संत मुक्ताबाई गाथा - भाग ७ (भक्तिगर्व परिहार) | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

उठले निवृत्ति संतांच्या दर्शना ।
पंढरीच्या प्रेमा घरा आला ॥१॥
केली प्रदक्षिणा वदिले चरण ।
झाला अभिमान नामवासी ॥२॥
देवाजवळी आम्ही निरंतर ।
यासी अधिकार नमस्कारा ॥३॥
नित्य समागम हरिच्या चरणी ।
हे आणि आम्ही देवभक्त ॥४॥
नामा म्हणे काय वंदू यांचे ।
चरण अंगे परब्रह्म मजपाशी ॥५॥

संत निवृत्तिनाथ संतांच्या दर्शनासाठी उठले, जणू पंढरीचे प्रेमच त्यांच्या घरी आले. नामदेवांनी त्यांना प्रदक्षिणा घालून चरणांवर डोके ठेवले, पण नामदेवांच्या मनात आपण देवाचे लाडके भक्त असल्याचा अभिमान जागा झाला. नामदेव मनात विचार करू लागले की, आम्ही तर देवाजवळ निरंतर राहतो, त्यामुळे इतरांनाच आम्हाला नमस्कार करण्याचा अधिकार आहे. आमचा तर नित्य हरिच्या चरणांशी संबंध आहे. नामदेव अभिमानाने म्हणतात, मी यांचे चरण का वंदू? साक्षात परब्रह्म (विठ्ठल) माझ्यासोबतच असतो.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

उठले ज्ञानेश्वर केले ते वंदन ।
मस्तकी चरण नमस्कारिलें ॥१॥
नामा म्हणे आम्हा वडिल अधिकारु ।
यासाठी नमस्कारु योग्य आहे ॥२॥
आमी देवापाशी असतो सर्व ।
काळ येउनी सकळ वंदिताती ॥३॥
वैष्णवांचे भार देव सुरगण ।
येताती शरण पंढरीशी ॥४॥
नामा म्हणे आता पाहिली मंडळी ।
यासाठी वनमाळी स्फुंदु लागे ॥५॥

संत ज्ञानेश्वरांनी पुढे होऊन संतांना वंदन केले आणि संतांचे चरण आपल्या मस्तकावर ठेवून नमस्कार केला. नामदेव म्हणतात की, आम्हांला देवाजवळ राहण्याचा मोठा अधिकार आहे, त्यामुळे सर्वांनी आम्हांला नमस्कार करणेच योग्य आहे. आम्ही सर्व काळ देवापाशीच असतो आणि सगळे लोक येऊन आम्हांलाच वंदन करतात. पंढरीला सर्व देव आणि वैष्णवांचे संघ शरण येतात. नामदेव गर्वाने म्हणतात की, मी ही सर्व संतमंडळी पाहिली आहे, यांच्यापेक्षा माझा विठ्ठल माझ्यासाठी जास्त व्याकुळ होतो.

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

आला तो सोपान वंदियले त्या पायी ।
पांडुरंगा ठायी मानियेला ॥१॥
रंजल्या गांजल्यांचा घेतला समाचार |
संत माय थोर अनाथांची ॥२॥
आमची माय बाप भेटलीत आज ।
समाधान सहज अलिंगता ॥३॥
नामा म्हणे मज कळले याचे प्रेम ।
देवे केले श्रम काय गुणे ॥४॥

संत सोपानदेव आले आणि त्यांनी संतांच्या पायांवर डोके ठेवले, त्यांनी पांडुरंगालाच संतांच्या रूपात मानले. संतांनी नेहमी रंजल्या-गांजल्यांची काळजी घेतली आहे, कारण संत हे अनाथांची थोर माऊली आहेत. सोपानदेव म्हणतात, आज आम्हाला आमचे खरे आई-बाप (संत) भेटले आणि त्यांना आलिंगन देताच मनात सहज समाधान लाभले. नामदेव म्हणतात, मला यांचे प्रेम कळाले आहे, देवाने उगाच यांच्यासाठी इतके श्रम का घेतले असतील?

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

अखंड जयाला देवाचा शेजार ।
कां रे अहंकार नाहीं गेला ॥१॥
मान अपमान वाढविसी हेवा ॥
दिवस असतां दिवा हातीं घेसी ॥२॥
परब्रह्मासंगें नित्य तुझा खेळ ॥
आंधळे पां डोळे कां वा जाले ॥३॥
कल्पतरुतळवटीं इच्छिली ते गोष्टी ।
अद्यापि नरोटी राहिली कां ॥४॥
घरीं कामधेनु ताक मागूं जाय ।
ऐसा द्वाड आहे जगामाजीं ॥५॥
म्हणे मुक्ताबाई जाई दरुषणा ।
आधीं अभिमाना दूर करा ॥६॥

संत मुक्ताबाई नामदेवांना स्पष्टपणे विचारतात की, ज्याला अखंड देवाचा शेजार लाभला आहे, त्याचा अहंकार अजून का गेला नाही? तू मनात मान-अपमान आणि मत्सर वाढवत आहेस, तुझी अवस्था दिवसा हातात दिवा घेऊन फिरणाऱ्या मूर्खासारखी झाली आहे. परब्रह्मासोबत तुझा नित्य खेळ आहे, तरी तुझे डोळे आंधळे का झाले आहेत? कल्पतरूच्या झाडाखाली बसूनही जर माणसाच्या हातात भिकेची कपाळी (नरोटी) राहत असेल, तर काय फायदा? घरात कामधेनु गाय असताना जो बाहेर ताक मागायला जातो, त्याच्याइतका मूर्ख जगात कोणी नाही. मुक्ताबाई म्हणतात, देवाचे दर्शन घ्यायला जाण्यापूर्वी आधी मनातील अहंकार दूर कर.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

