॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ मुक्ताबाई गाथा - भाग 10 (सासुरवास अभंग)
भाग 10

सार्थ मुक्ताबाई गाथा : सासुरवास अभंग

आदिशक्ती संत मुक्ताबाईंचे पंढरीचे महात्म्य सांगणारे पावन अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
बाई मी जाते माहेराला |
माझ्या मूळ घराला ॥१॥
माझ्या मुळीचे तीन सासरे |
त्यांत दोन वाईंट आहेत खरे।
एक आहे गरिब बिचारा |
मानित नाही मी त्याला ॥२॥
माझ्या मुळीचे सहा दीर |
काय सांगू मी त्यांचा कुविचार |
काम क्रोध मद मत्सर गर्व अहंकार।
गांजिती मजला ॥३॥
आशा मनशा इच्छा कल्पनेने |
घात केला या चौघीजनीने वासना |
नंदुली मोठी चावटुली धरि|
गाल गुच्या गाला ॥४॥
माया सासू मोठी |
धांगडी हिला प्रपंचाची |
गोडी येता जाता |
थापडी मारिती गालाला ॥५॥
मोठ्या हौसेने पति |
म्या केला जाऊनी राहीली |
त्यांच्या घराला परी तो उगा |
मौनचि ठेला बोलत नाही मजला ॥६॥
ऐसी मुक्ताई गांजिली या |
साधु संतांसी शरण |
गेली जाऊनी तेथेची |
राहिली मुळ स्वरुपाला ॥७॥
मुक्ताबाई अध्यात्माचे रूपक वापरून म्हणतात— हे सखे, मी आता माझ्या खऱ्या माहेराला म्हणजेच मूळ आत्मस्वरूपाला चालले आहे. या संसारात (सासरवाडीत) मला तीन सासरे (सत्व, रज आणि तम हे तीन गुण) आहेत, ज्यातील दोन (रज आणि तम) अत्यंत वाईट आहेत; आणि एक (सत्वगुण) बिचारा गरीब आहे, पण मी आता त्यालाही मानत नाही (गुणातीत झाले आहे). या घरामध्ये मला सहा दीर (काम, क्रोध, लोभ/मद, मत्सर, गर्व आणि अहंकार हे षड्रिपू) आहेत, ज्यांचे वाईट विचार मला नित्य छळत राहतात. आशा, मनशा (मनाची इच्छा), इच्छा आणि कल्पना या चौघींनी मिळून माझा घात केला आहे; तर वासना नावाची नणंद मोठी खोडकर (चावटुली) असून ती मला सारखा त्रास देते. प्रपंचाची आवड असणारी 'माया' ही माझी मोठी सासू आहे, ती येता-जाता माझ्या डोक्यात संसाराचे विचार भरवून मला त्रास देते. मी अत्यंत हौसेने ज्या आत्मस्वरूपी पतीशी लग्न केले आणि त्याच्या घरात राहायला आले, तो पती (परमात्मा) मात्र अगदी शांत, मौन धरून बसला आहे; तो माझ्याशी बोलतच नाही. अशा प्रकारे संसाराच्या या सासरवासाला कंटाळलेली मुक्ताई शेवटी साधू-संतांना शरण गेली आणि तिथेच सर्व संशय विसरून आपल्या मूळ आत्मस्वरूपात स्थिर झाली.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
उबगले संसारा मजला ।
कोणी माहेरासी न्यावो ।
चुकवा एवढा जाच तुमच्या ।
पडते पाया वो ॥धृ॥
प्रपंच हा सासरा ।
मजला उगाची गांजितो ।
भेद भयंकर भाव ।
हा तर मजला ।
उगाचि जाळीतो ॥२॥
सासु ही कल्पना मजला ।
जाच करिते नाना ।
अविद्या ही तर ननंद ।
माझी उगीच राहीना ॥३॥
क्रोध माझा दीर मजला ।
भलतेचि बोलितो काम ।
माझा दादला मजला ।
भलती कडे नेतो ॥१४॥
आशा ममता जावा यानि।
मांडियेली ना कुठवर ।
सोस जाच हा तर ।
कदापि राहवेना ॥५॥
जो माझे बाहेर दाखविल ।
त्यासी देह समर्पिन ।
म्हणे मुक्ताबाई गेली ।
माझी लज्जा उडान ॥६॥
मुक्ताबाई आळवणी करत म्हणतात— मी या संसाराला पूर्णपणे कंटाळले (उबगले) आहे, आता कोणीतरी मला माझ्या माहेराला (आत्मज्ञानाकडे) घेऊन चला. मी तुमच्या पाया पडते, माझा हा संसाराचा जाच कसातरी चुकवा. हा संपूर्ण प्रपंच म्हणजे माझा सासरा आहे, जो मला विनाकारण छळत (गांजितो) असतो; आणि या प्रपंचात निर्माण होणारा 'मी-तू' हा भयंकर भेदभाव मनाला आतून जाळत राहतो. मनात येणाऱ्या विविध 'कल्पना' ही माझी सासू आहे, जी मला नाना प्रकारचा जाच करते; तर 'अविद्या' (अज्ञान) ही माझी नणंद असून ती मला शांत बसू देत नाही. 'क्रोध' नावाचा दीर मला नेहमी भलतेच (वाईट) बोलत असतो आणि 'काम' (वासना) हा माझा पती मला चुकीच्या मार्गाला ओढून नेतो. 'आशा' आणि 'ममता' या माझ्या जावा असून त्यांनी घरात मोठा पसारा मांडला आहे, आता हा जाच मला कधीही सहन होत नाही. जो कोणी मला या सासरवासातून सोडवून माझे खरे माहेर (परमार्थ) दाखवेल, मी माझा हा देह त्याला समर्पित करीन. मुक्ताबाई म्हणतात, आता माझी या संसारातील खोटी लोकलाज पूर्णपणे उडून गेली आहे.
भाग 9 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 11 (पुढे)