सार्थ नामदेव गाथा : भूपाळ्या

संत नामदेव महाराज म्हणतात, "हे वारकऱ्यांनो, उठा उठा, सकाळ झाली आहे. आता आपली माऊली असलेल्या श्रीविठ्ठलाचे चिंतन करा. तो गरिबांची साउली (कैवारी) असून केवळ स्मरण करताच धावून येतो. पंढरपुरात भीमा नदीच्या तीरावर (चंद्रभागेकाठी) कमरेवर दोन्ही हात ठेवून ती सुंदर, मनोहर विठ्ठलमूर्ती भक्तांच्या भेटीसाठी उभी आहे. त्याच्या डोक्यावर मुकुट आणि कानात कुंडले शोभत असून मुख अत्यंत सुंदर दिसत आहे; गळ्यात वैजयंती माळ आणि तुळशीचा हार डोळत आहे. त्या सगुण सावळ्या मूर्तीच्या गळ्यात कौस्तुभ मणी आणि एकावळी हार आहे, अंगाला सुगंधी केशराची उटी लावली असून कपाळावर बुका शोभत आहे. कमरेला पिवळा पीतांबर नेसलेला असून पायांखाली कायमची वीट आहे. हे रूप म्हणजे सर्व सौंदर्य आणि सुखाची पेटीच आहे. ज्याप्रमाणे देवाला तुळस आणि बुका प्रिय आहे, तसेच तो भोळ्या भाविकांवर प्रेम करतो. नामदेव महाराज अशा देवाच्या चरणकमलांवर आपले मस्तक ठेवून वंदन करत आहेत."

नामदेव महाराज माणसाला जागे करत उपदेश करतात, "आता तरी झोपेतून आणि मोहातून जागे व्हा आणि पंढरीनाथाचे स्मरण करा. देवाच्या चरणी मनोभावे मस्तक ठेवा, तो तुमच्या जन्म-मरणाच्या सर्व व्यथा-फेऱ्या चुकवेल. पैसा, पत्नी, मुले, भाऊ आणि सोयरे हे सर्व अखेर खोटे (नाशवंत) आहेत हे ओळखा आणि देवाला शरण जा. तुम्ही संसाराच्या मायेत भ्रष्ट झाला आहात आणि 'माझे घर, माझा संसार' म्हणत आहात, पण हे लक्षात ठेवा की हे संपत्तीचे वारे एका झटक्यात निघून जाईल. तुमचे आयुष्य वेगाने संपत चालले आहे आणि काळ (मृत्यू) तुमच्यावर नजर ठेवून आहे. त्यामुळे स्वतःच्या कल्याणाची चिंता करा आणि श्रीहरीच्या ध्यानात राहा. संतांच्या चरणावर श्रद्धा ठेवा, क्षणोक्षणी देवाचे नामस्मरण करा आणि सायोज्यता मुक्ती मिळवा. विठ्ठलाचा दास नामदेव विनंती करतो की, या संसारातील काम-वासानेला भुलू नका; अंतःकरणात ईश्वरी प्रेम धरा आणि हरिभक्तीचा नियम कधीही सोडू नका."

(हा काकड आरतीचा प्रसिद्ध अभंग आहे.) नामदेव महाराज देवाला जागे करत म्हणतात, "हे पांडुरंगा, आता उठा आणि सर्वांना दर्शन द्या. पूर्वदिशा उजाडली असून (अरुणोदय झाला आहे) झोपण्याची वेळ संपली आहे. सर्व संत, साधू आणि ऋषीमुनी मंदिराबाहेर गोळा झाले आहेत, त्यामुळे आता निद्रेचे सुख सोडा आणि आम्हाला तुमचे मुखकमल पाहू द्या. मंदिराच्या रंगमंडपात आणि महाद्वारात भक्तांची अफाट गर्दी झाली असून त्यांचे मन डोळ्यांनी तुमचे रूप पाहण्यासाठी उतावीळ झाले आहे. हे राही आणि रुक्मिणी माते, तुम्हाला आम्हा भक्तांची दया येऊ द्या आणि तुम्हीच देवरायाला शेजेवरून जागे करा. गरुड आणि हनुमंत देवाच्या दारात वाट पाहत उभे आहेत, आणि स्वर्गातील देवही स्तुती करत आले आहेत. मंदिराचे दरवाजे उघडले असून दर्शनाचा थेट लाभ मिळत आहे; आणि विष्णुदास नामदेव स्वतः हातात काकडा (आरतीची वात) घेऊन उभा आहे."

नामदेव महाराज साधक आणि संतांना हाक मारून म्हणतात, "उठा उठा आणि या जन्मात स्वतःचे परमार्थिक हित साधून घ्या. हा मानवी देह एकदा का निघून गेला, तर पुन्हा भगवंताची प्राप्ती कशी होणार? त्यामुळे लवकर उठून देवाच्या राउळात (मंदिरात) चला; पहाटेची काकड आरती पाहिल्याने पापांचे डोंगर जळून भस्म होतात. पहाटे उठून पाहा, तो विठ्ठल विटेवर उभा आहे. त्याचे ते सुंदर चरण आणि अमृतासारखी वाटणारी कृपादृष्टी डोळे भरून पाहा. रुक्मिणीच्या पतीला (विठ्ठलाला) जागे करा, देव अजून थोडा झोपेत (निदसुरा) आहे; त्याचे लवकर लिंबलोण उतरा, कारण त्याच्या सुंदर रूपाला कोणाची दृष्ट लागायला नको. मंदिरात पुढे वाजंत्री वाजत आहेत, ढोल आणि दमामे गरजत आहेत आणि पांडुरंग रायाची काकड आरती होत आहे. महाद्वारात शंख, भेरी आणि सिंहनाद यांचा गजर होत आहे, आणि अशा वेळी विटेवर उभ्या असलेल्या केशवराजाच्या चरणी नामदेव वंदन करत आहे."

नामदेव महाराज श्रीरामाची स्तुती करताना म्हणतात, "हे कमळासारखे डोळे असलेल्या (राजीवलोचन) रामा, तू भक्तजनांसाठी करुणेचा सागर आहेस आणि जन्म-मरणाचे फेरे (यातायात) निवारणारा पावन स्वामी आहेस. तू जगद्रूप आणि मेघासारखा सावळा आहेस. हे जगद्गुरू, सीतापती आणि जगाचा प्राण असलेल्या रामा, तुझ्या गुणांचे मी काय वर्णन करू? तू सर्व जगाला प्रिय आहेस. शिवाच्या धनुष्याचा (त्र्यंबकाचा) भंग करणाऱ्या आणि रावणाची दहा डोकी (दशकंठ) छाटणाऱ्या हे रामा, तूच विष्णू रूपात मधू-कैटभ राक्षसांचा संहार केलास आणि गरुडवाहन वासुदेवही तूच आहेस. हे दशरथाच्या पुत्रा, तू योग्यांच्या मनाला आनंद देणारा आहेस. तू भक्तांना अभय देतोस आणि तूच बिभीषणाला लंकेच्या राज्यावर स्थापित केलेस. छातीवर श्रीवत्साचे लांछन बाळगणाऱ्या, ब्रह्मपदाचे भूषण असलेल्या आणि अहिल्येचे कष्ट दूर करणाऱ्या नारायणा, माझे गाणे ऐक. मी तुझाच आश्रित (पोष्य) आहे, आणि याच कारणासाठी मी तुला शरण आलो आहे, असे विष्णुदास नामदेव म्हणतात."

नामदेव महाराज गोपींच्या भावातून म्हणतात, "आजचा दिवस आमच्यासाठी सोन्यासारखा पवित्र आणि भाग्याचा आहे, कारण आज आम्हाला नंदाचा गोपाळ असलेला कान्हा भेटला आहे. तो कान्होबा आपल्या पेंढारी सवंगड्यांसह यमुनेच्या तीरावर येईल; त्याच्याशिवाय मला एक घडीही (क्षणभरही) चैन पडत नाही. सोळा हजार गोपी त्या जगज्जीवनाला आळवून सांगत आहेत की, 'हे नंदनंदना, आम्हाला एकाच वेळी दर्शन दे.' आम्ही दिवे उजळून तुझी आरती करू, तुझ्यावरून लिंबलोण उतरवू आणि नामदेवांचा स्वामी असलेल्या त्या वनमाळी श्रीकृष्णाला आनंदाने डोळ्यांत साठवून घेऊ."

या अभंगात नामदेव महाराजांना झालेल्या भगवंताच्या सर्वव्यापी दर्शनाचे (विश्वरूपाचे) अद्भुत वर्णन आहे. ते म्हणतात, "हे माऊली, आता मी पुरती लाजून (आश्चर्याने थक्क होऊन) गेले आहे, मी नेमके कोणाला ओवाळू? कारण मी जिकडे पाहीन तिकडे मला चार हातांचा (चतुर्भुज) गोपाळच दिसत आहे! मी जेव्हा द्वारकेला जाऊन देवाला ओवाळायला गेले, तेव्हा मला तिथे प्रत्येक जण साक्षात त्या चतुर्भुज देवासारखाच दिसू लागला. मी जेव्हा माझ्या सख्यांमध्ये आणि इतर लोकांमध्ये ओवाळायला गेले, तेव्हा मला प्रत्येक स्त्री आणि पुरुषाच्या रूपात तो चतुर्भुज नारायणच दिसला. मी जेव्हा त्या सारंगधराला ओवाळायला गेले, तेव्हा त्याचा संपूर्ण परिवारच मला चतुर्भुज भासू लागला. ज्याच्या गळ्यात वैजयंती माळ आणि छातीवर श्रीवत्साचे चिन्ह आहे, तो परमात्मा सर्व चराचरात भरून राहिला आहे, हीच अद्वैताची खूण विष्णुदास नामदेव महाराजांनी या अभंगातून दाखवून दिली आहे."