॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ नामदेव गाथा - भाग 23 (भाट)
भाग 23

सार्थ नामदेव गाथा : भाट

भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराजांचे प्रासादिक संवाद अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
गजानन गौरी सूत । लाल अंगपर बभूत । तेरे मुख बचनामृत । उसे जमदूत भागत है ॥१॥
विद्यामरी दुंदुल पेट । उसपर सापकी लपेट । विघन करत है चपेट । पकड फे कालकी ॥२॥
नामा दर्जी जालम । विठू राजाका गुलाम । हुवा दुनियामें बदलाम । उने नाम दुबाया ॥३॥
नामा प्यारा है मनत । उसे जानत है जगत । बम्मन आया धुंडत धुंडत । लगत लगत यांबमो ॥४॥
बम्मन कहे नामदेव । मुजे पूजना भूदेव । इति बात मुजे देव । वहा देव गंगामो ॥५॥
मानो बिनंती महाराज । चलो पतीतनके काज । नामा कहे बम्मनराज । न बाजे इत बातनसो ॥६॥
नामा नहीं माने बात । बम्मन बैठा दिनरात । हुकुम दिया दिनानाथ । तंब संग चलदिया ॥७॥
चले मजल दरमजल । आया बेदरके मिसल ह्य हुई सो नक्कल. । वो सकल तुम्‌ सुनो ॥८॥
कोस आदे कोसपर । नामदेव का लष्कर । बादशहा बैठा निकलकर । नजरकर देखते ॥९॥
कहे कासीपंडत । लाल झेंडे बहूत । पायदल जावे तहत । क्या सरयत खबर लाव ॥१०॥
करी कुरान सो सलाम । भेजो फौज ओतमाम । कोन क्या करेगा काम । तुम बेफाम मत रहो ॥११॥
आयी फौज किया कोट । जैसा खेतका सगोट । कहे कहांके तुम्‌ भट । थाट वाध जाहो ॥१२॥
नामा कहे सुनो भाई । येतो बम्मन गदाई । नामदेव कोन है । बेदरशाही जानते ॥१३॥
उसे कहे नामदेव । राहा छोडो जाने देव । कहे हुकुम आने देव । फेर देव जाने कू ॥१४॥
अजीं लीखी फौजदार । ले पोंचे जिलिबदार । जाके देव दरबार चेपदार के कहिने ॥१५॥
कासीपंडतके पास । आव पोहोंची इतल्लास । नजर गुजराई ख्यास । करे ख्यास पूछ के ॥१६॥
पंडत कर जिकीर । सुनो हिंदू फकीर । हम्‌ लोकन के पीर । पंढरपूर में रहते है ॥१७॥
बादशहा करे गल्लत । होते पीर आजमत । बुला लाव इसvख्त्‌ । करामत देखणें ॥१८॥
पंडत करे तसलीमात । हजरत भली नहीं बात । नामदेव कहे मात । किसननाथ कन्हैया ॥१९॥
उसका नाम मत लेव । उसकी रहा मत्‌ जाव । मेरा कहना सातर लाव । नहीं तो नांव डुबेगी ॥२०॥
उसे करो ये बदफैल । बुरी होयेगी नक्कल । अब्‌ जावेमी अक्कल । सकल राज डुबेगा ॥२१॥
हत्ती घोडे दौलत । दख्खन मुलूख बाछायत । बेदर सरीखा तखल । इस वक्त जायेगा ॥२२॥
बादशहा करे गल्लत । सरक चल मादर वरूत । पंडत करे आयी मोत । गई कुवत अक्कलकी ॥२३॥
कुटल सामने सेटल । जा दूर हो निकल । भेजो दसबीस मोंगल । बम्मन सकल फकड लाव ॥२४॥
नामा लाया दरबार । सात बम्मन दोसो चार । सारे दरबारमों पुकार । मारामार बम्मनकू ॥२५॥
अर्जी पोंचावे हुजूर । नामदेव लाया नजर । इसके बाबेक्या मजकूर । करी अर्जी अर्ज वेगें ॥२६॥
बादशहा कहे जलदी जाव । गाई कसाईकू बुलाव । नामदेवकू विठलाव । नियत पोंचावे गांगकू ॥२७॥
उसके आगे काटी गाय । बम्मन करे हाय हाय । नामा कहे प्रभुराय । ए बलाय तुम्‌ सुनो ॥२८॥
बादशहा कहे लाव जान । नहीं तो करूं मुसलमान । झुटा करता है तुफान । फिर फिकिर कहेलावते ॥२९॥
किदर रह्या पंढरपूर । मेरा बसील हय्‌ दूर । कोन कहेगा हुजूर । ये जरूर हकीकत ॥३०॥
ये तो पापी चंडाल । इन्ने बुरे किय अहाल । मेरे अब्रुका काल । तुम्‌ गोपाल लाल जलदी आव ॥३१॥
नामा रोवे झुरझूर । बहे अश्वनकी पूर । बिठू पसिनेमे चूर । पंढरपूरमें हुवे है ॥३२॥
रुक्मीण चुरती पद्मपाव । घबर गये बिठूराव । रुक्मिण कहे प्रभुराव । क्या बलाय मुजे कहो ॥३३॥
देव करे आटोप्रांत । करे घबरे घबरे बात । चाम देवकी कहल । हकीकत बुरी हय ॥३४॥
रुक्मिंनी कहे जलदी जाव । मानदेवकूं मनाव । उस पापीकू जलाव । जाव जाव सितावी ॥३५॥
नामा लडका अजान । बहूत हुवा हयरान । अबी छोडेगा जान । मुसलमान बेकदर ॥३६॥
अकस्मात्‌ huयी बात । उठकर बैठे दिनानाथ । चलदीया उसी वख्त । मैं दिनानाथ आयांहू ॥३७॥
बिठू कहे नामदेव । उस गायकू हात लगाव । जान उसकी खुलाव । जलदी जाव गाय उठेगी ॥३८॥
उठकर खडी रहे गाय । हरहर बोले बम्मनराय । नामदेवकू लगाय । बिठूराय गलेसे ॥३९॥
नामा रोवे आलफला उसे समझावे माबाप । उसके हवेलींमें साप । हाका हाक पदी है ॥४०॥
हत्ती घोडेकू काट । लिया अदमीकी पाह । जिवर उधर न हाटा नाट । खट उपर खटारे ॥४१॥
बेदरशहा हुवा दग । काशी पंडत करे जंग । अबा कैसा हुवा रंग । बुरे ढंग क्या हुवे ॥४२॥
बादशहा कहे जलदी जाव । काशीपंडलकू बुलाव । मेरे नाजकू बचाव । सच्चा देव उनोका ॥४३॥
काशीपंडत प्यारे लाल । मेरे जानकू संबाल । पीर फकीर हक्‌लाल । बालोबाल गुन्हेगार हूं ॥४४॥
कासीपंडत धरो पाव । बहोत तर्‍हेसे मनाव । नामदेव मगतराव । ये बला दूर करो ॥४५॥
पंडत तुम बडा सुजान । तुम्‌ जानो उसका ग्यान । हमने किया हय्‌ तुफान । अब जान बचाव ॥४६॥
काशीपंडत बहु मला । कदमकदम जा मिला । नामदेव आन मिला । लागाया गला गलोसो ॥४७॥
बादशाहाके आडे । जिधर उधर खडे । उने हातपांव जोडे । पकडे पांव तुमारे ॥४८॥
मानो बिनंती महाराज । चलो पतीतनके काज । नामा कहे पंडतराज । मत्‌ बाजो इस बातसो ॥४९॥
नामदेव बडे दयाल । हांसे किया जबाब सवाल । पंडत जा रहो खुशाल । फिर व्हांसे चल दिया ॥५०॥
मेहेरबान नामदेव । बिठूराय जान देव । उसका राज्य उसकू देव । बुला लेव साबकू ॥५१॥
इतनी बात बोलकर । चला उनका उष्कर । पंडत आये फिर कर । साप नजर न आवे ॥५२॥
उसकू करकर सनाथ । नामदेव दीनानाथ । ओ गाई लियी साथ । उस वख्त चल दिये ॥५३॥
बादशहा करे जीकीर । सच्चा हिंदु फकीर । ब्रम्हा ज्ञानोमे तार । रणधीर आये है ॥५४॥
गोंदा लडका अजान । करे रात दिन ध्यान । सरज होय मेहेरबान । दिया ग्यान बालककू ॥५५॥
हा संत नामदेव महाराजांच्या चरित्रातील एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि मोठा हिंदी ऐतिहासिक अभंग आहे, ज्यात बेदरच्या बादशहाने त्यांची घेतलेली परीक्षा आणि विठ्ठलाने दाखवलेला चमत्कार याचे रोचक वर्णन आहे. सुरुवातीला गणपतीची स्तुती करून नामदेव म्हणतात की, जगात लोक मला 'विठूचा गुलाम' म्हणून ओळखतात. एकदा एक ब्राह्मण नामदेवांना शोधत आला आणि त्याने आपली कुलदेवता नदीत वाहून गेल्याने नामदेवांना मदत मागितली. नामदेवांनी नकार दिला तरी तो ब्राह्मण दारात बसून राहिला. शेवटी देवाच्या संकेताने नामदेव त्याच्यासोबत निघाले आणि चालत चालत बेदरच्या बादशहाच्या हद्दीत आले. बादशहाने नामदेवांचे मोठे सैन्य (भक्त) पाहिले आणि आपल्या काशी पंडिताला काय प्रकार आहे हे पाहण्यास सांगितले. सैन्याने नामदेवांना आणि ब्राह्मणांना पकडून दरबारात आणले. काशी पंडिताने बादशहाला सांगितले की, "हे हिंदूंचे मोठे संत आहेत, त्यांचे देव पंढरपुरात राहतात." अहंकारी बादशहाने चमत्कार पाहण्यासाठी दरबारात जिवंत गाय आणून तिची मान कापली आणि नामदेवांना आव्हान दिले, "तुझा देव खरा असेल तर या गाईला जिवंत कर, नाहीतर तुला मुसलमान व्हावे लागेल." नामदेव देवाचा धावा करत ढसाढसा रडू लागले. पंढरपुरात विठ्ठल घामाघूम झाले, रुक्मिणी मातेने देवाला त्वरित जाण्यास सांगितले. भगवंत तिथे प्रकट झाले आणि त्यांनी नामदेवांना सांगितले, "गाईला हात लाव." नामदेवांनी हात लावताच गाय जिवंत होऊन उभी राहिली! हा चमत्कार पाहून आणि अचानक बादशहाच्या महालात दैवी प्रकोपाने साप आणि संकटे आल्याने बादशहा घाबरला. त्याने काशी पंडिताला नामदेवांचे पाय धरण्याची विनंती केली. दयाळू नामदेवांनी बादशहाला माफ केले, महालातील संकटे दूर केली आणि ती जिवंत झालेली गाय सोबत घेऊन पंढरीकडे निघाले. बादशहाही कबूल झाला की हा साक्षात ब्रह्मज्ञानी 'सच्चा हिंदू फकीर' आहे. शेवटी संत गोंदा महाराज म्हणतात की, मी अजाण बालक आहे, पण देवाच्या कृपेने मला हे ज्ञान लाभले.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
सेज सिद्ध झाली निजा धीधरा । आज्ञा द्यावी लोकां जाती आपुल्या घरा ॥१॥
रात्र बहुत जाहाली देवा चला मंदिरा । राईरखुमाबाई वाट पाहाती सुंदर ॥२॥
तुम्हासमोरा देवा झाली पंढरी । विनटला चरणीं गोंदा उभा राहिला द्वारीं ॥३॥
हा संत गोंदा महाराजांचा विठ्ठलाची शेजारती करतानाचा अत्यंत शांत आणि भक्तीरसयुक्त अभंग आहे. ते देवाला झोपण्याची (शयन करण्याची) विनंती करताना म्हणतात, "हे विठ्ठला, तुझी शेज (बिछाना) आता तयार झाली आहे, तू आता विश्रांती घेण्यासाठी धीर धर. मंदिरात जमलेल्या सर्व भक्तांना आता घरी जाण्याची आज्ञा दे. हे देवा, रात्र खूप झाली आहे, आता तू तुझ्या मुख्य मंदिरात चल; तिथे तुझी सुंदर रूपवती राही आणि रुक्मिणी माता तुझी वाट पाहत आहेत. हे भगवंता, तुझ्यासमोर संपूर्ण पंढरी नगरी नतमस्तक झाली आहे." शेवटी गोंदा महाराज म्हणतात, मी तुझा दासांचा दास विठ्ठला, तुझ्या चरणांशी पूर्णपणे शरण येऊन तुझ्या मंदिराच्या दारात उभा आहे, आता तू विश्रांती घे.
भाग 22 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 24 (पुढे)