॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ मुक्ताबाई गाथा - भाग 9 (ओव्या)
भाग 9

सार्थ मुक्ताबाई गाथा : ओव्या

आदिशक्ती संत मुक्ताबाईंचे पंढरीचे महात्म्य सांगणारे पावन अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ ओवी १ ॥ अभंग रचना
पहिली माझी ओवी ।
परतून पाहिले दृष्टीने ।
देखिले निजरूप ॥१॥
दुसरी माझी ओवी ।
जे नाही मनी ।
लक्ष तुझे चरणी ।
लागीयेले ॥२॥
तीसरी माझी ओवी ।
लाभे सायुज्यता ।
हात तुझा माझा ।
सद्गुरुनाथा॥३॥
चवथी माझी ओवी ।
शून्य जेथे आटे वस्तु
घनदाट मागेपूढे ॥४॥
पाचवी माझी ओवी ।
पाचही अणुआरांचा ।
पंचवीसीयांचा ।
रीघ नाही ॥५॥
साहवी माझी ओवी ।
सादृश्य देखणे ।
वरकड बोलणे ।
फोल झाले ॥६॥
सातवी माझी ओवी ।
साच वाटे मना ।
अंतरीच्या खुणा ।
काय सांगो ॥७॥
आठवी माझी ओवी ।
आठव नाही जरा ।
निर्गुण सोयरा ।
पर्णियेला ॥८॥
नववी माझी ओवी ।
नांदू मी लागले ।
परपुरुषा रतले ।
जीवेभावे ॥९॥
दहावी माझी ।
ओवी धाले माजे ।
मन डोळां दिसे ऊन ।
रात्रीमाजी ॥१०॥
म्हणे बाई निवृत्तीचे ।
देणे योगीवाचे खुणे ।
योगी जाणे ॥११॥
मुक्ताबाई आत्मज्ञानाचा अनुभव सांगताना म्हणतात— मी जेव्हा माझी दृष्टी अंतर्मुख करून (परतून) पाहिले, तेव्हा मला माझे मूळ आत्मरूप दिसले. माझ्या मनात आता संसाराचे कोणतेही विचार उरले नसून, माझे पूर्ण लक्ष सद्गुरूंच्या चरणांशी लागले आहे. हे सद्गुरुनाथा, तुझ्या आणि माझ्या हातांच्या ऐक्यामुळे (तुझ्या कृपेमुळे) मला सायुज्य मुक्तीचा लाभ झाला आहे. जिथे केवळ शून्य अवस्था उरते, तिथे मूळ परमात्म वस्तू मागे-पुढे सर्वत्र घनदाट भरून राहते. या स्थितीत पाच तत्त्वे (अणू) आणि पंचवीस प्रकृतींचा कोणताही प्रवेश (रीघ) उरत नाही. त्या परमात्म्याशी जेव्हा एकरूपता (सादृश्य) अनुभवास येते, तेव्हा जगातील इतर सर्व बोलणे फोल आणि व्यर्थ वाटते. मनाला आता हेच सत्य वाटू लागले आहे, माझ्या अंतःकरणातील त्या सुखाच्या खुणा मी शब्दांत कशी सांगू? आता मला संसाराचा जराही आठव (स्मरण) उरलेला नाही, कारण मी त्या निराकार निर्गुणालाच माझा खरा सोयरा मानून त्याच्याशी नाते जोडले आहे. मी त्या परपुरुषाशी (परमात्म्याशी) जीवेभावे एकरूप होऊन राहू लागले आहे. यामुळे माझे मन तृप्त (धाले) झाले आहे आणि मला आता अज्ञानाच्या रात्रीमध्येही ज्ञानाचे कडक ऊन (प्रकाश) दिसू लागले आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, हे माझ्यावर बंधू निवृत्तिनाथांनी केलेले मोठे कृपादान आहे, या दिव्य खुणा केवळ एखादा खरा योगीच जाणू शकतो.
॥ ओवी २ ॥ अभंग रचना
पहिली माझी ओवी |
प्रात:काळ होता गाईला |
विधाता त्रिकूटीचा ॥१॥
त्रिकुटीचा देव |
आचारक्रिया |
शक्ती स्थूल |
देही वर्तती ।
रक्तप्रभा ॥२॥
क्तप्रभा पृथ्वी |
आउट हात जाण ।
आउट ताळ |
गगन दीसताहे ॥३॥
दीसताहे लिंग गुरू |
तो सूक्षम आंगुष्ठ |
मात्र वर्ण ।
शुभ्र वर्ण ॥४॥
शुभ्रवर्ण आप |
ज्ञानशक्ती पाहे ।
श्रद्धाहीन राहे ।
विष्णुभक्त ॥५॥
भक्तरुद्र तीसरा ।
सिवलिंग कारण ।
द्रव्यशक्ति स्थान ।
तेज तत्व ॥६॥
तेज तत्व पाही |
महाकारण करतो ईश्वर |
करतो सेवा त्याची ॥७॥
सेवात्याची घेतो ।
नीळकंठ ओंकार प्रमाण |
मसूर दीसता हे ॥८॥
दीसताहे लिंग |
अति गौरवर्ण वायोचे |
स्फूरण तयातूनी ॥९॥
तयातूनी वाटे ।
पुण्याद्री पर्वत ।
भ्रमर गुंफानाथ |
पाहावया ॥१०॥
पाहावया जावे ।
प्रसाद लिंगासी |
विराट निवासी पीतवर्ण ॥११॥
पीतवर्णं पाही कैवल्यधारक |
महत् शक्ति |
देख त्याचे स्थळी ॥१२॥
त्याचे स्थळी |
निवासी पीतवर्ण ॥१३॥
पीतवर्णं पाही |
कैवल्यधारका महत् शक्ति |
देख त्याचे स्थळी ॥१४॥
त्याचे स्थळी |
उमा उक्षित बैसला ।
लक्षातीत जाला |
अलक्ष तिथे ॥१५॥
दशदिशावेगळा
नित्य निरंजन ।
निःशब्दी हे खूण |
ओळखावी ॥१६॥
निवृत्तीप्रसादे बोले |
मुक्ताबाई अनुभवचे |
डोही स्थिरावली ॥१७॥
(हा अभंग अत्यंत उच्च योगसाधनेचे आणि शरीरातील चक्रांचे ध्यानरूप वर्णन करतो.) मुक्ताबाई म्हणतात— ज्ञानोदयाचा प्रात:काळ होताच मी त्या त्रिकुटीत (भ्रूमध्यात) राहणाऱ्या सृष्टीच्या विधात्याचे गुणगान केले आहे. त्या त्रिकुटीतील देवाच्या इच्छेनेच आपल्या स्थूल देहामध्ये सर्व आचार, क्रिया आणि शक्ती कार्य करत असतात, ज्यांचे मूळ मूलाधार चक्रातील रक्तवर्णाच्या (लाल) प्रकाशप्रभेत आहे. ही रक्तप्रभा म्हणजे पृथ्वी तत्त्व असून, मानवाचा देह साडेतीन (आउट) हात प्रमाणाचा आहे आणि वर साडेतीन टाळूवर गगन (सहस्रार चक्र) दिसत आहे. तिथे गुरुंचे लिंग (आत्मप्रकाश) दिसत आहे, जो अंगठ्यासारखा सूक्ष्म (अंगुष्ठमात्र) असून त्याचा वर्ण अत्यंत शुभ्र (पांढरा) आहे. हे शुभ्रवर्ण स्थान म्हणजे आप (पाणी) तत्त्व असून तिथे ज्ञानशक्ती वास करते; परंतु श्रद्धाहीन माणसाला हा विष्णूचा म्हणजेच परमात्म्याचा मार्ग कळत नाही. तिसरे स्थान रुद्राचे (शंकराचे) असून ते शिवलींगाचे कारण आहे, जे तेज (अग्नी) तत्त्वाचे आणि क्रियाशक्तीचे स्थान आहे. हे तेज तत्त्व महाकारण देहाचा स्वामी असलेला ईश्वर संचालित करतो आणि योगी त्याचीच सेवा करतात. तो निळकंठ (शिव) स्वतः ही सेवा स्वीकारतो, जो ओंकार स्वरूप असून ध्यान करताना मसूर दाण्याएवढा सूक्ष्म बिंदू रूपात दिसतो. तिथे वायू तत्त्वाचे अतिशय गोरे (गौरवर्ण) लिंग दिसत असून, त्यातूनच चैतन्याचे खरे स्फुरण पावते. त्या स्फुरणाच्या वाटेने साधक पुण्याद्री पर्वतावर आणि सहस्रार चक्रातील 'भ्रमरगुंफा' पाहण्यासाठी प्रवास करतो. तिथे विराट विश्वात राहणाऱ्या, पिवळ्या रंगाच्या (पीतवर्ण) प्रसाद लिंगाचे दर्शन होते. तो पीतवर्ण प्रकाश हाच कैवल्य (मोक्ष) देणारा असून, तिथेच परात्पर 'महत् शक्तीचा' वास आहे. त्या परम स्थानी पिवळ्या रंगाचा दिव्य प्रकाश पसरलेला दिसतो, जो कैवल्य देणारा आहे. त्या सर्वोच्च स्थानी भगवान शिव (उमा-उक्षित) विराजमान आहेत, जे बुद्धीच्या कल्पनेपलीकडचे (लक्षातीत) झाले असून ते अलक्ष स्वरूप आहेत. ते तत्त्व दहाही दिशांच्या पलीकडचे, नित्य आणि डाग नसलेले शुद्ध निरंजन आहे; त्याची खूण शब्दांच्या पलीकडच्या निःशब्द (शांत) अवस्थेत ओळखावी लागते. मुक्ताबाई म्हणतात, निवृत्तिनाथांच्या कृपाप्रसादामुळेच मी हे गुह्य योगज्ञान बोलू शकले आहे, कारण माझे मन आता या आत्मअनुभवाच्या डोहात पूर्णपणे स्थिर झाले आहे.
भाग 8 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 10 (पुढे)