निवृत्ती ज्ञानदेव सोपान मुक्ताई ।
म्हणती ज्ञान कायी कथुनीया ॥१॥
भक्तिचीया बळे देव पैं जिंकला ।
ऋणात केला कैसा येणे ॥२॥
धन्य तो भाविक नामा आणि कबीर ।
रोहिदास चांभार बहिरपिसा ॥३॥
त्यांची पाय धुळी वंदिता कपाळी ।
वंशहि समुळी उद्धरती ॥४॥
नामा म्हणे मुक्ताबाई ऐका स्पष्ट ।
भक्तिहून श्रेष्ट आणिक नाही ॥५॥

निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान आणि मुक्ताबाई हे सर्वजण ब्रह्माज्ञानाच्या गोष्टी सांगत आहेत; पण केवळ कोरडे ज्ञान सांगून काय फायदा? नामदेव म्हणतात की, मी माझ्या भक्तीच्या बळावर देवाला जिंकले आहे आणि त्याला माझ्या ऋणात (कर्जात) बांधून ठेवले आहे. नामदेव स्वतःचा, कबीरांचा, रोहिदास चांभारांचा आणि चोखामेळा-बहिरा पिसा यांचा उल्लेख करून म्हणतात की, हे सर्व खरे भाविक आहेत. त्यांच्या पायांची धूळ कपाळाला लावल्यास संपूर्ण वंशाचा उद्धार होतो. नामदेव मुक्ताबाईंना स्पष्ट सांगतात की, या जगात भक्तीपेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

झालासी हरिभक्त तरी आम्हां ।
काय आंतली ती सोय न ठाऊकी ॥१॥
घेऊनि टाळ दिंडी हरिकथा करिसी ।
हरिदास म्हणविसी श्रेष्ठपणें ॥२॥
गुरुविण तुज नव्हेचि गा मोक्ष ।
होशिल मुमुक्षु साधक तूं ॥३॥
आत्मतत्त्वी दृष्टी नाहींच यां केली ।
तंववरी ब्रह्मबोली बोलुनि काय ॥४॥
तुझें जरी रूप तुवां नाहीं ओळखिलें ।
अहंतेतें धरिलें कासयासी ॥५॥
आमुचें तूं मूळ जरी पुसतोसी ।
तुझें तूं अपेशी पाहुनि घेई ॥६॥
ऐक रे नामया होई आत्मनिष्ठ ।
तरीच तूं श्रेष्ठ ज्ञानी म्हणे ॥७॥

मुक्ताबाई नामदेवांना म्हणतात, तू स्वतःला मोठा हरिभक्त म्हणवतोस, म्हणून काय आम्हाला तुझ्या मनातील खरी स्थिती ठाऊक नाही का? तू हातात टाळ-दिंडी घेऊन हरिकथा करतोस आणि स्वतःला श्रेष्ठ हरिदास म्हणवतोस. परंतु, लक्षात ठेव की सद्गुरूंच्या उपदेशाशिवाय तुला कधीही मोक्ष मिळणार नाही, तू अजून केवळ एक साधा साधक आहेस. जोपर्यंत तुझी दृष्टी आत्मतत्त्वाकडे वळत नाही, तोपर्यंत कोरड्या ब्रह्माच्या गोष्टी बोलून काय फायदा? तू अजून स्वतःचे मूळ रूप ओळखले नाहीस, मग हा अहंकार कशासाठी धरला आहेस? मुक्ताबाई म्हणतात, हे नामदेवा ऐक, तू अंतर्मुख होऊन आत्मनिष्ठ हो, तेव्हाच तुला लोक खरा ज्ञानी म्हणतील.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

बोलोनियां येर्णे वाढविला डांगोरा ।
अंतरींचा कोरा गुरुविण ॥१॥
संतांचा सन्मान कळेना जयासी ।
राहुनि देवापाशीं काय केलें ॥२॥
परिसा झांकण घातलें खापर ।
नाहीं जाले अंतर बावनकस ॥३॥
खदिरांगारी शृंगारी हिलाल ।
अंतरींचे काळें गेलें नाहीं ॥४॥
म्हणे मुक्ताबाई अभिमानें नेलें ।
सर्पा पाजियेलें विष तेंचि ॥५॥

मुक्ताबाई म्हणतात, नामदेवाने केवळ बोलून स्वतःचा मोठा डांगोरा (दिखावा) पिटवला आहे, परंतु सद्गुरूंशिवाय तो आतून अगदी कोरा (अज्ञानी) आहे. ज्याला संतांचा आदर-सन्मान कसा करावा हे कळत नाही, त्याने देवाच्या जवळ राहूनही काय मिळवले? जर परिसावर खापराचे झाकण घातले, तर त्याचे सोने करण्याची शक्ती लपून राहते, तसेच नामदेवाचे झाले आहे. ज्याप्रमाणे मशालीला वरून सजवले तरी आतील कोळशाचा काळेपणा जात नाही, तसेच नामदेवाच्या मनाचे आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, नामदेवाला त्याच्या अहंकाराने बुडवले आहे; सर्पाला दूध पाजले तरी त्याचे विषच बनते, तसा त्याचा अहंकार वाढला आहे.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

अमृत टाकुन कांजीची आवडी
साजेना झोपडी काय त्याला ॥१॥
खरासी अखंड गंगेचें हो स्नान ।
गेलें वायांविण जिणें त्याचें ॥२॥
पोवळ्यापरिस दिसती रानगुंजा
शृंगाराच्या काजा न येत त्या ॥३॥
आनारा परिस चोखट इंद्रावन
चवी कडुपण हीन त्याचें ॥४॥
रंगाची बाहुली दिसती साजिरी ।
बेगडाचे परी नग ल्याली ॥५॥
म्हणे मुक्ताबाई पुरे तें दर्शन ।
गुरुविण संतपण आहे कोठें ॥६॥

