संत मुक्ताबाई गाथा - भाग ६ (चांगदेव संवाद - उपदेश) | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

स्वप्नींची आत्मा केउता आहे ।
मागुता ये हैं नवल काई ॥१॥
चांगा म्हणे आहे सांग मुक्ताबाई ।
लटिकें साथ वर्ततें देहीं ॥२॥
मुक्ताई म्हणे चांगया मिस्त ।
देहीं निर्धारीं राही स्वप्न कैचें ॥३॥

स्वप्नात दिसणारा आत्मा किंवा रूप जागे झाल्यावर कुठे जाते आणि पुन्हा स्वप्न पडल्यावर ते कसे परत येते, हे किती नवल आहे! यावर चांगदेव म्हणतात, हे मुक्ताबाई, मला सांग, या शरीरामध्ये जे काही घडते ते सर्व खोटे किंवा आभासात्मक (लटिके) आहे का? मुक्ताबाई उत्तर देतात, हे चांगदेवा, तू मनातील सर्व भ्रम सोडून दे आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहा. एकदा आत्म्याचा निर्धार झाला की मग स्वप्न आणि जागृती असा भेदच उरत नाही.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

बंधन नाहीं बद्ध नाहीं ।
साच कीं लटिकें तेंही नाहीं ॥१॥
भेद नाहीं भेदसी काई ।
साच कीं लटिकें वर्तते देहीं ॥२॥
चांगा म्हणे सांग मुक्ताबाई ।
साच कीं लटिकें वर्तते देहीं ॥३॥

आत्म्याला कोणतेही बंधन नाही आणि तो कधी बद्धही (अडकलेला) नसतो. खरे काय आणि खोटे काय, असा कोणताही संभ्रम तिथे उरत नाही. जेव्हा मूळ तत्त्वात कोणताही भेद नाही, तर मग तू कशाचा भेद करत आहेस? चांगदेव पुन्हा विचारतात, हे मुक्ताबाई, या शरीरात जे अनुभव येत आहेत, ते नक्की खरे आहेत की खोटे, हे मला समजावून सांग.

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

मी माझें दुरित आशापाश चित्तीं ।
मोह ममता भ्रांति अहंभावें ॥१॥
हरितसे तेज अभिमान ताठा ।
एकतत्त्वें वैकुंठा हरिपाठें ॥२॥
नाशिवंत देह पंचतत्त्वमोळी ।
पायांच वाहादुळी उडोनि जाये ॥३॥
मुक्ताई जीवन चांगया दिधलें ।
निर्गुणी साधिलें घर कैसें ।

माणसाच्या चित्तामध्ये असणारे 'मी-माझेपण', आशेचा पाश, मोह, ममता आणि अहंकार हे सर्व त्याचे तेज आणि मोठेपण हिरावून घेतात. परंतु, हरीच्या नामस्मरणाने आणि एकाच आत्मतत्त्वाच्या चिंतनाने माणूस वैकुंठपद (परमसुख) मिळवतो. हा देह नाशिवंत असून तो केवळ पंचमहाभूतांची एक मोळी आहे, जो शेवटी पायाखालच्या धुळीसारखा उडून जाणार आहे. मुक्ताबाईंनी चांगदेवांना नामस्मरणाचे व आत्मज्ञानाचे नवीन जीवन देऊन निर्गुण ब्रह्मामध्ये कसे स्थिर व्हावे, याचा मार्ग दाखवला.

