॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ नामदेव गाथा - भाग 12 (भीष्मप्रतिज्ञा)
भाग 12

सार्थ नामदेव गाथा : भीष्मप्रतिज्ञा

भक्तशिरोमणी संत नामदेव महाराजांचे प्रासादिक संवाद अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
मारिले ते वीर माव करि करी । मृषा ते वैखरी केली जगीं ॥१॥
पण केला होता न धरीं शस्त्रासी । भीष्म तो तयासी स्मरणवंत ॥२॥
महामारी धरी अर्जुन वीरासी । नये सावरासी कांहीं केल्या ॥३॥
अश्व ते मारिले रथ ते सारिले । घाय वरी केले वीर पार्था ॥४॥
पार्थाचें शरीर पुष्प पळसाचा । ऐसा वर्ण त्याचा जाणोनियां ॥५॥
सावध तो नाहीं वीर रणांगणीं । विचारिलें मनीं जगन्नाथें ॥६॥
नाहीं पळ एक सावध हा वीर । बाणांचे ते भार भीष्म टाकी ॥७॥
देखोनि निदान प्रतोद ठेवून । प्रथित हो रथचक्र होतें ॥८॥
घेऊनियां करीं उठे लागवेगें । धांवतां निजांगें देखियेलें ॥९॥
कसे पितांबर सुटला तो करें । सांवरून वरें धांवतसें ॥१०॥
भीष्म म्हणे देवा माझी सत्य केली । प्रतिज्ञा हरली आपुली हो ॥११॥
जरी तुझे चित्तीं असे तें मारणें । कवण तो रक्षण करील माझें ॥१२॥
येऊनि लवकरी बैसे रथावरी । खड्‌ग तुझ्या करीं देत आहें ॥१३॥
ऐकतां हा बोल झाला लज्जामान । दिलें तें टाकून चक्र हातें ॥१४॥
जयजयकार झाला रणी तो भीष्माचा । पण केला साचा देवराया ॥१५॥
नामा म्हणे ऐसी भक्ताची हो चाड । आपण लबाड झालें देव ॥१६॥
महाभारताच्या युद्धात श्रीकृष्णाने 'मी शस्त्र धरणार नाही' असा पण केला होता, परंतु भीष्म पितामहाने 'मी श्रीकृष्णाला शस्त्र धरायला लावीन' अशी प्रतिज्ञा केली होती. भीष्माच्या महाभयंकर बाणांमुळे अर्जुन रणांगणात घायाळ झाला; रथाचे घोडे मारले गेले आणि अर्जुन अचेतन झाला. अर्जुनाचे शरीर बाणांनी रक्ताळल्यामुळे पळसाच्या फुलासारखे लाल दिसू लागले. भक्ताचे हे संकट पाहून जगन्नाथ श्रीकृष्णाने आपला पण विसरून रथाचे चाक हातात घेतले. त्यांचा पीतांबर सुटला, तरी तो सावरत ते क्रोधाने भीष्माच्या दिशेने धावले. हे पाहून भीष्म आनंदाने म्हणाले, "देवा, आज माझ्या भक्तीमुळे माझी प्रतिज्ञा जिंकली आणि तुमची प्रतिज्ञा हारली! तुम्ही मला मारणार असाल, तर मला वाचवणारे कोणी नाही. आता तुम्ही रथावर बसा, मी तुमचे शस्त्र स्वीकारतो." भीष्माचे हे बोल ऐकून श्रीकृष्ण लज्जित झाले आणि त्यांनी ते चक्र टाकून दिले. रणांगणात भीष्माच्या भक्तीचा जयजयकार झाला. नामा म्हणतात की, भक्ताची प्रतिज्ञा राखण्यासाठी देव स्वतःचा शब्द मोडून जगात खोटे (लबाड) ठरले.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
करितां तें युद्ध नव दिवस झालें । संकट पडलें पांडवांसी ॥१॥