मुक्ताबाई विविध उदाहरणे देऊन म्हणतात, अमृताचा त्याग करून आंबट कांजी पिण्याची आवड असणाऱ्याला काय म्हणावे? गाढवाला (खरासी) गंगेमध्ये कितीही स्नान घातले, तरी त्याचे गाढवपण जात नाही, त्याचे जिणे व्यर्थच जाते. रानगुंजा दिसायला पोवळ्यासारख्या लाल दिसतात, पण त्या मौल्यवान दागिन्यांच्या शृंगारासाठी उपयोगी पडत नाहीत. कडू इंद्रावणाचे फळ वरून डाळिंबासारखे (आनारा) सुंदर दिसले तरी चवीला कडू व हीन असते. रंगाची बाहुली बेगडाचे दागिने घालून सुंदर दिसते, पण ती निर्जीव असते. मुक्ताबाई म्हणतात, हे नामदेवा, तुझे हे दर्शन आता पुरे कर; सद्गुरूंच्या उपदेशाशिवाय जगात संतपण कुठेही मिळत नाही.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

उसाचे सेजारी येरंडाचें झाड नाहीं ।
त्याचा पाड गोडी आली ॥१॥ ।
कर्पूरासी जाला दीपाचा शेजार ।
काय गुर्णे सार राहिल त्याचा ॥२॥
सागरीं लवण टाकिलें नेऊन ।
काय गुण खडेपण उरलें त्याचें ॥३॥
तैसा नामदेव विठोबाच्या जागा ।
काय गुर्णे या गा कोरेपण ॥४॥
म्हणे मुक्ताबाई चंदनाचें झाड ।
अहंतासर्प वेढे गुंडाळिले ॥५॥

उसाच्या शेजारी एरंडाचे झाड उगवले तरी त्याला उसाची गोडी येत नाही. कापुराच्या शेजारी दिवा ठेवला तर कापूर जळून खाक होतो, त्याचा मूळ साठा उरत नाही. समुद्रात मीठ नेऊन टाकले की त्याचे कडक खडेपण संपून ते विरघळून जाते. त्याचप्रमाणे नामदेव विठोबाच्या चरणापाशी नित्य राहतो, तरीही कोणत्या गुणामुळे त्याचे हे कोरेपण (अज्ञान) अजून शिल्लक राहिले आहे? मुक्ताबाई म्हणतात, नामदेव म्हणजे जणू चंदनाचे झाड आहे, ज्याला अहंकाराच्या सापाने वेढा घातला आहे.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

संत पाहुणे सज्जनाचे घरी पूजा ।
करितां वरी डोई काढी ॥१॥
करितां सन्मान अंगी भरे ताटा ।
देवा पै करंटा असुनी काय ॥२॥
अहंता हा खुंट वाढविला चित्तीं ।
न साहे संगती सजनाची ॥३॥
पंढरीचें भूषण सांगतो जनांसी ।
नाहीं या मनासी तीळ बोध ॥४॥
म्हणे मुक्ताबाई चांगदेवा वाणी ।
भजावा सज्जनीं नामदेव ॥५॥

संत जेव्हा पाहुणे म्हणून एखाद्या सज्जनाच्या घरी येतात, तेव्हा नामदेव स्वतःला श्रेष्ठ समजून वर डोके काढतो. संतांनी सन्मान केला की त्याच्या अंगी गर्वाचा ताठा भरतो. देवाच्या जवळ असूनही हा किती अभागी (करंटा) आहे! याने आपल्या मनात अहंकाराचा मोठा खुंटा रोवून ठेवला आहे, त्यामुळे त्याला संतांची आणि सज्जनांची संगत सहन होत नाही. हा लोकांना पंढरीचे मोठेपण सांगत सुटला आहे, पण याच्या स्वतःच्या मनाला तीळभरही बोध झालेला नाही. मुक्ताबाई म्हणतात, चांगदेवाप्रमाणे नामदेवानेही आता संतांना आणि सज्जनांना शरण जाऊन भजावे.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

चौदाशें वरुर्षे शरीर केलें जतन ।
बोधाविण शिण वाढविला ॥१॥
नाहीं गुरुमंत्र नाहीं उपदेश ।
परमार्थासि दोष लावियेला ॥२॥
स्वहिताचें कारण पडियेलें जेव्हां ।
शरण आला तेव्हां आळंकापुरीं ॥३॥
गैनीनार्थे गुज दिलें निवृत्तीला ।
निवृत्तीचा जाला ज्ञानदेव ॥४॥
ज्ञानदेवें बीज वाढविलें जनीं ।
तेंचि आम्हीं तुम्हीं संपादिलें ॥५॥
म्हणे मुक्ताबाई तिहीं लोकीं ठसा ।
नामदेव ऐसा राहिला का ॥६॥

चांगदेवांनी चौदाशे वर्षे आपले शरीर योगाच्या बळावर जतन केले, पण आत्मबोधाशिवाय केवळ शरीराचा शीण (श्रम) वाढवला. जोपर्यंत गुरुमंत्र आणि उपदेश लाभला नाही, तोपर्यंत त्यांच्या परमार्थाला दोषच लागला होता. शेवटी जेव्हा स्वतःच्या कल्याणाची वेळ आली, तेव्हा ते आळंदीला ज्ञानेश्वरांना शरण आले. गहिनीनाथांनी जे गुप्त ज्ञान निवृत्तीनाथांना दिले, तेच निवृत्तीनाथांकडून ज्ञानेश्वरांना मिळाले. ज्ञानदेवांनी तेच आत्मज्ञानाचे बीज लोकांमध्ये वाढवले आणि तेच आम्ही सर्वांनी मिळवले आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, ज्या ज्ञानेश्वरांचा ठसा तिन्ही लोकात आहे, त्यांच्यापुढे हा नामदेव अजून असा कोरा आणि अनभिज्ञ का राहिला आहे?