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

नाहीं सुखदुःख पापपुण्य नाहीं ।
नाहीं कर्मधर्म कल्पना नाहीं ॥१॥
नाहीं मोक्ष ना भवबंधन नाहीं ॥२॥
म्हणें वटेश्वरा ब्रह्म नाहीं ।
सहजसिद्ध बोले मुक्ताई ॥३॥

आत्म्याच्या परम स्थितीमध्ये सुख-दुःख, पाप-पुण्य, कर्म-धर्म आणि कोणत्याही प्रकारची कल्पना उरत नाही. तिथे मोक्ष मिळवण्याची इच्छाही राहत नाही आणि संसाराचे बंधनही जाणवत नाही. मुक्ताबाई सहजसिद्ध अवस्थेतून वटेश्वराचे (चांगदेवांचे) कौतुक करताना सांगतात की, जेव्हा सर्व काही एकरूप होते, तेव्हा वेगळे असे 'ब्रह्म' म्हणायलाही जागा उरत नाही, कारण सर्व काही स्वतःच ब्रह्म होते.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

हेमी हेम प्रचित पाही ।
अनुभव आलिया सांगा तें काई ॥१॥
सोहंकर मन न सोडी साचे ।
मी नाहीं तेथे तूं कैचें ॥२॥
अहंतेसी सोहं से गुज ।
मुक्ताई म्हणे चांगया बुझ ॥३॥

ज्याप्रमाणे सोन्याचे दागिने हे मूळ सोन्याचेच (हेमी हेम) असतात, तशी प्रचिती आत्मज्ञानात येते. हा अनुभव आल्यावर वेगळे काही सांगण्यासारखे उरत नाही. आपले मन जेव्हा 'सोऽहं' (ते ब्रह्म मीच आहे) या सत्याला धरून ठेवते, तेव्हा तिथून अहंकार नष्ट होतो. जिथे 'मी' (अहंकार) शिल्लक राहत नाही, तिथे 'तू' (भेदभाव) कसा उरेल? मुक्ताबाई म्हणतात, हे चांगदेवा, तू अहंकाराचा त्याग करून 'सोऽहं' या मूळ गूढाला ओळख.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

ऐकें चांगया फळ फळासी आलें ।
येऊनियां नासून गेलें ॥१॥
सोडी सोडी भवाची भ्रांति ।
तेणें होय अज्ञान निवृत्ति ॥२॥
चांगा वटेश्वरीं फळला ।
विज्ञानफळीं परिपाका आला ॥३॥

हे चांगदेवा ऐक, संसारातील सर्व सुखे ही झाडाला आलेल्या फळासारखी आहेत, जी काही काळाने नष्ट होऊन जातात. म्हणून तू या संसाराची खोटी भ्रांती (मोह) सोडून दे, ज्यामुळे तुझ्या अज्ञानाची निवृत्ती होईल. चांगदेव आता वटेश्वराच्या कृपेने पूर्ण ज्ञानी झाले असून, आत्मज्ञानाच्या फळाने त्यांचे जीवन परिपक्व झाले आहे.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

रूप ना छाया त्रिगुणरहित ।
ज्योतिस्वरूप हैं पा नित्य ॥१॥
जाणें येणे नाहीं निर्गुण पाही ।
चैतन्य होई शुद्धबुद्ध ॥२॥
मुक्ताई म्हणे चांगया वटेश्वरा ।
निरुता पाहे स्वयें साकारा ॥३॥

परमेश्वराचे खरे रूप हे रूप, छाया आणि सत्व-रज-तम या तिन्ही गुणांच्या पलीकडचे (त्रिगुणरहित) आहे. ते नित्य प्रकाशणारे एक ज्योतिस्वरूप आहे. त्या निर्गुण तत्त्वाला कुठेही येणे-जाणे नाही. तू स्वतःला त्या शुद्ध आणि प्रबुद्ध चैतन्याशी एकरूप कर. मुक्ताबाई चांगदेवांना सांगतात की, या निर्गुण तत्त्वालाच तू स्वतःच्या आत साकार रूपात अनुभव.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

जेथें एक दुजें नाहीं प्रपंचाची ।
काहाणी तेथें कांहीं ॥१॥
तेथे काहींच नाहीं तेथें कांहींच ।
नाहीं सोय धरि आपुली रे ॥२॥
वटेश्वरमुतातें बोले मुक्ताई ।
सोहंभायें अखंडित राही ॥३॥