एक वेळ ऐसी केली मात भारी । नेम दिवस सारी एक बाकी ॥२॥
संग्रामीं पांडव करितां विचार । चिंतातूर फार देखोनियां ॥३॥
तेव्हां कृष्ण म्हणे चला अवघे जन । भीष्मा लागोन विचारासी ॥४॥
कृष्ण परमात्मा धर्मराजासहित । भीष्म शिबिरांत जाते झाले ॥५॥
करूनि वंदन पितामहालागीं । बोलती ते वेगीं कैसी परी ॥६॥
नेम दिवस दाहा त्या माजी ते नव । झाले ते स्वभावें कांहीं नव्हे ॥७॥
जयाचिया कांक्षा धरूनि तें मनीं । आलों समरांगणीं हेचि ठावें ॥८॥
तुजसीं झुंजतां नये यश आम्हां । तुझी ते महिमा अगाध हो ॥९॥
भार्गव राम बळी युद्धीं जिंकवेना । तया तोषवेना युद्ध बळें ॥१०॥
ऐसी यासी कैसें मारावें तें रणीं । न करितां हो येक्षणीं जय कैसा ॥११॥
याचि हो विचारें आलों तुझ्या घरीं । सांगें जय नरा प्राप्ति घडे ॥१२॥
ऐकोनियां बोला मनीं आनंदला । भीष्म महा भला काय बोले ॥१३॥
जोंवरी जीवंत तोंवरी जयवंत । आहे हें निश्चित कळों आलें ॥१४॥
परंतु पुसतां विचार मजला । तरी ऐका बोला सांगिजतो ॥१५॥
तुमची हो दळीं शिखंडी नामक । राजा नपूंसक पुरुष आहे ॥१६॥
तया करा पुढें मागून अर्जुन । बाणांचें संधान करावें कीं ॥१७॥
माझी ते प्रतिज्ञा षंढावरी शस्त्र । न धरीं तें अस्त्र प्राण गेल्या ॥१८॥
ऐसी युक्ति करा रणीं मग मारा । यश येईल घरा आपेआप ॥१९॥
ऐकोनी विचार आले निजस्थाना । नामदेवीं जाणा विचार केला ॥२०॥
महाभारताचे युद्ध सुरू होऊन नऊ दिवस झाले होते आणि भीष्मांच्या पराक्रमामुळे पांडवांवर मोठे संकट आले होते. युद्धाचा केवळ दहावा दिवस बाकी होता आणि पांडव अत्यंत चिंतातूर झाले होते. तेव्हा श्रीकृष्णाने सल्ला दिला की, आपण स्वतः भीष्म पितामहाकडे जाऊन त्यांनाच त्यांच्या मृत्यूचा उपाय विचारूया. श्रीकृष्ण आणि धर्मराजासह सर्व पांडव रात्रीच्या वेळी भीष्मांच्या शिबिरात गेले. त्यांनी भीष्मांना वंदन करून विचारले, "पितामह, नऊ दिवस झाले तरी आम्हाला यश मिळत नाही. तुमची महिमा अगाध आहे, तुम्हाला परशूरामही जिंकू शकले नव्हते. मग आमचा विजय कसा होईल? तुम्हीच आम्हाला मार्ग सांगा." हे ऐकून दयाळू भीष्मांना आनंद झाला. ते म्हणाले, "मी जोवर जिवंत आहे, तोवर तुमचा विजय शक्य नाही. पण जर तुम्हाला विजय हवा असेल, तर तुमच्या सैन्यात असलेल्या शिखंडीला माझ्यासमोर उभे करा. शिखंडी हा नपुंसक (स्त्रीरूप) असल्याने, त्याच्यावर मी कधीही शस्त्र न धरण्याची प्रतिज्ञा केली आहे. शिखंडीला पुढे करून अर्जुन माझ्यावर बाण चालवू शकतो. या युक्तीने तुम्ही मला पराभूत करा, विजय तुमचाच होईल." हा मोलाचा सल्ला घेऊन पांडव आपल्या शिबिरात परत आले, असे नामदेव महाराज सांगतात.
भाग 11 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 13 (पुढे)