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

निवृत्तिदेव म्हणे ऐसें म्हणों नये ।
धन्य भाग्यें पाहे संत आले ॥१॥
आपुलें स्वहित करावें आपण ।
संतांच्या सन्माना चुकों नये ॥२॥
धन्य हो ते नर राहाती पंढरीं श्वान ।
त्यांचे घरीं सुखें व्हावें ॥३॥
नामदेवा संगें देवाचा हो वोढा ।
प्रेमें केला वेडा पांडुरंग ॥४॥
निवृत्ति म्हणे त्यासी न म्हणे आरे ।
तुरे बाई ठेवितां बरें डोई माते ॥५॥
म्हणे मुक्ताबाई घाला लोटांगण ।
आपणां दर्शन नलगे त्याचें ॥६॥

संत निवृत्तिनाथ मुक्ताबाईंना शांत करत म्हणतात, नामदेवाबद्दल असे कठोर बोलू नये. आपले मोठे भाग्य आहे म्हणून हे संत आपल्या घरी आले आहेत. माणसाने स्वतःचे कल्याण स्वतः साधले पाहिजे आणि संतांचा आदर करण्यास कधीही चुकू नये. पंढरीत कुत्र्याचे रूप घेऊन राहणारे जीवही धन्य आहेत, त्यांच्या घरीही संतांनी सुखाने जावे. नामदेवाच्या भक्तीमुळे पांडुरंगाला त्याचा मोठा ओढा आहे, नामदेवाच्या प्रेमाने पांडुरंगाला वेडे केले आहे. निवृत्तिनाथ म्हणतात, त्याला 'अरे-तुरे' करू नकोस. परंतु मुक्ताबाई ठामपणे म्हणतात, नामदेवाने संतांना लोटांगण घातले पाहिजे, अहंकारी माणसाचे दर्शन आम्हाला नको आहे.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

कुलालाचे कुंभ भाजल्याविण ।
माती काय आहे संगती पाणियाची ॥१॥
मेणाची ती घेतां करी बरी ।
अनिचे शेजारी राहे कैशी ॥२॥
तैसा अधिरासी काय संतसंग ।
मृगजळा तरंग येतील कैसे ॥३॥
तें आजि नवल देखियेलें डोळां ।
दगड जैसा जळां वेगळेपण ॥४॥
म्हणे मुक्ताबाई जाऊं देऊं नये ।
ऐसें सरिसें काय भांडे करा ॥५॥

कुंभाराने (कुलालाने) बनवलेला मातीचा घडा जोपर्यंत आगीत भाजला जात नाही, तोपर्यंत त्याला पाण्याचा स्पर्श झाला की त्याची पुन्हा माती होते. मेणाची बाहुली दिसायला सुंदर असली, तरी ती आगीच्या शेजारी कशी टिकणार? त्याचप्रमाणे ज्याच्या मनात गुरुबोधाचे स्थैर्य नाही, अशा अधीर माणसाला संतसंगतीचा काय फायदा? मृगजळाला कधी पाण्याचे तरंग येतात का? आज आम्ही डोळ्यांनी हे नवल पाहिले की, नामदेव संतांमध्ये असूनही पाण्यात राहिलेल्या दगडासारखा वेगळाच पडला आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, याला आता असेच कोरे जाऊ देऊ नका; या कच्च्या मातीच्या भांड्याला भाजून पक्के करा.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

कुलाल आपल्या घरीं भाजवी भाचरी ।
म्हणे जैं होईल हरि कृपावंत ॥१॥
हरीसि वरदळ लावितो निशिदिनीं ।
धाडिला म्हणोनि तुम्हांपाशीं ॥२॥
तुम्ही संतजन उद्धराल तत्काळ
नामा लडिवाळ विठोबाचा ॥३॥
राखायें तें ब्रीद करायें पावन ।
धाडा बोलावणें गोरोवाला ॥४॥
म्हणे मुक्ताबाई माजलें कीं कोरें ।
काकाचें उत्तर सत्य मानूं ॥५॥

कुंभार (गोरा कुंभार) आपल्या घरी मातीची भांडी भाजत असतो. नामदेव म्हणतात, जेव्हा हरी कृपावंत होईल, तेव्हाच मला ज्ञान मिळेल. हा विठ्ठल रात्रंदिवस माझ्यावर प्रीती करतो आणि त्यानेच मला तुमच्याकडे पाठवले आहे. तुम्ही सर्व संतजन माझा उद्धार करा, मी विठ्ठलाचा लाडका (लडिवाळ) नामा आहे. देवाने दिलेले वचन पाळा आणि मला पावन करा; आता गोरा कुंभाराला बोलावणे पाठवा. मुक्ताबाई म्हणतात, हे भांडे नक्की पक्के भाजलेले आहे की कोरे (कच्चे) आहे, याचा निर्णय आम्ही गोरोबा काकांच्या उत्तरावरूनच सत्य मानू.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

गोरा जुनाट मैं जुर्ने हात ।
थापटणें अनुभवाचें ॥१॥
परब्रह्म म्हातारा निवाला अंतरीं ।
वैराग्याचे वरी पाल्हाळला ॥२॥
सोहं शब्द विरक्ति डवरली आंतरीं ।
पाहातां आंवरी अनुभव ॥३॥
म्हणे मुक्ताबाई घालू द्या लोटांगण ।
जाऊं द्या शरण अव्यक्तासी ॥४॥

गोरा कुंभार हे वयाने आणि अनुभवाने अत्यंत जुने (ज्येष्ठ) संत आहेत, त्यांच्या हातात अनुभवाचे थापटणे (भांडी परीक्षा घेण्याची लाकडी पाटी) आहे. हे परब्रह्म रूपी म्हातारे अंतःकरणातून शांत झाले असून, त्यांच्यावर वैराग्याचा मोठा प्रभाव आहे. त्यांच्या अंतरात 'सोऽहं' शब्दाची आणि विरक्तीची भावना दाटून आली आहे, त्यांचा अनुभव पाहण्यासारखा आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, आता नामदेवाला या अनुभवी संतांच्या पायावर लोटांगण घालू द्या आणि त्या अव्यक्त ईश्वरी रूपाला शरण जाऊ द्या.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