जिथे केवळ एकच आत्मतत्त्व उरते आणि 'दुसरे' कोणीच नसते, तिथे संसाराची (प्रपंचाची) कहाणी किंवा सुख-दुःखे शिल्लक राहत नाहीत. तिथे भौतिक जगातील काहीच उरत नाही, म्हणून तू आपल्या मूळ स्वरूपाचा आश्रय घे. मुक्ताबाई वटेश्वराच्या शिष्याला (चांगदेवांना) सांगतात की, तू 'सोऽहं' भावामध्ये अखंड स्थिर राहा.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

रावळीचे कर चुकले जाण ।
गिवसिताती साहीजण वेळोवेळा ॥१॥
करी कर धरियला मुष्टी ।
करें ‘आपुल्या समावलें दृष्टीं ॥२॥
मुक्ताई करें लेईलें अंजन ।
चांगया निधान उपदेशिलें ॥३॥

पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन हे सहा जण मिळून त्या ईश्वरी मंदिराचा (रावळीचा) मार्ग विसरले आहेत आणि बाहेर शोध घेत भटकत आहेत. परंतु, जेव्हा हाताने हात धरून मनाला आवरले जाते, तेव्हा स्वतःच्याच दृष्टीला आत्म्याचे दर्शन होते. मुक्ताबाईंनी चांगदेवांच्या डोळ्यात ज्ञानाचे अंजन घातले आहे, ज्यामुळे त्यांना आत्मरूपाचा मोठा ठेवा (निधान) सापडला आहे.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

कावरी कल्पावरी एक कुली ।
तेथे एक पाळी दिस्मो करी ॥१॥
तियें नांव काय त्याचे नांव ।
काय विचारोनि पाहे मनामाजी ॥२॥
डोळियांतील बाहुली जालीसे गरुवारू ।
तिशी सुई मेळवा अरुवारू ॥३॥
सुईचें आणीवर रचिलें पाठार मुक्ताई ।
म्हणे चांगया सांग याचा विचार ॥४॥

(हा अभंग कूट स्वरूपातील म्हणजेच रूपकात्मक आहे.) विश्वाच्या आणि कल्पनेच्या पलीकडे एक अशी अद्भुत रचना आहे, जिचा मनामध्ये विचार करून शोध घेतला पाहिजे. आपल्या डोळ्यांतील जी बाहुली (दृष्टी) आहे, ती आता विशाल झाली आहे; तिला सुईच्या टोकासारख्या तीक्ष्ण आणि एकाग्र अशा ध्यानाशी हळुवारपणे जोडावे लागेल. मुक्ताबाई म्हणतात, त्या सुईच्या टोकावर जणू संपूर्ण ज्ञान पसरले आहे; हे चांगदेवा, तू अंतर्मुख होऊन या गूढ कल्पनेचा विचार कर.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

आकाशाचा शेंडा घार ।
रांधी मांडा काउळा वादी ।
कांदा कुल्लाळ भोजन करी ॥१॥
दिहा पडे चांदणें रात्रीं ।
पडे उष्ण चोर घरटी पाली ।
तराळ घाली खाण ॥२॥
सासुनें खादलें उंडे ।
सुन तरळे लेकी लासिली ।
जांवाई गडबडा लोळे ॥३॥
धमकत घुसळण घातलें पारी ।
वटेश्वरमुता म्हणे मुक्ताई अवधारी ॥४॥

(हा मुक्ताबाईंचा प्रसिद्ध 'उफराटी' किंवा कूट अभंग आहे, यात योगसाधनेचे वर्णन रूपकात केले आहे.) आकाशाच्या शेंड्यापर्यंत झेप घेणारी घार म्हणजे बुद्धी आहे. कावळा (मन) संसार सोडून ज्ञान शिजवत आहे. दिवसा चांदणे पडणे म्हणजे अज्ञानाचा अंधार असतानाही आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडणे होय. सासू (माया) नष्ट झाली आहे आणि सून (बुद्धी) आनंदाने प्रगती करत आहे, ज्यामुळे जीव (जावई) ब्रह्मानंदात लोळत आहे. मुक्ताबाई चांगदेवांना म्हणतात की, हे वटेश्वरा, तू या योगसाधनेच्या आंतरिक घुसळणाचा (अनुभवाचा) स्वीकार कर.

