सार्थ नामदेव गाथा : भेट

संत जनाबाई देवापाशी आपली खंत व्यक्त करताना म्हणतात, "हे गोपाळा, मी अजूनपर्यंत तुझे सुंदर रूप आणि चरण डोळे भरून पाहिलेले नाहीत. तुझ्या दर्शनाविना उलटून जाणाऱ्या माझ्या या कर्माला आणि आयुष्याला मी काय करू? माझे आयुष्य विनाकारण संपत चालले आहे. या मनुष्यजन्मात येऊनही जर मी तुझे पावन मुख पाहिले नाही, तर माझ्या वाट्याला केवळ दुःखच आले असे म्हणावे लागेल. हे देवा, तू तुझ्या भक्तांचे सर्व लाड पुरवतोस, हे तुझे 'दीनानाथ' हे ब्रीद (प्रॉमिस) खरे करून दाखव आणि मला दर्शन दे."

जनाबाई विठ्ठलाची आर्ततेने वाट पाहत म्हणतात, "हे विठ्ठला, माझे डोळे तुझी वाट पाहत थकले आहेत, तू अजून का येत नाहीस? तू तर माझी खरीखुरी माऊली (आई) आहेस, मग या संसाराच्या अरण्यात तू मला एकटे का टाकून दिले आहेस? मी आता आणखी किती धीर धरू? हे पंढरीनाथा, आता धावून ये आणि मला तुझ्या गळ्याशी (कवेत) धर. मला तुला भेटण्याची तीव्र ओढ लागली आहे, मला तुझ्या चरणांचे दर्शन घेऊन डोळे तृप्त करायचे आहेत. तू या विश्वातील सर्व जीवांचा स्वामी आणि आमचा माय-बहीण आहेस, अशी दासी जनी तुझी आळवणी करत आहे."

जनाबाई आपल्या विठाई माऊलीला हाक मारताना म्हणतात, "हे विठ्ठला, माझी पंढरीची आई, तू आता त्वरित धावून ये. तुझ्या चरणांमधून वाहणारी भीमा आणि चंद्रभागा नदी या साक्षात गंगाच आहेत. तू या संपूर्ण वैभवासह माझ्या अंतःकरणाच्या रंगणात यावे आणि आनंदाने नाचावे. नामदेवाची जनी म्हणते, माझा संपूर्ण जीवनरंग आणि भक्ती केवळ तुझ्याच गुणांमुळे सजली आहे."

जनाबाई म्हणतात, "हे रुक्मिणीच्या पती विठ्ठला, मी आता तुझी अजून किती वाट पाहू? हे पांडुरंगा, तू आता ये आणि मला दर्शन देऊन तुझ्याशी एकरूप कर. मी संसाराच्या या अथांग मायारूपी पाण्यात बुडत आहे, अशा वेळी तू धावून आलास तरच तुझे 'भक्तवत्सल' हे ब्रीद जगात खरे ठरेल. माझ्या या हट्टाचा मनात कोणताही राग धरू नकोस, कारण मी तुझीच लाडकी दासी आहे."

जनाबाई पंढरीतील संत आणि पवित्र स्थानांना मध्यस्थ करून म्हणतात, "हे विठोबाच्या लाडक्या संतांनो आणि भक्तांनो (लेकवळा), तुम्ही जाऊन माझ्या विरहाचा कळवळा विठ्ठलाला सांगा. हे विठ्ठलाच्या मुख्य प्राणासारख्या प्रिय भक्तांनो, मला माझ्या त्या विठ्ठलरूपी निधानाचा (ठेव्याचा) शोध लावून द्या. हे लाडक्या पंढरपूर क्षेत्रा, जर मी तुझ्या भूमीवर राहून विठ्ठलाचे पाय गमावले, तर माझा प्राण निघून जाईल. हे विश्वाच्या माते आणि सुखाच्या अमृता, माझ्या त्या सख्या पंढरिनाथाला माझी विनंती सांग. हे रुक्मिणी माते, तू माझी माय-बहीण आहेस, तूच या जनीचा हात धरून तिला विठ्ठलाच्या चरणांवर नेऊन टाक."

देवाला आई मानून जनाबाई हक्काने विचारतात, "हे माऊली, तू माझ्याविषयी एवढी निष्ठुर का झालीस? एखाद्या मुक्या आणि अजाण बाळाला आईने सोडून द्यावे, तसे तू मला का सोडलेस? तुझ्याविना माझा जीव व्याकुळ झाला असून तो आता निघून जाईल असे वाटत आहे. मी तुझे लहान वासरू (वत्स) आहे आणि तू माझी गाय आहेस; जर तू माझ्या हाकेला ओ देऊन येत नसशील, तर मी आता काय करू? मी तुझा ध्यास घेऊन माझा प्राण कंठाशी धरून ठेवला आहे, आता तरी ये आणि मला दर्शन दे."

येथे जनाबाईंनी हरिणी आणि पाडसाचे (हरणाचे पिल्लू) रूपक वापरले आहे. त्या म्हणतात, "माझी आई असलेली हरिणी (विठ्ठल) कोणत्या अरण्यात गुंतून पडली आहे देव जाणे! मी तिचे एक मुके पाडस आहे जे आईला चुकले आहे. माझी आई रानोरानी फिरत आहे आणि मी तिच्याविना पोरकी झाले आहे. हे संतांनो, मला माझी ती माऊली लवकरात लवकर भेटवा, अशी दासी जनी तुम्हांला विनंती करत आहे."

या अभंगात जनाबाई कृतज्ञता व्यक्त करत म्हणतात, "ती पंढरी धन्य आहे आणि तो पंढरीनाथ धन्य आहे, ज्याने आम्हा सर्व पापी आणि पतित जीवांचा उद्धार केला. माझे सद्गुरू संत नामदेव महाराजही धन्य आहेत, ज्यांच्यामुळे आम्हा अनाथांना देवाचा आश्रय मिळाला. संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि त्यांचा भक्तीभावही धन्य आहे, कारण त्यांच्याच पावन पाऊलांमुळे आम्हांला प्रत्यक्ष देव भेटला. नामदेवाची जनी सांगते की, या सर्वांच्या कृपेने आता माझ्या जीवनाचा संपूर्ण पालट (कायापालट) झाला आहे आणि मला भेटण्यासाठी स्वतः पांडुरंग धावून आले आहेत."

जनाबाई आपल्या आत्मिक सुखाचे वर्णन करताना म्हणतात, "अखंड नामस्मरण आणि चिंतन केल्यामुळे माझे चित्त देवाचरणी स्थिरावले आहे आणि माझ्या मनाने स्वतःच्या मूळ स्वरूपाला (मनाच्या मनाला) ओळखले आहे. जेव्हा मन सर्व संसारीक विचारांच्या पलीकडे जाऊन 'उन्मनी' अवस्थेतील परमानंदात लीन होते, तेव्हा तिथे पांडुरंग स्वतःहून भेट देतात. त्या सुखात भगवंताने मला प्रेमाने हृदयाशी धरले (कवटाळले) असून, आता मी त्याच्याशीच हितगूज करत माझ्या मनातल्या सर्व गोष्टी त्याला सांगत आहे."

विठ्ठलाच्या भेटीमुळे झालेल्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करताना जनाबाई म्हणतात, "विठोबाची भेट होताच माझ्या देहभावाचा संपूर्ण पालट झाला आहे. ज्याप्रमाणे पाण्यात मीठ (लवण) टाकल्यावर ते पाण्यात विरघळून एकरूप होते, तशीच माझी आणि विठ्ठलाची घट्ट गाठ पडली असून माझे वेगळे अस्तित्व संपले आहे. माझे मायबाप असलेले संत नामदेव महाराज धन्य आहेत, ज्यांनी मला या पंढरीराजाचे दर्शन घडवून आणले. आता रात्रंदिवस माझा भाव विठ्ठलाच्या चरणी जडला असून, माझे चंचल चित्त देवाच्या स्वरूपातच मावळून (शांत होऊन) गेले आहे. या मुळे जनीच्या अंतःकरणात ब्रह्मानंद कोंदला असून पांडुरंग तिला सर्वत्र भेटत आहेत."

जनाबाई म्हणतात, "भक्त पुंडलिकाने मोठे नवल (चमत्कार) केले, त्याने वैकुंठातील गोपी आणि गोपाळांसह साक्षात श्रीकृष्णाला पंढरपुरात आणले. हे हृषिकेशी, मला तुझ्याकडून दुसरी कोणतीही संपत्ती नको, मला फक्त तुझे नाम रात्रंदिवस (अहर्निशी) स्मरण्याचे वरदान दे. मला इतर कोणतेही साधन किंवा प्रकार नकोत, माझ्या मुखात निरंतर हरीचे नाव असावे. मला तुझे सगुण रूप डोळ्यांनी न्याहाळायचे आहे आणि तुझ्या प्रेमात तुझ्यासमोर वारंवार नाचायचे आहे. जिकडे पाहावे तिकडे तूच दिसावास, असे आत्मज्ञान देऊन मला या संसारात सहाय्य कर." असा आर्त धांवा (प्रार्थना) करता करता रात्र झाली, तेव्हा भक्ताची हाक ऐकून भगवंताने आपल्या लाडक्या दासी जनीला साक्षात दर्शन दिले.