सार्थ मुक्ताबाई गाथा : ताटीचे अभंग

ज्याला संत होऊन जगाचे कल्याण करायचे आहे, त्याने लोकांचे कडू-गोड बोलणे सहन केले पाहिजे. माणसाच्या अंगी थोरपण तेव्हाच येते, जेव्हा त्याच्या मनातील सर्व अभिमान गळून पडतो. जिथे खरे मोठेपण असते, तिथे सर्व प्राणिमात्रांबद्दल दया (भूतदया) असते. जर आपण सर्व ठिकाणी एकाच परब्रह्माचे रूप पाहत असू, तर मग आपण कोणावर रागावणार? म्हणून हे ज्ञानेश्वरा, तुम्ही अशी समदृष्टी धारण करा आणि आपल्या झोपडीचे दार (ताटी) उघडा.

जो खऱ्या मनाचा योगी असतो, तो लोकांचे शंभर अपराधही सहज पोटात घालतो (सहन करतो). जर हे संपूर्ण जग क्रोधाच्या अग्नीने (वन्ही) पेटले, तरी संतांनी स्वतः शीतल पाण्याचे रूप घेऊन जगाचा राग शांत केला पाहिजे. लोकांनी शब्दांच्या शस्त्रांनी जरी क्लेश (दुःख) दिले, तरी संतांनी त्या निंदेला उपदेश मानून शांत राहावे. हे जग म्हणजे एक कापड असून ब्रह्म हा त्याचा दोरा आहे, सर्व काही एकच आहे; म्हणून हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

आपण जेव्हा सुखाच्या अथांग सागरात स्थिर होतो, तेव्हा संसारात कोण उंच आणि कोण नीच हा भेद उरत नाही; आपण स्वतः सर्वांशी एकरूप व्हावे. देवाचा हा संसार म्हणजे एक नटनाट्याचा खेळ आहे, जो एका क्षणासाठीही स्थिर राहत नाही. त्या एकाच ईश्वरापासून हे अनेक जीव निर्माण झाले आहेत, ज्यात लोक 'आपले आणि परके' असा भेद करतात, परंतु साधकाने साक्षीभावाने (शून्य साक्षित्वे) हे सर्व समजून घेतले पाहिजे. वेदांनीही त्या एकाच ओंकार तत्त्वाचा महिमा गायला आहे; ज्यांचे मोठेपण अभिमानामुळे नष्ट झाले, त्यांनी भेदभाव टाकला पाहिजे. म्हणून हे ज्ञानेश्वरा, तुम्ही सर्व द्वैत सोडून मनात शांती धरा आणि ताटी उघडा.

ज्याने केवळ वरून भगवे कपडे परिधान केले आहेत, परंतु ज्याचे मन आतून अजून स्वतःच्या ताब्यात नाही, त्याला या जगात साधू म्हणता येत नाही; ती भक्तीची केवळ विटंबना (थट्टा) ठरते. माणसाने स्वतःच्या अंतःकरणाचा शोध घेतला पाहिजे आणि जगात राहूनही मनातून विरक्त झाले पाहिजे. संसारात राहताना प्रत्येक घासाला निंदेचे विष पचवावे लागते, परंतु जो खरा साधू असतो, त्याच्या सोबतीला नेहमी विवेक असतो. मनातील सर्व आशा आणि खोटा दंभ (दिखावा) दूर करा आणि हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

या जगात खरा संत त्यालाच समजावे, ज्याच्या अंगी दया आणि क्षमा हे गुण वास करतात. ज्याच्या मनात कधीही लोभ आणि अहंकार (अहंता) येत नाही, तोच जगात खरा विरक्त पुरुष आहे. असा पुरुष या लोकात आणि परलोकातही नेहमी सुखी राहतो, कारण त्याच्या मुखात सदैव आत्मज्ञानाचे शुद्ध शब्द असतात. मनातील सर्व खोट्या कल्पना आणि समज मागे सारा आणि हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

आपण स्वतः एकटेच साधू झालो आणि बाकीचे सर्व लोक काय वाया गेले आहेत का? असा अहंकार मनात आणू नये. मूळ परब्रह्माच्या ठिकाणीच विश्वाचे सर्व विकार निर्माण होतात आणि हे सर्व जीव मायेच्या आहारी गेलेले आहेत. जेव्हा मनातील ही माया मुळासकट नष्ट होईल, तेव्हा हे संपूर्ण विश्वच आपल्याला ब्रह्मरूप वाटू लागेल. संतांनी जगाच्या सुरुवातीचे आणि शेवटाचे हेच मूळ सत्य समजून नेहमी आनंदात राहावे. मनातली सर्व चिंता आणि क्रोध दूर सारा आणि हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

