सार्थ नामदेव गाथा : चोखामेळ्याच्या समाधीचे

मंगळवेढा गावाभोवती तटबंदीचे (कुसूं) काम करण्यासाठी सरकारी दूत मजुरांना (महारांना) नेण्यासाठी आले. त्या मजुरांसोबत संत चोखामेळा हेदेखील कामाला गेले. काम करत असतानाही त्यांच्या मुखात अखंड विठ्ठलनामाचा छंद होता आणि ते वेळोवेळी गोविंदाचे स्मरण करत होते. या प्रकारे चार महिने काम चालले, परंतु एक दिवस अचानक ती विटा-दगडांची तटबंदी कडाडून कोसळली. त्या ढिगाऱ्याखाली दबून अनेक मजूर जागीच मृत झाले, त्यात संत चोखामेळा यांनीही आपले प्राण विठ्ठलचरणी अर्पण केले. हे कळताच पंढरपुरात विठ्ठलाने नामदेव महाराजांना सांगितले, "नाम्या, तू मंगळवेढ्याला जा आणि तिथून माझ्या चोख्याच्या अस्थी (हाडे) घेऊन ये." नामदेवांनी विचारले, "देवा, तिथे तर अनेक मजूर दगावले आहेत, मग चोखोबांच्या अस्थी मी कशा ओळखू?" तेव्हा देवाने सांगितले की, "ज्या अस्थींमधून विठ्ठल नामाचा गजर ऐकू येईल, त्या चोख्याच्या!"

भगवंताने सांगितले की, "ज्या हाडांना कानाशी लावल्यावर विठ्ठल नाम ऐकू येईल, त्या अस्थी गोळा करून माझ्याकडे घेऊन ये." शालिवाहन शके १२६०, प्रमाथी नाम संवत्सर, वैशाख वद्य पंचमी या गुरुवारी संत चोखोबांनी देह ठेवला. पांडुरंग नामदेवांजवळ चोखोबांचे कौतुक करताना म्हणतात, "चोखा हा माझा जीव आहे, तोच माझा भाव आहे; माझे कुळ, माझा धर्म आणि देवही चोखाच आहे! त्याची भक्ती आणि ओढ एवढी श्रेष्ठ होती की, मला स्वतःला त्याच्यासाठी प्रगट व्हावे लागले. जो कोणी माझ्या चोख्याचे ध्यान किंवा स्मरण करेल, त्याच्यावर मी कधीही संकट येऊ देणार नाही." नामदेव महाराजांनी मंगळवेढ्याला जाऊन प्रत्येक अस्थी कानाला लावून पारखून घेतली आणि ज्या हाडांतून 'विठ्ठल विठ्ठल' आवाज येत होता, त्या अस्थी पंढरपूरला आणल्या. साक्षात चक्रपाणी विठ्ठलाने त्या अस्थी आपल्या पीतांबराच्या झोल्यात स्वीकारल्या.

जेव्हा देवाने आपल्या पीतांबरात त्या अस्थी घेतल्या, तेव्हा त्यांच्या वस्त्रातूनही विठ्ठल नामाचा गजर सुरू झाला, ज्याने संपूर्ण आकाश दुमदुमले. हा अलौकिक चमत्कार पाहण्यासाठी आणि नामाचा गजर ऐकण्यासाठी वारकरी, संत समुदाय आणि हातात पताका घेतलेले भक्त पंढरपुरात गोळा झाले. वैशाख वद्य त्रयोदशी, शुक्रवार या दिवशी विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारासमोर मोठ्या आनंदाने नामगजर करत संत चोखोबांच्या अस्थींची समाधी बांधण्यात आली. साक्षात अनंत कोटी ब्रह्मांडनायक विठ्ठलाने स्वतःच्या हाताने त्या अस्थी विठ्ठल मंदिराच्या पायरीपाशी (महाद्वारात) स्थापित केल्या आणि त्यावर पाषाण (दगड) ठेवला. राही, रखुमाई आणि सत्यभामा माता यांनी चोखोबांवरून लिंबलोण उतरवले आणि त्यांची आरती ओवाळली. नामदेव महाराज म्हणतात, मी विठोबाच्या या अपार कृपेवरून वारंवार ओवाळून जातो; ज्याने आपल्या भक्ताला मृत्यूनंतरही मंदिराच्या महाद्वारात कायमचे स्थान दिले.