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

भावेंभक्ति करूनी वैराग्य जोडसी ।
तरी तूं पावसी ब्रह्म सुख ॥१॥
ज्ञानतत्त्वीं करी करी हा विचार ।
निर्गुणीं आकार निरामय ॥२॥
चांग्या सोय धरी ज्ञानवटेश्वरी ।
मुक्ताई जिव्हारीं बोध करी ॥३॥

जर तू खऱ्या भावाने आणि भक्तीने वैराग्य प्राप्त केलेस, तर तुला सहजच परब्रह्माच्या सुखाची प्राप्ती होईल. आपल्या बुद्धीमध्ये नेहमी याच ज्ञानतत्त्वाचा विचार कर, ज्यामुळे त्या निर्गुण आणि निरोगी (निरामय) स्वरूपाचा साक्षात्कार होईल. मुक्ताबाई चांगदेवांना थेट मनाला (जिव्हारी) भिडणारा उपदेश करतात की, तू ज्ञान आणि भक्तीच्या मार्गाचाच आश्रय घे.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

ऐलाड हुडाचे पैलाड हुडाचे ।
जागवा जागवा हरीचे ॥१॥
भलेरे भलेरे दास गोपाळाचे ॥२॥
भक्तिबोधें बोधले साचें ।
चांगदेव म्हणे वटेश्वराचें ॥३॥

या काठावरचे (संसारातील) आणि त्या काठावरचे (परमार्गातील) जे कोणी जीव आहेत, त्या सर्वांना हरीच्या नामाचा गजर करून जागे करा. जे भगवंताचे खरे दास आणि भक्त असतात, तेच खरे धन्य आहेत. चांगदेव म्हणतात की, वटेश्वराच्या कृपेने आणि मुक्ताबाईंच्या भक्तीच्या उपदेशाने मी आता खऱ्या सत्याप्रती जागृत झालो आहे.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

सोहं होतें तें कोहं जालें ।
निज विसरलें काय सांगों ॥१॥
मार्ग चुकला विसर पडिला ।
वरपडा जाला विषयचोरा ॥२॥
वटेश्वर चांगा ज्ञानदीपें उजळला ।
सोहं शब्द लावियला बाईयानो ॥३॥

जे मन पूर्वी 'सोऽहं' (मी ब्रह्म आहे) या स्वरूपात होते, ते संसारात पडून 'कोऽहं' (मी कोण आहे?) अशा भ्रमात पडले आणि स्वतःचे मूळ स्वरूप विसरले. मनुष्य जेव्हा परमार्थाचा मार्ग चुकतो, तेव्हा तो संसारातील विषयवासना रूपी चोरांच्या तावडीत सापडतो. परंतु आता चांगदेव वटेश्वराच्या कृपेने ज्ञानाच्या दिव्याने उजळले आहेत आणि त्यांच्या मुखात पुन्हा 'सोऽहं' शब्दाचा जप सुरू झाला आहे.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

मुक्त होतासि तो कां ।
बद्ध जालासी आपल्या ।
बंधने आपण बांधलासी ॥१॥
सांडी बंधन सोय धरी गव्हारा ।
जाई मूळस्थाना आपुलिया ॥२॥
तेथींचा तेथें राही परीयेसी ।
चांगयाशीं बोले मुक्ताई॥३॥

तू मुळात मुक्तच होतास, मग स्वतःला संसारात का बद्ध करून घेतले आहेस? माणूस स्वतःच्याच मोहाच्या आणि अज्ञानाच्या दोरीने स्वतःला बांधून घेतो. मुक्ताबाई चांगदेवांना सांगतात की, हे मूर्खा (गव्हारा), ही संसाराची बंधने तोडून टाक आणि आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाचा आश्रय घे. तू जिथून आला आहेस, त्या मूळ स्थानात जाऊन स्थिर राहा.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