ज्याप्रमाणे परब्रह्म सर्वत्र आहे, तसेच आपणही पृथ्वी, आप, तेज, वायू या चारी भूतांनी (तत्वांनी) वेढलेले आहोत; सर्व जीव आपलेच अंश आहेत. जर कधी आपलाच हात चुकून आपल्या शरीराला लागला, तर आपण स्वतःवर रागवत नाही. जर आपल्याच दातांनी आपली जीभ चावली गेली, तर आपण रागवून आपलेच बत्तीस दात पाडत नाही (त्याप्रमाणे जग आपलेच आहे, लोकांनी निंदा केली तरी रागवू नये). आज जरी लोकांनी तुमचे मन थोडे दुखावले असले, तरी पुढे तुम्हाला जगाचे खूप मोठे आघात सहन करायचे आहेत. परमार्थ हा लोखंडाचे चणे खाण्याइतका (अत्यंत कठीण) आहे, जेव्हा मन मारून उन्मनी अवस्था प्राप्त होते, तेव्हाच मन ब्रह्मपदात नाचू लागते; म्हणून हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

संतांनी स्वतः सुखाचा सागर बनावे आणि आपल्या पवित्र उपदेशाने (बोधाने) संपूर्ण जगाला शांत करावे; आपल्या ज्ञानामध्ये कधीही खंड पडू देऊ नये. खऱ्या साधूच्या मनात 'आपला आणि परका' असा कोणताही भेदभाव नसतो. त्याने संसारातील सर्व जीवांना आश्रय द्यावा आणि मनात कोणाबद्दलही मत्सर (हेवा) बाळगू नये. जगाला या भवसागरातून तारून नेण्याचा उपाय (तरणोपाय) आपल्या चित्तात धरा आणि हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

मनातील सर्व खोट्या कल्पना आणि संसाराच्या उपाधी सोडून देणे, हीच साधकाची खरी समाधी अवस्था असते. आपण कुणाशी वाद घालणार? कारण वाद घालणे हा केवळ भेदभावाचा (द्वैताचा) खेळ आहे. अज्ञानामुळे माणसाला पुढे काय होणार हे समजत नाही आणि तो संसारात अधिकाधिक बुडत जातो (बुडत्याचे खोल पाय). माणसाचे मन नाना प्रकारच्या चेष्टा व वासना करत राहते आणि संसारातील बिचारे जीव त्यात भरडले जातात. हे सर्व काही ईश्वराचीच लीला (करणी) आहे, तिथे माणसाचे काय चालणार? म्हणून तुम्ही पुन्हा तोच शुद्ध भक्तीचा मार्ग स्वीकारा आणि हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

जर मनात लोकांबद्दल राग आणि अढी धरून ठेवायची असेल, तर मग डोंगराच्या गुहेत (गिरीगव्हर) जाऊन राहण्याचा काय फायदा? असा संन्यासी मनातून खरा संन्यासी नसून तो परमार्थाचा द्वेष करणारा ठरतो. डोंगरावर घर बांधून राहिलो, तरी जर मन विषयांच्या मागे दारोदारी भटकत असेल, तर त्या योगाचा काय उपयोग? जोपर्यंत अंतःकरणात निष्काम भाव येत नाही, तोपर्यंत योगधर्म साधत नाही; म्हणून आपले हृदय गंगाजळासारखे पवित्र व निर्मळ करा आणि हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.

जेव्हा माणसाला समजते की या जगात सर्वत्र केवळ आपणच (एकच आत्मा) भरलेले आहोत, तेव्हा क्रोधाला जागाच उरत नाही; ज्याला हे पूर्ण सत्य समजले, तो माणसांमध्ये राहूनही साक्षात देव (जनार्दन) होतो. संतांनी देवाच्या चरणाशी लीन राहण्याचे ब्रीद धारण केले पाहिजे; परंतु जर आपण आपल्या कर्माने हलकेपणा (क्रोध) दाखवला, तर आपला सर्व योग फोल (व्यर्थ) ठरतो. म्हणून हे ज्ञानेश्वरा, तुम्ही अशी अध्यात्माची दूरदृष्टी ठेवा आणि ताटी उघडा.

परमार्थ मिळवण्याची सर्व साधने ही मनाच्या कौशल्याची (हातवटीची) आहेत, ती बाजारात पैशाने विकत मिळत नाहीत. ज्याचा भक्तीभाव अंतःकरणातून शुद्ध असतो, त्याच्यापासून देव कधीही दूर नसतो. आपण स्वतः ईश्वरासारखे व्हावे आणि या विश्वाचा मूळ हेतू समजून घ्यावा; हाच उपदेश विठ्ठलाचे रूप असलेल्या सद्गुरूंनी संतांना दिला आहे. इथे कोणी कोणाला शिकवण्याची गरज नाही, स्वतःच सारासार विचार शोधून घेतला पाहिजे. तुम्ही स्वतः मुक्त आहातच, आता या संपूर्ण विश्वाचा उद्धार करा; म्हणून हे ज्ञानेश्वरा, ताटी उघडा.