मोतियांचा चुरा फेंकिला अंबरीं ।
विजुचिया परी कीळ जालें ॥१॥
जरी पितांबरें नेसविलीं नमा ।
चैतन्याचा गाभा नीळबिंदू ॥२॥
तळीपरि पसरली शून्याकार जाली ।
सर्पाचिये पिली नाचूं लागे ॥३॥
कडकडोनि वीज निमाली ठायिचे ठायीं ।
भेटली मुक्ताबाई गोरोबाला ॥४॥
ज्ञानदेव म्हणे कैसी जाली भेट ।
ओळखिलें अविट आपण ॥५॥

(हा अभंग संतांच्या आंतरिक आध्यात्मिक भेटीचे ध्यानरूप वर्णन करतो.) जणू आकाशात मोत्यांचा चुरा फेकावा आणि विजेसारखा प्रकाश पडावा, तसा दिव्य अनुभव तिथे आला. नामदेवाला जरी देवाने पितांबर नेसवले असले, तरी खऱ्या चैतन्याचा गाभा असलेला नील बिंदू (आत्मप्रकाश) अजून उमलणे बाकी होते. सर्वत्र शून्याकार अवस्था पसरली आणि कुंडलिनी शक्ती (सर्पाचे पिल्लू) जागृत होऊन नाचू लागली. लख्ख वीज कडाडून जागच्या जागी शांत व्हावी, तशी मुक्ताबाई गोरोबा काकांना भेटली. ज्ञानदेव म्हणतात, ही भेट किती अलौकिक झाली, आम्ही त्या कधीही न संपणाऱ्या (अविट) तत्त्वाला ओळखले आहे.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

निवृत्तिदेव म्हणे चला गुंफेमधीं ।
अचळ हे आदि समाधी असे ॥१॥
सद्गुरुप्रसादें बोधिली नेटकी ।
गुहे गौप्य ताटी आड केलीं ॥२॥
दंड चक्राकार बांधिली चौकुन ।
आंत संतजन करिती वास ॥३॥
ऐसे गुफेमध्यें नाहीं नामदेव ।
म्हणुनि माझा जीव थोडा होतो ॥४॥
गैनीची मिरास घेतला प्रमाण ।
पूर्वभूमि जतन करित आस ॥५॥
निवृत्तिदेव म्हणे मुक्ताबाईच्या उत्तरें ।
भाजलें कीं कोरें कळों येईल ॥६॥

निवृत्तिनाथ म्हणतात, चला आपण गुहेमध्ये जाऊया, जिथे ती मूळची अचळ समाधी अवस्था आहे. सद्गुरूंच्या प्रसादाने जे उत्तम ज्ञान मिळाले, ते या गुहेत गुप्त ठेवले आहे. या आध्यात्मिक चौकटीत सर्व संतजन आनंदाने निवास करतात. परंतु, अशा आंतरिक समाधीच्या गुहेत नामदेव अजून पोहोचलेला नाही, म्हणून माझा जीव काळजीने व्याकुळ (थोडा) होतो. गहिनीनाथांची जी ज्ञानपरंपरा मला मिळाली, ती मी जतन करत आहे. निवृत्तिनाथ म्हणतात, मुक्ताबाईने विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरावरूनच आता नामदेवाचे भांडे भाजलेले आहे की कोरे, हे स्पष्ट होईल.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

परस्परें गुह्य करिती भाषण म्हणती ।
महाधन गांवा आला ॥१॥
रक्त श्वेत पीत नीळ वर्णाकार ।
नक्षत्रांची वर पूजा केली ॥२॥
प्रकाशमय तत्त्व ज्योतिर्मय पहाणें ।
दीप त्रिभुवनीं एक जाला ॥३॥
निवृत्तिदेव म्हणे कुलालाचे चक्र ।
अंतर बाहेर एक ऐसें जालें ॥४॥

सर्व संत एकमेकांशी अत्यंत गुप्त गोष्टी बोलत आहेत की, आज आपल्या गावी आत्मज्ञानाचे मोठे महाधन आले आहे. तिथे लाल, पांढरा, पिवळा आणि निळा अशा दिव्य प्रकाशाचे दर्शन होत असून नक्षत्रांसारखी पूजा झाली आहे. ते प्रकाशमय आणि ज्योतिर्मय तत्त्व पाहून त्रिभुवनात जणू एकच ज्ञानाचा दिवा पेटला आहे. निवृत्तिनाथ म्हणतात, कुंभाराचे ते चाक (गोरोबांचे अनुभवाचे हात) आता फिरू लागले असून नामदेवाचे अंतर आणि बाह्य रूप एक करण्याची वेळ आली आहे.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

हांसोनि सोपानें खुणाविल्या खुणा ।
नामदेव पाहुणा आला असे ॥१॥
तयासी हो पाक पाहिजे पवित्र ।
भाजलें कीं कोरें कळों नेदी ॥२॥
मुक्तिकेचे पारखी तुम्ही आहां देवा ।
भाजुनि जीवा शिवा ब्रह्म करा ॥३॥
आनंदें लती करावरी कर नेणों ।
राहिलें करें कोण्या गुणें ॥४॥
निर्गुणापासोनी सगुणाची संगती नाहीं ।
स्वरूपस्थिति अंगा आली ॥५॥
म्हणे मुक्ताबाई हेरोनियां हेरा ।
हिरा किंवा गारा नेण बापा ॥६॥

सोपानदेवांनी हसून खुणावले की, नामदेव आज आपल्याकडे पाहुणा म्हणून आला आहे. त्याला ज्ञानाचा पवित्र अन्नरस (पाक) दिला पाहिजे, पण तो स्वतः कच्चे भांड आहे की पक्के, हे समजू देत नाही. सोपानदेव गोरोबांना म्हणतात, तुम्ही तर मुक्तीचे खरे पारखी आहात; या जीवाचा सर्व अहंकार भाजून त्याला शिव आणि ब्रह्म करून टाका. नामदेव अजून केवळ सगुणाच्या भक्तीत अडकला आहे, त्याला निर्गुणाची प्राप्ती झालेली नाही. मुक्ताबाई म्हणतात, हे काकांनो, तुम्ही नीट पारखून घ्या; हा नामदेव खरा हिरा आहे की केवळ गारेचा खडा आहे, हे आम्हाला समजू द्या.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