तुझा तूं चुकलासी ।
गिवसुनी घेई सांगी देह ।
वासना नाहीं तें घेई ॥१॥
सोहं सोहं हा घेई ।
विचार है जाणतो वटेश्वर ॥२॥
शब्दातीत जाणोनि निरुतें ।
चांगया वटेश्वरीं जन्म भरितें ॥३॥

तू स्वतःच स्वतःचा खरा मार्ग विसरला आहेस, म्हणून या देहाच्या पलीकडे जाऊन स्वतःचा शोध घे. ज्या ठिकाणी कोणतीही वासना उरत नाही, ते स्थान तू प्राप्त कर. नेहमी 'सोऽहं सोऽहं' या विचाराचा ध्यास घे, कारण हाच विचार वटेश्वर जाणतो. जे तत्त्व शब्दांच्या पलीकडचे (शब्दातीत) आहे, ते जाणून घेतल्यावर चांगदेवांचे जीवन कृतार्थ झाले आहे.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

भ्रमराचे मरण कमळणीपुष्प ।
तैसें योगियां सेवी शेषमुख ॥१॥
आवडी वालमा डोळ्यांदेख ।
तैसें पाहे सुख ज्ञानदृष्टीं ॥२॥
जोडिलें सुख नव जाये ।
तैसा चांगा पाहे वटेश्वर ॥३॥

ज्याप्रमाणे भुंगा कमळाच्या फुलातील सुगंधात इतका मग्न होतो की तिथेच स्वतःला विसरतो, त्याप्रमाणे योगी पुरुष त्या ईश्वरी सुखाचे सेवन करतात. ज्याप्रमाणे आपल्या आवडत्या व्यक्तीला (वालमा) डोळ्यांनी पाहिल्यावर आनंद होतो, तसेच सुख तू ज्ञानदृष्टीने आत्म्याकडे पाहून मिळव. चांगदेव म्हणतात की, वटेश्वराच्या दर्शनाने मला जे आत्मसुख मिळाले आहे, ते आता कधीही नष्ट होणार नाही.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

मनसंकल्प शुद्ध नव्हे न्हवीं ।
सदोदित आहे चिदानंदी ॥१॥
मनातें बुडनी इंद्रियांत दंडुनी ।
भी हैं सोडुनी सोहं धरी ॥२॥
चांगावटेवरी सोहं झाला ।
अवघाचि बुडाला ज्ञानडोही ॥३॥

मनाचे जे वेगवेगळे संकल्प-विकल्प असतात, त्याने मन शुद्ध होत नाही; खरे शुद्ध मन नेहमी चिदानंदात (ईश्वरी आनंदात) रमलेले असते. म्हणून तू आपल्या मनाला आत्म्यात बुडवून टाक, इंद्रियांवर ताबा मिळव आणि मनातील सर्व प्रकारची भीती सोडून 'सोऽहं' भाव धारण कर. चांगदेव आता वटेश्वराच्या कृपेने स्वतः सोहंस्वरूप झाले असून, ज्ञानाच्या अथांग डोहात पूर्णपणे बुडून गेले आहेत.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

नोवरीच्या गळां तुळशीच्या माळा ।
बन्हाडी सकळां तुम्ही व्हावे ॥१॥
मांडला आपुला मांडला आपुला ।
मांडला आपुला घराचार ॥२॥
घरमायेचं चीर वोहो माय नेसली ।
त्या आम्हां भली सोयरीक झाली ॥३॥
वटेश्वर नोवरीचे पाठी ।
रानकादिक गोष्टी करिताती ॥४॥

