सार्थ नामदेव गाथा : जनाबाईचा निश्चय

संत जनाबाई म्हणतात, "घरचे दळण-कांडण (घरकाम) करत असतानाही, हे अनंता, मी तुझेच गुणगान गाईन. हे मुरारी, मी एका क्षणासाठीही तुझा विसर पडू देणार नाही आणि तुझे नाम गात राहीन. माझा रोजचा मुख्य कारभार हाच आहे की माझ्या मुखात निरंतर हरीचे नाव असावे. तूच माझा बाप, आई, भाऊ, बहीण आणि सखा आहेस. नामदेवाची दासी जनी म्हणते, माझे संपूर्ण लक्ष फक्त तुझ्या पावन चरणांकडे लागलेले आहे."

जनाबाई पंढरीच्या वारीचा ओढा व्यक्त करताना म्हणतात, "चला, आपण सर्वजण पंढरपूरला जाऊया आणि रुक्मिणी मातेचा पती असलेल्या त्या विठ्ठलाचे दर्शन घेऊया. तिथे चंद्रभागेत (भिवरेत) स्नान करूया आणि भक्त पुंडलिकाच्या चरणांजवळ लीन होऊया. आपल्या या जीवाभावाच्या देवाला आपण डोळे भरून न्याहाळूया." नामदेवाची जनी म्हणते, माझ्या मनाने पंढरीला जाण्याचा असा दृढ निश्चय केला आहे.

जनाबाई आपले गुरू संत नामदेव महाराजांना म्हणतात, "हे नामदेवा, चला आपण पंढरपूरला जाऊया. आता मला या संसारातील भौतिक विषयांचा आणि मायेचा कंटाळा आला आहे, म्हणून चला त्या गोपाळाला भेटूया. तो संपूर्ण जगाचा मालक (जगजेठी) आपल्याला अत्यंत प्रेमाने गळ्याशी धरून मिठी मारेल आणि आपणही अत्यंत आवडीने त्याच्या कानात आपल्या मनातील हितगूज (गुज) सांगूया."

दळण दळण्याच्या रूपाकातून आध्यात्मिक अर्थ सांगताना जनाबाई म्हणतात, "मी जात्यावर गाणी गाताना दळणाच्या निमित्ताने (मिशें) स्वतःला विठ्ठल नामात गुंफून घेतले आहे. मी माझ्या देह-बुद्धीचे आणि अहंकाराचे वैरण (दाणे) निवडून जात्यात टाकले आहे, जेणेकरून त्याचा नाश व्हावा. मी गुरुमाऊलींच्या आज्ञेत राहून विठ्ठल नामाचा हा कोठा भरत आहे. मला माझ्या नामदेव रायांचा पूर्ण भरवसा आहे, म्हणूनच ही दासी जनी अखंड नामगजर करत आहे."

या अभंगात जनाबाई विठ्ठलाशी अत्यंत लाडिक आणि हक्काचा कडाका (भांडण) करतात. त्या म्हणतात, "हे देवा, मला तुझा कोणताही लोभ नाही आणि मी तुझी सेवाही करणार नाही! तुझ्या अंगी कोणतेही मोठेपण नाही, तू विनाकारण हा खोटा गर्व (गुमान) धरून बसला आहेस. तू माझ्यावर रागावलास तरी माझे काय करणार? कारण तुझे सर्व बळ (भक्ती) तर आमच्याकडेच आहे. हे हरी, आमच्याशिवाय तुझ्याकडे कोणतेही सामर्थ्य उरत नाही, मी तुझी ही चोरी पकडली आहे."

जनाबाई म्हणतात, "हे देवा, मी तुझ्या चरणांना घट्ट मिठी मारेन, मला तुझ्या वैकुंठाची मुळीच आवड (चाड) किंवा हाव नाही. मी सर्व भावाने केवळ तुझेच नाम गाईन, कारण तूच माझा खरा सखा आणि आत्माराम आहेस. मी रोज तुझ्या चरणी मस्तक ठेवून वंदन करेन, ज्याने संसारातील सर्व भये आणि वेदना (व्यथा) नष्ट होतील. मी माझ्या दृष्टीने तुझे रूप न्याहाळत तुला माझ्या सुखाच्या गोष्टी सांगेन." दासी जनी अशा दीनानाथाचे अखंड ध्यान लावून बसली आहे.