संतसमागम फळला रे आला ।
सन्मानाचा जाला लाभ मोठा ॥१॥
अतीथि आदर केला मुक्ताबाई ।
लांकडानें डोई फोडिली माझी ॥२॥
देवाने गोंधळ घातला गरुडपारी ।
भिजली पितांबरी अश्रुपातीं ॥३॥
माझें माझें म्हणोनि गाईलें गान्हाणें ।
कळलें संतपण हेंचि तुमचें ॥४॥
भरी भरोनियां आलों तुम्हां जवळी ।
कैकाड मंडळी ठावी नोव्हे ॥५॥
नामा म्हणे सन्मान पावलों भरून ।
करितां गमन बरें दिसे ॥६॥

(नामदेव संतांच्या परीक्षेत 'कोरे' ठरल्यावर आणि गोरोबांनी डोक्यावर थापटणे मारल्यावर दुखावून पंढरीला परत जाण्याची भाषा करतात.) नामदेव उपरोधाने म्हणतात, आज मला संतांच्या संगतीचे मोठे फळ मिळाले आणि माझा खूप मोठा सन्मान झाला! मुक्ताबाईंनी अतिथी म्हणून माझा असा आदर केला की, जणू लाकडाने माझे डोकेच फोडले. देवाने गरुडपारी मोठा गोंधळ घातला आणि संतांच्या कठोर शब्दांमुळे माझ्या डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी माझे पितांबर भिजले. तुम्ही सर्व संतांनी माझ्या 'मी-माझेपणाचे' गाऱ्हाणे गायले, तुमचे हेच संतपण मला आज कळाले. मी तुमच्या जवळ मोठ्या आशेने आलो होतो, पण मला ठाऊक नव्हते की ही संतांची मंडळी इतकी कठोर वागेल. नामदेव रागाने म्हणतात, माझा भरपूर सन्मान झाला, आता मी इथून निघून गेलेलेच बरे!

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

उद्विग्न मनीं करी दीर्घ ध्वनी ।
नाहीं माझें कोणी सखे ऐसें ॥१॥
वैराग्य कसवटी सोसवेना घाये ।
पळावया पाये मार्ग काढी॥२॥
जाले चाळाचूळ मनांत चंचळ ।
युगा ऐसें पळ वाटतसे ॥३॥
नामा म्हणे जावें पळोनियां ।
आतां संतसंग होतां भाजतील ॥४॥
म्हणे मुक्ताबाई चैतन्याचा ।
कर ब्रह्म अधीवर चेतवावा॥५॥

नामदेवांचे मन अत्यंत उद्विग्न (दुःखी) झाले, ते मनात रडू लागले की या संतांमध्ये माझे कोणीही सखे-सोबती नाही. त्यांना वैराग्याच्या आणि ज्ञानाच्या कसवटीचे हे आघात सहन झाले नाहीत, म्हणून त्यांचे पाय तिथून पळून जाण्यासाठी मार्ग शोधू लागले. त्यांच्या मनात मोठी चलबिचल झाली, त्यांना तिथला एकेक क्षण युगासारखा मोठा वाटू लागला. नामदेव विचार करतात, मी इथून पळून जावे, नाहीतर हे संतसंगतीचे लोक माझा सर्व अहंकार भाजून काढतील. मुक्ताबाई म्हणतात, पळून जाऊ नकोस, आता चैतन्याची अग्नी चेतवून ब्रह्मामध्ये स्थिर होण्याची हीच खरी वेळ आहे.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

अंतर बाहेर भाजू आम्ही ।
कुंभ भनिरालंय सगळेची ॥१॥
अहं सोहं उर्ध्व लाउनी फुंकणी ।
नेत्रद्वारे फुंकुनी जाळ करूं ॥२॥
जीवित्व काढूनि शिव घडूं ।
अंगा प्रिय पांडुरंगा आवडेल ॥३॥
म्हणे मुक्ताबाई पळायाचें पाही ।
आसन स्थिर नाहीं नामयाचें ॥४॥

मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही तुला आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे भाजून काढू, जेणेकरून हा मातीचा घडा एकदम पक्का होईल. आम्ही अहं आणि सोहं या विचारांची फुंकणी लावून, तुझ्या अज्ञानाचा जाळ करून तो नष्ट करू. तुझ्या मनातील संसारी जीवभाव काढून तुला साक्षात 'शिव' (ब्रह्म) घडवू, जे तुझ्या लाडक्या पांडुरंगालाही खूप आवडेल. मुक्ताबाई हसून म्हणतात, पहा, हा नामदेव इथून पळायचा विचार करत आहे, याचे आसन अजून स्थिर नाही.

॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना

न पुसतां संता निघाला तेथुनी ।
पैलपार इंद्रायणी प्राप्त झाला ॥१॥
मागे पुढे पाहे पळतो तातडी ।
आला उडाउडी पंढरीसी ॥१॥
कवळोनी कंठी विठ्ठल हे मूर्ती ।
नको देऊ हाती निवृत्तीच्या ॥४॥
मुक्ताबाईने तेथे माजविली कली ।
हे संत मंडळी कपटी तुझी ॥५॥
नामा म्हणे देवा आणिले पूर्व देवें ।
गेलो असतो जायें सगळाची ॥६॥

नामदेव संतांना न विचारता (न पुसता) तिथून निघाले आणि वेगाने धावत इंद्रायणी नदीच्या पैलतीरावर गेले. ते मागे-पुढे पाहत अत्यंत तातडीने पळत सुटले आणि थेट पंढरपूरला विठ्ठलापाशी आले. पंढरीला येताच त्यांनी विठ्ठलाच्या मूर्तीला घट्ट मिठी मारली (कंठी कवळोनी) आणि रडत म्हटले, देवा, आता मला पुन्हा त्या निवृत्तीनाथांच्या हातात देऊ नकोस! त्या मुक्ताबाईने तिथे मोठे भांडण (कली) माजवले आहे; देवा, तुझी ही संतमंडळी मोठी कपटी आहे. नामदेव म्हणतात, माझ्या पूर्वपुण्याईने मी तुझ्यापाशी परत आलो, नाहीतर त्या संतांनी माझा जीवच घेतला असता.

॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना

पूर्वी केली सेवा उपयोगा ।
आली देवा दिले असते ।
जिवा आहूती लागी ॥१॥
अनंत जन्मीचे फळले ।
अनुठ्ठान पाहिले चरण ।
विठोबाचे ॥२॥
न जाणो माझ्या ।
येतील पाठोपाठी घालतिल ।
मीठी भिडे तुला ॥३॥
त्यासी द्याल तुम्ही ।
अगत्य उदारा ।
मज कां न ।
मारा आपुले हाते ॥४॥
नामा म्हणे तुझे ।
न सोडी चरण युगा युगी ।
धरणे घेतले असे ॥५॥

नामदेव विठ्ठलापाशी तक्रार करत म्हणतात, देवा, मी पूर्वी तुझी जी सेवा केली ती आज उपयोगाला आली, नाहीतर त्या संतांनी माझ्या जिवाची आहुतीच दिली असती. माझ्या अनंत जन्माचे पुण्य फळाला आले म्हणून आज मला तुझ्या विठोबाच्या चरणांचे दर्शन मिळाले. मला भीती वाटते की ते संत माझ्या पाठोपाठ इथेही येतील आणि तुला भीड घालून मला पुन्हा पकडून नेतील. तू तर अत्यंत उदार आहेस, तू संतांच्या शब्दाला नकार देणार नाहीस आणि मला त्यांच्या हवाली करशील; त्यापेक्षा तूच मला तुझ्या हाताने का मारत नाहीस? नामदेव म्हणतात, मी युगायुगी तुझे चरण सोडणार नाही, मी इथेच तुझ्या पायापाशी धरणे धरून बसलो आहे.

॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना

हातांत नरोटी जीर्णाचे ते ।
भार म्हणसी सौदागर संत माझे ॥१॥
परळ भोपळ्याची गृहामाजी संपत्ती ।
तुम्ही का श्रीपति भूषण सांगा ॥२॥
भणंगाचे घरा नित्यची राजपट ।
सांगसी अचाट ब्रीद त्यांचे ॥३॥
कैकाड्याचे वाणी करिती गूडगूड ।
मजला हे गूढ समजेना ॥४॥
नामा म्हणे गाती प्रकाशाचे ।
गाणे आम्हां अोवादितसे॥५॥

नामदेव विठ्ठलाला म्हणतात, ज्या संतांच्या हातात भिकेची कपाळी (नरोटी) आहे आणि अंगावर जुनाट कपड्यांचे ओझे आहे, त्यांना तू 'माझे संत मोठे सौदागर (ज्ञानी) आहेत' असे म्हणतोस? ज्यांच्या घरात केवळ मातीची भांडी (परळ) आणि वाळलेले भोपळे हीच काय ती संपत्ती आहे, त्यांना तू आपले भूषण का मानतोस, हे मला सांग. त्या भणंग (गरीब) संतांच्या घरात नित्य काय राजवैभव आहे, की तू त्यांचे अचाट कौतुक करतोस? ते संत कैकाड्यासारख्या अनाकलनीय व गूढ भाषेत बोलतात, मला त्यांचे हे ज्ञान समजत नाही. नामदेव म्हणतात, ते कसले प्रकाशाचे गाणे गातात, जे मला त्रासदायक वाटत आहे?

॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना

म्हणती घेतल्या आम्ही धान्य कोडी । खर्चायला कवडी धार नसें ॥१॥
हांसती रडती पडती एकमेकांवर ।
आनंदाला पार नाही म्हणती ॥२॥
काय गुणे देव रिझाला त्यावरी ।
मेसाचा फटकुरी जन्म गेला ॥३॥
पाहोन दारिद्र्य झालो कांसाविस ।
केवळ परीस पांडुरंगा ॥४॥
लहानसी मुक्ताई जैसी सनकाडी ।
केले देशोधडी महान संत ॥५॥
सगळेची काखेसी घेईन म्हणे ब्रह्मांड ।
नामा म्हणे पाखंड दिसते मज ॥६॥

नामदेव म्हणतात, ते संत म्हणतात की आम्ही ज्ञानाच्या धान्याची कोठारे भरली आहेत, पण व्यवहारात त्यांच्याकडे खर्च करायला एक कवडीही नसते. ते वेड्यासारखे कधी हसतात, कधी रडतात तर कधी एकमेकांवर पडतात आणि म्हणतात की आमच्या आनंदाला पार नाही. देव अशा लोकांवर कोणत्या गुणांमुळे खूश झाला आहे, ज्यांचा संपूर्ण जन्म अंगावर फाटके कपडे (फटकुरी) पांघरण्यात गेला? त्यांचे दारिद्र्य पाहून माझे मन कासावीस झाले. ती लहानशी मुक्ताई, जी दिसायला केवळ एका काडीसारखी (सनकाडी) लहान आहे, तिने गोरा कुंभारासारख्या महान संतांना देशोधडीला लावले (भ्रमात पाडले). ती म्हणते की मी संपूर्ण ब्रह्मांड काखेत घेईन, नामदेव म्हणतात, मला हे सर्व पाखंड (खोटेपणा) वाटते.

॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना

पांचा सातांचा एका जागी मेळ ।
केवळ चांडाळ दुर्बुद्धि ते ॥१॥
जातांनाच माझी केली विटंबना ।
म्हणोनी नारायणा मागे आलो ॥२॥ पाहिला तयांचा मानस आदर ।
जमा केला कर जाळावया ॥
त्यांच्या धाके मागे आलोरे अनंता ।
येत तुझ्या चित्ता बरे त्यांचे ॥४॥
नामा म्हणे जिवे आलो वाचवोनी ।
अजुनी तरी चक्रपाणी वांचवी मज ॥५॥

नामदेव विठ्ठलापाशी संतापून म्हणतात, त्या पाच-सात संतांचा आळंदीला एका जागी मेळ जमला आहे, ते सर्व केवळ दुर्बुद्धी लोक आहेत. मी तिथे जाताच त्यांनी माझी मोठी विटंबना (निंदा) केली, म्हणूनच हे नारायणा, मी पळून मागे आलो. मी त्यांचा आदर पाहिला, ते जणू माझा अहंकार जाळण्यासाठीच एकत्र आले होते. त्यांच्या भीतीने मी मागे आलो आहे. नामदेव म्हणतात, मी कसातरी माझा जीव वाचवून आलो आहे, हे चक्रपाणी विठ्ठला, आता तरी तू मला त्यांच्यापासून वाचव.

॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना

आहै त्यांचे मनी करावे आगमन ।
घेतील मागून तुजपाशी ॥१॥
तयेवेळी व्हाल तुम्ही बेईमान
तुम्ही द्याल काढून संतापाशी ॥२॥
खादल्या पिदल्याचे राखे वा ।
गुमान तुला माझी आण पांडुरंगा ॥३॥
चालविला लळा पुरविली आवड ।
आता कां दगड जड झालो ॥४॥
कां माझी चिंता सांडिली अनंता ।
संता लागी देता हरूष वाटे ॥५॥
नामा म्हणे काय करिसी अमंगळ ।
अडचणी राउळा माजी झाली ॥६॥

नामदेव म्हणतात, त्या संतांच्या मनात आता इथे पंढरीला येण्याचे विचार आहेत आणि ते इथे येऊन मला तुझ्यापाशी मागून घेतील. मला भीती वाटते की, त्या वेळी तू माझ्याशी बेईमान होशील आणि मला त्यांच्या स्वाधीन करून टाकशील. देवा, आजपर्यंत मी तुला जे प्रेम दिले, त्याची काहीतरी चाड (गुमान) ठेव, तुला माझी शपथ आहे! तू आजपर्यंत माझे सर्व लाड पुरवले, मग आताच तू माझ्यासाठी दगडासारखा जड का झालास? हे अनंता, तू माझी चिंता का सोडून दिलीस? मला संतांच्या हवाली करताना तुला आनंद वाटतो का? नामदेव म्हणतात, देवा, असे अमंगल करू नकोस, तुझ्या या मंदिरामध्ये (राउळात) आता माझ्यासाठी अडचण निर्माण झाली आहे.

॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना

वटारोनी डोळे पाहती आभास ।
मज त्याचा भास कळों नेदी ॥१॥
भाजा भाजा म्हणोनी उठली ।
एकसरां मग म्या बाहेरा गमन केले॥२॥
आता याजवरी द्याल त्यांचे हाती ।
होऊ पाहती माती जीवित्वाची ॥३॥
अभयाचे दान द्यावे या श्रीहरी ।
दुर्बल बाहेरी घालु नये ॥४॥
समर्थ लांच्छन लागले नावांचे न ।
जाणो देवाचे असेल कांही ॥५॥
नामा म्हणे नांव पतीत पावन ते ।
या बोला उणे आणू नये ॥६॥

ते संत डोळे वटारून माझ्याकडे पाहत होते, मला त्यांचे ते अजब वागणे समजत नव्हते. ते सर्वजण एकदम 'या नामदेवाचे भांडे भाजा, भाजा' म्हणून उठले, तेव्हा मी लगेच तिथून बाहेर पळ काढला. आता जर तू मला त्यांच्या स्वाधीन केलेस, तर माझ्या जिवाची माती होईल. हे श्रीहरी, तू मला अभयाचे दान दे, तुझ्या या दुर्बल भक्ताला मंदिराबाहेर काढू नकोस. तू समर्थ आहेस, तुझ्या नावावर कलंक (लांछन) लागू देऊ नकोस. नामदेव म्हणतात, तुझे नाव 'पतितपावन' (पापी लोकांना पावन करणारा) आहे, या नावाला कधीही कमीपणा येऊ देऊ नकोस.

॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना

संतासी विन्मुख झाला जो गव्हार ।
नाही आता थार इहपरलोकी ॥१॥
नाही कळला वेड्या संतांचा अंगवा ।
झोप वैसली डोळा अज्ञानाची ॥२॥
प्रांतीने तुझी पुरविली पाठी ।
सज्जनाच्या गोष्टी कड़ झाल्या ॥३॥
हाता आला लाभ गमविला सारा ।
भुललासी गव्हारा भ्रमभूली ॥४॥
मोह सर्पे तुझे व्यापियले अंग ।
म्हणे पांडुरंग काय आतां ॥५॥

(शेवटी साक्षात पांडुरंग नामदेवाचा भ्रम दूर करण्यासाठी त्याला उपदेश करतो.) विठ्ठल नामदेवाला म्हणतात, जो मूर्ख (गव्हार) संतांच्या विरुद्ध जातो, त्याला या लोकात आणि परलोकात कुठेही आश्रय (थार) मिळत नाही. हे वेड्या नामदेवा, तुला अजून संतांचे खरे महिमान (अंगवा) कळालेले नाही, तुझ्या डोळ्यांवर अजून अज्ञानाची झोप पसरलेली आहे. तुझ्या अहंकाराने तुझी पाठ धरली आहे, म्हणूनच तुला सज्जन संतांच्या हिताच्या गोष्टी कडू वाटत आहेत. तुझ्या हातात आत्मज्ञानाचा मोठा लाभ आला होता, पण तू तो सर्व गमवून बसलास; तू मोहाच्या भ्रमात भुलला आहेस. पांडुरंग म्हणतात, नामदेवा, तुझ्या अंगाला मोहाच्या सापाने विळखा घातला आहे, आता मी तरी काय करू? (यानंतर विठ्ठलाच्या सांगण्यावरून नामदेव विसोबा खेचरांना गुरू मानतात आणि त्यांचे कोरेपण संपून ते पक्के संत बनतात.)

सार्थ मुक्ताबाई गाथा : भक्तिगर्व परिहार

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना