॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ नामदेव गाथा - भाग 13 (रावण मंदोदरी संवाद)
भाग 13

सार्थ नामदेव गाथा : रावण मंदोदरी संवाद

भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराजांचे प्रासादिक संवाद अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
मंदोदरी सांगे रावणाप्रती । स्वप्न देखिलें म्यां मध्यरातीं । नेणों वान्नर मिळाले किती । शिळा सागरू बांधिला ॥१॥
दोघे धनुर्धर वीर वान्नर । उतरोनी आले पैलसागर । एकापरीस एकगा वीर । ते बडीवार बोलताती ॥२॥
नेणों त्याचा वळीया आला । लंकेमोवता वेढा घातला । सभामंडप उडोनि नेला । जो केला त्रिकुटेसी ॥३॥
लंकेभोंवता रुधिराचा पूर । रणीं पडिला कुंभकर्ण वीर । तो तुमचा सखा सहोदर । निद्रा करी सामास ॥४॥
सत्य तुझीं छेदील दश शिरें । येणें रामें रणरंगधीरें । लंका जाळोनी केली जोहरें । अंबरीं तुरे गर्जताती ॥५॥
हें स्वप्न सत्य होईल जाणा । लंका दान बिभीषणा । शरण जाईं रघुनंदना । नामयाच्या स्वामीसी ॥६॥
राणी मंदोदरी रावणाला बजावून सांगत आहे की, मी मध्यरात्री एक भयानक स्वप्न पाहिले आहे. असंख्य वानर एकत्र आले असून त्यांनी समुद्रावर दगडांचा सेतू (पूल) बांधला आहे. राम-लक्ष्मण हे दोन श्रेष्ठ धनुर्धारी वीर वानरसेनेसह समुद्र ओलांडून लंकेत आले आहेत. त्यांच्या एकापेक्षा एक सरस वीरांनी लंकेभोवती वेढा घातला असून त्रिकूट पर्वतावरील मुख्य सभामंडप उडवून दिला आहे. लंकेभोवती रक्ताचा पूर वाहिला असून युद्धात तुझा सख्खा भाऊ कुंभकर्ण मारला गेला आहे. रणधुरंधर श्रीराम तुझी दहाची दहा मस्तके नक्कीच छाटतील आणि लंका जाळून भस्म करतील. हे स्वप्न पूर्णपणे सत्य ठरणार आहे; श्रीराम लंका बिभीषणाला दान करतील. त्यामुळे हे रावणा, अजूनही वेळ गेली नाही, नामदेवांचे स्वामी असलेल्या रघुनंदन श्रीरामांना शरण जा.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
विनंति करी मंदोदरी । परिसा स्वामी दशकंधरि ॥१॥
वांयां आणिली जानकी घरीं । लाज झाली तिहीं लोकीं ॥२॥
मज पाहातां हे विवसी । क्षय आणिला कुळासी ॥३॥
आभिलाषितां पर सती । हे तों नव्हे राजनीती ॥४॥
कोण आमुचा हितकरू । सांगे निर्मळ विचारू ॥५॥
नामया स्वामीसी शरण जावें । स्वहित आपुलें करावें ॥६॥
मंदोदरी रावणाला विनंती करत म्हणते, "हे दहा तोंडांच्या (दशग्रीव) स्वामी, माझे ऐका. तुम्ही सीतेला (जानकीला) विनाकारण पळवून आणले आहे, ज्यामुळे तिन्ही लोकांत आपली नाचक्की आणि अब्रू गेली आहे. माझ्या दृष्टीने ती सीता नसून एक डाकीण (विवसी) आहे, जिने आपल्या संपूर्ण राक्षसी कुळाच्या नाशाची वेळ आणली आहे. परस्त्रीची अभिलाषा धरणे (तिच्यावर वाईट नजर ठेवणे) ही राजधर्माची नीती नाही. आपला खरा हितचिंतक कोण आहे याचा स्वच्छ मनाने विचार करा आणि स्वतःचे भले करायचे असेल तर नामदेवांचे स्वामी असलेल्या श्रीरामांना शरण जा."
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
ज्यातें ध्यानीं ध्याती योगी । तो मज येतो भेटीलागीं ॥१॥
तया रामासी विन्मुख होणें । जळो जिणें लाजिरवाणें ॥२॥
व्रतें तपें ज्या साधिती । तो मज नित्य ध्यातो चित्तीं ॥३॥
जो अगम्य वेद पुराणां । तो मज येतो समरंगणा ॥४॥
नामया स्वामीच्या दर्शनें । मग कैंचि भवबंधनें ॥५॥
(येथे रावण गर्वाने मंदोदरीला उत्तर देत आहे.) रावण म्हणतो, "ज्या श्रीरामाचे मोठे-मोठे योगी-मुनी ध्यानात चिंतन करतात, तो राम स्वतः मला भेटण्यासाठी (माझ्याशी युद्ध करण्यासाठी) चालून येत आहे. अशा रामापासून पळ काढणे किंवा त्याला विन्मुख होणे म्हणजे लाजिरवाणे जिणे जगण्यासारखे आहे; असे जगणे जळून जावो! ज्याला मिळवण्यासाठी लोक व्रतवैकल्ये आणि तप करतात, तो राम आता माझ्याशी युद्ध करण्याच्या विचारात रात्रंदिवस माझेच ध्यान करत असेल. जो राम वेद आणि पुराणांनाही अनाकलनीय (अगम्य) आहे, तो स्वतः रणांगणात माझ्यासमोर येत आहे. नामदेवांच्या त्या स्वामींचे दर्शन झाल्यावर माझे सर्व संसारबंध (भवबंधन) आपोआपच तुटून जातील (मला मुक्ती मिळेल)."
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
मंदोदरी करी विनंती । परिसा स्वामी लंकापती ॥१॥
सोडा रामाची अंतुरी । जंव तो राम आहे दुरी ॥२॥
उदकीं तारिले पाषाण । हा तो प्रताप नव्हे सान ॥३॥
झाला बिभीषण शाहाणा । देखोनी तुमच्या दुश्चिंतपणा ॥४॥
जाउनी रामासी भेटला । मृत्युपासूनि सुटला ॥५॥
नामयास्वामी रघुनंदन । वेगीं करावा प्रसन्न ॥६॥
मंदोदरी पुन्हा लंकापती रावणाला विनंती करते, "जोपर्यंत श्रीराम लंकेपासून थोडे लांब आहेत, तोपर्यंतच त्यांची पत्नी (अंतुरी म्हणजे स्त्री/सीता) त्यांना परत करा आणि हा हेका सोडा. ज्याने पाण्यावर जड दगड तरंगवले, तो पराक्रम लहानसान नाही, हे ओळखा. तुमचा हा वाईट काळ आणि दुर्बुद्धी पाहून तुमचा भाऊ बिभीषण शहाणा ठरला. तो वेळीच जाऊन श्रीरामांना मिळाला आणि त्यामुळे तो मृत्यूच्या पाशातून सुटला. तुम्हीही नामदेवांचे स्वामी असलेल्या रघुनंदनाला शरण जाऊन त्यांना त्वरित प्रसन्न करून घ्या."
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
म्हणसी बिभीषण शाहाणा । परि तो महा नूर्ख जाणा ॥१॥
काय तो रामासी भेटला । अवघा रामचि नाहीं झाला ॥२॥
कोण हित केलें तेणें । राम नाकळीचि मनें ॥३॥
राम द्दष्टी देखतांची । पदवी न घेववे त्याची ॥४॥
म्हणशी झाला लंकापती । नाश पावेल कल्पांतीं ॥५॥
नामया स्वामीतें जिं科न । आवघा रामचि मी होईन ॥६॥
रावण मंदोदरीला म्हणतो, "तू ज्या बिभीषणाला शहाणा म्हणत आहेस, तो माझ्या दृष्टीने महामूर्ख आहे! तो रामाकडे केवळ याचना करायला (भीक मागायला) गेला, तो स्वतः रामरूप होऊ शकला नाही. रामाच्या शरणी जाऊन त्याने स्वतःचे काय हित साधले? त्याला रामाचे मर्म कळालेच नाही. केवळ रामाच्या समोर उभे राहून (दीन होऊन) त्याची श्रेष्ठ पदवी मिळवता येत नाही. तू म्हणतेस ना की तो लंकेचा राजा झाला, पण ती लंका तर कल्पांतात नष्ट होणारच आहे. मी बिभीषणासारखा भीक मागणार नाही, तर मी नामदेवांच्या स्वामींना (रामाला) युद्धात जिंकून, त्यांना स्वतःमध्ये सामावून साक्षात 'रामरूपच' होऊन जाईन!"
भाग 12 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 14 (पुढे)