आपल्या आत्मबळाचे वर्णन करताना जनाबाई म्हणतात, "हे देवा, आता मी या संसाराला किंवा काळाला मुळीच भित नाही, कारण मला तुझा आदि आणि अंत कळाला आहे. तुझ्या नामाच्या बळामुळे मी इतकी सामर्थ्यवान झाले आहे की, आता माझ्यासाठी वैकुंठाला जाणे म्हणजे केवळ एक सोपी पायवाट झाली आहे. ज्ञान, वैराग्य आणि विवेक आपल्या बळाने नेहमी आमच्यासोबत खेळत असतात. दया आणि क्षमा आमच्या पुढेपुढे करतात, त्यामुळे जणू हे संपूर्ण जगच विठ्ठल नामात वेडे झाले आहे."

जनाबाई म्हणतात, "हे विठ्ठला, माझे चित्त वारंवार तुझ्या पावन चरणांवर स्थिर राहू दे. माझ्या शरीराने (काया), मनाने, जिवाने आणि वाचेने नित्य केवळ तुझ्याच नामाचा उच्चार व्हावा. जर देवासमोर धरणे धरून बसायचे असेल, तर ते असे दृढ असावे की मुखातून विठ्ठलाचे स्मरण कधी सुटू नये, असाच निश्चय जनीने केला आहे."

शरणागती पत्करताना जनाबाई म्हणतात, "हे देवा, जरी आम्ही पापांच्या राशी (पापी) असलो, तरी शेवटी उद्धारासाठी तुझ्याच चरणांपाशी आलो आहोत. आता तुझ्या मनाला जे योग्य वाटेल ते तू कर; मला संसारातून तार किंवा मार, मी सर्वस्वी तुला शरण आहे. जनी म्हणते, या संपूर्ण सृष्टीवर आमच्यासाठी केवळ तू एकच आमचा वाली हरी आहेस."

मनाला उपदेश करताना जनाबाई म्हणतात, "माझ्या मनाला आता एकच काम (धंदा) लागला आहे, तो म्हणजे 'रामकृष्ण हरी गोविंद' हा गजर करणे. मी माझ्या जिभेला हाच रोजचा नियम लावून दिला आहे की तिने सदा विठोबाचे नाव घ्यावे. या जगात सर्व नामांमध्ये विठ्ठल नाम हेच श्रेष्ठ सार आहे, त्याचा निरंतर जप करावा. जनी म्हणते, भगवंताचे नाम घेतल्याने आणि या नाममंत्राच्या बळाने माणूस साक्षात शंकरासारखा पूजनीय आणि शांत होतो."

जनाबाई म्हणतात, "आम्ही मनात नेहमी एकच स्मरण करू आणि वाचेने अखंड 'राम राम' म्हणत राहू. या नामाशिवाय आम्हांला दुसरे कोणतेही काम करायचे नाही, हाच नियम आम्ही आमच्या वाचेसाठी धरला आहे. जनी म्हणते, संसारात राहून भगवंताचे नाम अखंड घेता येणे, हे केवळ पूर्वजन्मीच्या मोठ्या पुण्याचे (सुकृताचे) फळ आहे."

जनाबाई म्हणतात, "आपण आपल्या चंचल मनाच्या मागे दुसरे अंतर्मन (हरीचे चित्त) लावूया, जिथे आपल्याला आत्मिक सुख पाहायला मिळेल. एकदा का त्या नारायणाने आपल्यावर दया केली, की मग आपल्याला जगात कशाचीही उणीव भासणार नाही. जनी म्हणते, आपण आपले हे मन संपूर्णपणे देवाच्या अधीन (स्वाधीन) करून टाकूया."

माणसाच्या देहभावाविषयी बोलताना जनाबाई म्हणतात, "हे मानवी शरीर सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी बांधलेले आहे, आणि अहंकाराने ते अधिकच घट्ट (जड) झाले आहे. माणसाने आपला हा अहंकार सोडून दिला पाहिजे आणि अंतःकरणात पंढरीनाथ विठ्ठलाला साठवून दृढ भक्तीभाव धरला पाहिजे. नामदेवाची जनी केवळ या शुद्ध भक्तीलाच भुलली असून, ती विठोबाच्या चरणांशी कायमची लीन झाली आहे."

जनाबाई म्हणतात, "आम्ही रोज हरीच्या कथेचे आणि गुणांचे श्रवण-कीर्तन करतो, तिथे आता काळाचे (मृत्यूचे) काय चालणार? त्या कृपाळू विठ्ठलाने मला या संसाराच्या अरण्यात (वनवासात) का पाठवले आहे? कारण मी माझ्या मनातील आशा, मनीषा (इच्छा) आणि तृष्णा या तिन्हींना भक्तीच्या दोराने बांधून ठेवले आहे. काम, क्रोध आणि सांसारिक विषय आता पूर्णपणे शांत (मोहित) झाले आहेत. हे देवा, आता तुझी कृपादृष्टी माझ्यावर टाक आणि जनीला दर्शन दे."

जनाबाई म्हणतात, "आपण सर्वजण मिळून हरीचे कीर्तन करूया आणि त्याच्या पवित्र (निर्मळ) गुणांचे गायन करूया. नेहमी संतांच्या संगतीमध्ये राहूया आणि मुखाने अखंड 'पांडुरंग' म्हणूया. आपण सर्व प्राणिमात्रांवर (जनावरी) दया-कृपा करूया आणि सर्व लोकांना 'रामनाम' घ्यायला लावूया. जनी म्हणते, आपण देवाच्या भक्तीची कीर्ती जगभर पसरवूया आणि त्याचे नाम मनात घट्ट धरून ठेवूया."

या अभंगात जनाबाई भक्तीच्या परमानंदाचे वर्णन करतात. त्या म्हणतात, "जो मनुष्य भक्तीच्या आनंदाच्या डोहात पूर्णपणे बुडून एकरूप (समूळ) झाला नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ आहे. या भक्तीचा जन्म हरीच्या कीर्तनातून होतो आणि हरीभक्तीच्या प्रेमाने तो सिंचित (शिंपिला) होतो. माणसाने आपल्या आयुष्याच्या अंतापर्यंत देवाला आळवावे आणि आपल्या वाचेला नामाच्या ओढीने लोहचुंबकासारखे घट्ट करावे. जनी म्हणते, माझे संपूर्ण अस्तित्व आता विठ्ठलाच्या चरणांशी एकरूप झाले आहे."

विठ्ठलाच्या चरणांपुढे स्वर्गाचे सुखही तुच्छ मानताना जनाबाई म्हणतात, "विठ्ठलाच्या चरणांचे सुख पाहिल्यावर आम्हांला स्वर्गलोक हा एखाद्या उलटीसारखा (ओक) वाटतो. आम्हांला वैकुंठाची गरज नाही आणि आम्ही कैलासाचीही इच्छा (वांच्छू) करत नाही; आमच्या सर्वस्वाची आस केवळ विठ्ठलाच्या चरणांशी आहे. आम्हांला संपत्ती, मुलेबाळे (संतती), धन आणि समाजात मान नको; आम्हाला फक्त विठोबाचे ध्यान करायचे आहे. हे हरी, आमचे हे बोलणे त्रिवार सत्य आहे, तुला हवी असल्यास आम्ही तुझीच शपथ (आण) वाहून सांगतो. नामदेवाची दासी जनी म्हणते, आम्ही आमचा जीवभाव तुझ्यावरून ओवाळून टाकला आहे."

जनाबाई मोठ्या अभिमानाने म्हणतात, "मी कुणा सामान्य माणसाची नव्हे, तर साक्षात विश्वाचा मालक असलेल्या समर्थ विठ्ठलाची दासी आहे, म्हणून मी हक्काने त्याच्या पायाला मिठी मारेन. हाच माझा दृढ भक्तीभाव असून मी विठ्ठल नामाचा मोठा उत्सव साजरा करीन. आम्हा भक्तांचे आणि दासीचे एकच काम आहे, ते म्हणजे मुखाने 'विठ्ठल हरीनाम' घेणे. असे केल्याने जगातील सर्व सुखे आपल्या पायाशी लोळण घेतात आणि विठ्ठल स्वतः येऊन जनीशी संवाद बोलू लागतो."

जनाबाई म्हणतात, "संत नामदेव महाराजांनी जपून ठेवलेला भक्तीचा अमूल्य ठेवा (ठेवणें) आज मला लाभला आहे, मला विटेवर उभा असलेला विठ्ठलरूपी मोठा खजिना (धन) सापडला आहे. यामुळे माझा जन्म आणि माझा वंश धन्य झाला आहे; तसेच माझे स्वामी असलेले विष्णूचे परमभक्त नामदेवरायही धन्य आहेत. आता माझे सर्व कामधंदे म्हणजेच विठोबाचे पाय झाले आहेत, तिच्यातच माझी रात्र आणि दिवस (दिवसनिशी) हरवून गेली आहे. मला आता कोणत्याही प्रापंचिक सुखाची ओढ राहिलेली नाही, ज्यामुळे माझे जन्म-मरणाचे फेरे (पुनरावृत्ती) चुकले आहेत. नामदेवाच्या जनीच्या अंतःकरणात हा ब्रह्मानंद कोंदला असून पांडुरंग तिच्या हृदयात कायमचा बिंबला आहे."

विठ्ठलाच्या चरणांचे महात्म्य सांगताना जनाबाई म्हणतात, "ते विठ्ठलाचे चरण धन्य आहेत, ज्या चरणांमधून साक्षात गंगेचा उगम (गंगाओघ) झाला आणि ती गंगा भगवान शंकराने (उमाकांते) आपल्या मस्तकावर धारण केली. ज्या चरणांचा शोध घेताना साक्षात ब्रह्मदेवही थकून गेला आणि आपल्या कर्माला दोष देऊ लागला; ज्या देवासाठी शुक, सनकादिक सारखे ऋषी आणि नारदमुनी अखंड गाणे गात पृथ्वीवर फिरतात, ते परम पावन विठ्ठलाचे चरण आम्हांला पंढरपुरात अगदी सहजासहजी (अनायासी) गवसले (सापडले) आहेत. दासी जनी म्हणते, हे चरण लाभल्याने माझे जीवन धन्य झाले आहे."

हा संत जनाबाईंचा अत्यंत प्रसिद्ध आणि लोकविलक्षण अभंग आहे, ज्यात त्यांनी लोकलज्जा सोडून दिलेल्या भक्तीच्या परमोच्च स्थितीचे वर्णन केले आहे. त्या म्हणतात, "विठ्ठलाच्या प्रेमात वेडी झाल्यामुळे माझ्या डोक्यावरचा पदर खांद्यावर आला आहे (मला आता संसाराची, देहाची वा लोकलज्जेची फिकीर उरलेली नाही), अशाच अवस्थेत मी या जगाच्या भरल्या बाजारात उघडपणे फिरणार आहे. मी हातात टाळ आणि खांद्यावर वीणा घेऊन हरीचे कीर्तन करीन, आता मला अडवणारा (मना करणारा) या जगात कोण आहे? मी पंढरीच्या या भक्तीच्या बाजारपेठेत माझे बस्तान (पाल) मांडले आहे, आता तुम्ही माझ्यावर कितीही टीका करा (मनगटावर तेल घाला). जनी म्हणते, हे देवा, मी आता सर्व लोकलाज सोडून उन्मुक्त (येसवा/वेश्या - येथे अर्थ संसाराच्या बंधनातून मुक्त झालेली असा आहे) झाले आहे, हे केशवा, मी सर्वस्व सोडून आता कायमची तुझ्या घरी येण्यासाठी निघाले आहे."