(हा भक्तीच्या विवाहाचा एक रूपकात्मक अभंग आहे.) भक्ती रूपी नवरीच्या गळ्यात तुळशीची माळ घातली असून, तुम्ही सर्व संतांनी या आनंदाच्या प्रसंगी वऱ्हाडी व्हावे. आम्ही आता या आत्मज्ञानाचा आणि भक्तीचा नवीन प्रपंच (घराचार) मांडला आहे. संसारातील मायेचे वस्त्र दूर झाले असून आमचे ईश्वराशी उत्तम नाते (सोयरीक) जुळले आहे. चांगदेव आता या भक्तीच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे असून, संसाराच्या निरर्थक गोष्टी सोडून परमार्थ साधना करत आहेत.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

देवी देवो जाला भावसी अबोला ।
निमोनि उरला आपपरे ॥१॥
आधीं आप वाहीं मग पडें वाहीं ।
प्रपंच डोहीं बुडो नका ॥२॥
जंब नाहीं कृपा गुरु फळ बापा ।
तंव कैसेनी दीपा पावशील ।
मुक्ताई चांगया तत्त्वं तत्त्व लया ।
हरिभावीं माया हरपली ॥४॥

जेव्हा भक्त आणि देव एकरूप होतात, तेव्हा तेथील सर्व द्वैत आणि भेदभाव संपून शांतता (अबोला) पसरते. म्हणून संसाराच्या या प्रपंच रूपी डोहात स्वतःला बुडवून घेऊ नका; आधी स्वतःचा सांभाळ करा आणि मग परमार्थाचा मार्ग धरा. जोपर्यंत सद्गुरूंची कृपा लाभत नाही, तोपर्यंत आत्मज्ञानाचा दिवा कसा पेटणार? मुक्ताबाई चांगदेवांना सांगतात की, जेव्हा सर्व तत्त्वे आत्मतत्त्वात लय पावतात, तेव्हा हरीच्या प्रेमात संसाराची सर्व माया नाहीशी होते.

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

मुक्त होतासि तो बंध पावसी ।
आपुल्या दोरी आपण बांधिलासी ॥१॥
सोप घरी मूळस्थान न सोडी ।
बंधन तोडी आलियारे ॥२॥
चांगा वटेश्वरीं विनवितो दातारा ।
वायांची संसारा आणियलें ॥३॥

तू जन्मतः मुक्त असूनही संसाराच्या बंधनात का अडकलास? माणसाने स्वतःच्याच कर्माच्या दोरीने स्वतःला बांधून घेतले आहे. आता वेळीच जागा हो, आपले मूळ आत्मस्थान सोडू नकोस आणि ही सर्व बंधने तोडून टाक. चांगदेव वटेश्वराच्या चरणी प्रार्थना करतात की, हे देवा, मला या संसाराच्या निरर्थक चक्रातून मुक्त कर.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

मोळी विकुनी खीर वोखटी ।
आंबिल गोमटी बैसलिया ॥१॥
कन्हे बारा गांवे येरझारा करी ।
शेख पोट भरी कांट्यावरी ॥२॥
बुडीं फळ लाभे तरी ।
शेंडिया का धावे वायां ।
कां भोंवतें भोंवे चांगा म्हणे ॥३॥

लाकडाची मोळी विकून मिळालेल्या पैशातून कोणी खीर खाणे सोडून आंबिल पिण्यात धन्यता मानत असेल, तर ते अज्ञान आहे (परमार्थ सोडून संसारात रमणे असेच आहे). माणूस पोटासाठी आणि संसारासाठी गावोगावी वणवण भटकतो आणि संकटांचे काटे सहन करतो. जर झाडाच्या मुळाशीच (स्वतःच्या आत्म्यात) सर्व सुखांचे फळ मिळणार आहे, तर मग माणूस झाडाच्या शेंड्याकडे (बाहेरच्या जगात) का धावतो? चांगदेव म्हणतात, माणूस अज्ञानामुळेच या संसारात गोल-गोल घिरट्या घालत राहतो.

सार्थ मुक्ताबाई गाथा : चांगदेव संवाद (उपदेश)

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना