॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ नामदेव गाथा - भाग 15 (चोखोबाचे स्त्रीचें बाळंतपण)
भाग 15

सार्थ नामदेव गाथा : चोखोबाचे स्त्रीचें बाळंतपण

भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराजांचे प्रासादिक संवाद अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
चोखोबाचीकांता असे ती गर्भिण । झाले तीस पूर्ण नव मास ॥१॥
करूनि विनंति पतिसी बोलत । असावें साहित्य घरामाजी ॥२॥
ऐकूनियां चोखा करीत विचार । कोणें ऐसा घोर वागवावा ॥३॥
न पुसतां गेला बहिणीच्या गांवा । आनंदें केशवा आळवीत ॥४॥
दोन प्रहर झाले न येती भोजना । कांता विचारणा करीतसे ॥५॥
शोध करितांना संध्याकाळ झाला । पति माझा गेला कोणीकडे ॥६॥
विरक्तासी मी तों सांगितलें काम । कैसा झाला भ्रम माझे बुद्धि ॥७॥
अहो पांडूरंगा आणा त्यासी आतां । न सांगें मी वार्ता संसाराची ॥८॥
झाली तेव्हां श्रमी प्रसूत वेळा आली । विठाई धांवली तेचिवेळां ॥९॥
चोखोबाची बहिण झाला सारंगधर । वहिनी उघडा द्वार हांका मारी ॥१०॥
दोघीही भेटल्या तेव्हां आनंदानें । आलें तें रुदन चोख्याकांते ॥११॥
बरें बाई तुम्हां देवानें धाडिलें । पती माझा गेला कोणीकडे ॥१२॥
चाणाक्ष बायका तुम्ही अनिवार । अज्ञान भ्रतार तुमचे गांवीं ॥१३॥
म्हणोनियां तुम्ही सांगतां त्या काम । विरक्तासी श्रम वाटतसे ॥१४॥
दादा माझा सुज्ञ आधींच हें श्रुत । होयाचें तें होत आपणची ॥१५॥
केली त्वां सूचना आला माझ्या घरा । त्यानें केळी त्वरा मजलागी' ॥१६॥
सर्वहि साहित्य दिलें म्हणे आतां । नका करूं चिंता वहिनी कांहीं ॥१७॥
सर्वहि साहित्य होतें तिजपाशीं । रिद्धीसिद्धि दासी तयाचिया ॥१८॥
प्रसूत ते झाली पुत्र झाला तिला । आनंद वाटला पांडुरंगा ॥१९॥
वांटिली शर्करा सर्वत्र यातीसी । माझ्या चोखोबासी पुत्र झाला ॥२०॥
लावूनि उटणें न्हाणियेलें तिला । श्रम तिचा गेला सर्वांगाचा ॥२१॥
पांचवीही केली तिनें आनंदानें । घातलें भोजन यातीलागीं ॥२२॥
तेरावे दिवशीं वाळ ते पाळणां । घालितसे राणा वैकुंठींचा ॥२३॥
साडी आणि चोळी आंगडें टोपरें । आणियलें कोणें रखमाईनें ॥२४॥
वोलावूनि सुवासिनी पाळणां घातलें । नाम तें ठेविलें कर्मामेळा ॥२५॥
बारसेंहि केलें तिनें आनंदानें । घातलें भोजन सर्वयाती ॥२६॥
चोखोबासी मास झाला बहिणी घरीं । विचारी अंतरीं चोखा तेव्हां ॥२७॥
सोडोनियां आलों प्रपंचाचे भयें । अंतरले पाय देवाजीचे ॥२८॥
सद्नदित झालें तयाचें अंतर । प्रेम अश्रुनीर वाहे डोळां ॥३०॥
येतों बाई आतां कृता असों द्यावी । सांगोन पाठवीं आपल्या हातें ॥३०॥
आतां जातें वहिनी आपुल्या गांवाला । रागें भरतील मला धनी माझे ॥३१॥
ऐकूनियां बोले चोखोबाची कांता । नका जाऊं आतां बाई तुम्ही ॥३२॥
येऊंद्या घरधनी करतील बोळवण । काय मी उत्तीर्ण होऊं आतां ॥३३॥
काय काय आठवूं तुमचे उपकार । न पदे विसर जन्मोजन्मीं ॥३४॥
दादा माझा असे पांडुरंग भक्ता । सदा त्याचें चित्त देवावरी ॥३५॥
मान्य करीं वहिनी तयाचें वनच । तेणेंचि कल्याण असे तुमचें ॥३६॥
सद्रदित झालें दोघींचें अंतर । प्रेम अश्रुनीर वाहे डोळां ॥३७॥
सांभाळीं हा आतां माझा कर्ममेळा । येईल चोखामेळा घरीं आतां ॥३८॥
थांबा बाई आतां शिंवितें मी चोळी । नगे वनमाळी बोलतसे ॥३९॥
पुसोनि सर्वांसि गेला तो सांवळा । आला चोखामेळा घरालागीं ॥४०॥
