आणि खरे सौजन्य आहेस. "हे उपेंद्र माते, तू पुंडलिकाच्या सोबत पंढरपुरात मला पाडण्यासाठी लवकर ये." भक्तीचा दिवा लावल्यामुळे माझ्या आयुष्यात सोन्याचा दिवस उगवला आहे आणि त्या दिव्याच्या प्रकाशात मला पांडुरंग प्रसन्न झाला आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, उपेंद्र हे नाम मनाला परम शांतता (शम) देणारे आहे, हे नाव घेतल्याने मला खरा विश्राम लाभेल.

"हे विठ्ठल स्वरूप हरी, तू माझ्यासाठी ये; तुझ्या नामाचा नुसता उच्चार केला तरी साक्षात काळ (कळिकाळ) थरथर कापतो. मुखाने 'हरी हरी' म्हणत मी तुला आळवत आहे, माझ्या संसाराचा थकवा दूर करण्यासाठी तू लवकर ये." हरिनाम हेच सर्व जगाचे खरे धन आहे, माझी जीभ सदैव त्याच हरीच्या नावाचे स्मरण करत असते. 'हरी हरी' म्हणत त्या हरीच्या रूपाचे ध्यान केले की, मनात अनंत अक्षरांचे तेज प्रकट होते. "हे सावळ्या हरी, मी तुझ्या नामाच्या रंगात पूर्णपणे रंगून गेलो आहे." नामदेव महाराज म्हणतात, तो हरी पांडुरंग माझा स्वामी आहे, त्याच्या चरणकमळांचे (चरण भोजा) राज्य मी माझ्या हृदयात धारण केले आहे.

"हे कृष्णा हरी, माझ्या मनातील भेटीच्या तृष्णेसाठी तू धावून ये, मी रात्रंदिवस तुझीच वाट पाहत आहे. हे सावळ्या कृष्णगंगे, तू माझे रक्षण कर, तुझे नामस्मरण आमच्यासाठी सर्व सुखांचे साधन आहे." मुखाने 'राम कृष्ण' असा टाहो फोडून तातडीने नामस्मरण केले की, मनातील संसाराचा सर्व संशय (संदेह) मिटून जातो. ज्याप्रमाणे उद्धव, अक्रूर आणि सर्व यादवांना कृष्णाने अपार प्रेम दिले, तसेच प्रेम मला लाभू दे. अर्जुन आणि द्रौपदी यांनी ज्याप्रमाणे संकटाच्या वेळी गोविंदाचे स्मरण केले आणि देवाने त्यांना पावन केले, तसेच नामदेव महाराज म्हणतात, "देवा, मलाही तुझ्या चरणांचे अखंड स्थान मिळून तुझ्या निजपदाची प्राप्ती व्हावी."