येवोनियां कांता वंदीत चरण । दिलें उचलोन बाळ हातीं ॥४१॥
बाई आतां गेल्या भेटल्या वाटेसी । खंती या जिवासी वाटे त्याची ॥४२॥
सांगितल अत्यासी सकळ वृत्तांत । सद्नदित चित्त चोखा झाला ॥४३॥
कैंची बाई येथें आले पांडुरंग । धन्य तुझें भाग्य भेटी झाली ॥४४॥
सद्नदित झालें दोघांचें अंतर । प्रेम अश्रुनीर वाहे डोळां ॥४५॥
भक्तांसी संकट पडों नेदी देव । घालीतसे धांव त्यांच्या काजा ॥४६॥
विष्णुदास नामा वंदी त्याचे चरण । वर्णितसे गुण वारंवार ॥४७॥
संत चोखामेळा यांची पत्नी सोयराबाई नऊ महिन्यांची गरोदर होती. तिने बाळंतपणासाठी घरात थोडे सामान (साहित्य) आणण्यास चोखोबांना सांगितले. परंतु विरक्त वृत्तीच्या चोखोबांना संसाराची चिंता नको असल्याने, ते कोणालाही न सांगता हरी नामाचा गजर करत तिथून निघून गेले. दुपार झाली, तरी पती घरी न आल्याने सोयराबाई काळजीत पडली. तिला पश्चात्ताप झाला की आपण विरक्त पतीला संसाराचे काम का सांगितले? तिने पांडुरंगाचा धावा केला. सोयराबाईची प्रसूत होण्याची वेळ जवळ आली, तेव्हा तिची हाक ऐकून साक्षात पांडुरंग विठाई माऊली बनून धावून आले. भगवान विठ्ठलाने चोखोबांच्या बहिणीचे (निर्मळेचे) रूप घेतले आणि सोयराबाईच्या दारावर हाक मारली. 'बहीण' म्हणून आलेल्या पांडुरंगाला पाहून सोयराबाईला रडू कोसळले. तिने विचारले की तुमचे दादा कुठे गेले? तेव्हा बहिणीच्या रूपातील देवाने सांगितले की, "माझे दादा (चोखोबा) अत्यंत सुज्ञ आणि विरक्त आहेत. त्यांना संसाराचा त्रास होऊ नये म्हणून त्यांनीच मला सर्व साहित्यासह तातडीने तुझ्याकडे पाठवले आहे." रिद्धी-सिद्धी ज्याच्या दासी आहेत, अशा भगवंताने सर्व व्यवस्था केली. सोयराबाई बाळंत झाली आणि तिला मुलगा झाला. पांडुरंगाने स्वतः आनंदात सर्व समाजात साखर वाटली. बाळंतीण सोयराबाईला उटणे लावून न्हाऊ-माखू घातले. पाचवीची पूजा केली आणि सर्वांना जेवण दिले. तेराव्या दिवशी स्वतः वैकुंठराणा विठ्ठलाने बाळाला पाळण्यात घातले, तर रुक्मिणी मातेने साडी, चोळी आणि बाळासाठी कपडे (टोपरें-आंगडें) पाठवले. सुवासिनींना बोलावून बारसे केले आणि बाळाचे नाव 'कर्ममेळा' ठेवले. तिकडे चोखामेळा जेव्हा महिन्याभरानंतर 'प्रपंचाच्या भयाने आपण देवाचे पाय अंतरलो' या विचाराने डोळ्यात अश्रू आणून घरी परत निघाले, तेव्हा इकडे बहिणीच्या रूपातील पांडुरंगाने सोयराबाईचा निरोप घेतला. सोयराबाई म्हणाली, "बाई, घरधनी आल्याशिवाय जाऊ नका, मी तुमच्या उपकारातून कशी उतराई होऊ?" देवाने सांगितले, "माझ्या दादाचे चित्त नेहमी देवावर असते, त्यांचे शब्द पाळण्यातच तुमचे कल्याण आहे. आता हा तुझा कर्ममेळा सांभाळ, चोखोबा घरी येतच असतील." सर्वांचा निरोप घेऊन तो सांवळा हरी निघून गेला. चोखामेळा घरी आले तेव्हा पत्नीने आनंदात बाळ त्यांच्या हाती दिले आणि वाटेतच नंदाई (नणंद) निघून गेल्याचे सांगितले. सर्व वृत्तांत ऐकून चोखोबांचे अंतःकरण भरून आले. ते म्हणाले, "ती चोख्याची बहीण नव्हती, तर साक्षात पांडुरंग तुझ्यासाठी धावून आले होते! धन्य तुझे भाग्य!" देव आपल्या भक्तांवर कधीही संकट येऊ देत नाही, तो स्वतः धावून येतो, असे सांगत विष्णुदास नामदेव महाराज त्यांच्या चरणी वंदन करत आहेत.
भाग 14 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 16 (पुढे)