सार्थ मुक्ताबाई गाथा : उपदेशपर अभंग

सहस्रार चक्रामध्ये आत्मरूपाने राहणारा जो हरी आहे, तो अत्यंत कौशल्याने आपल्या शरीरामध्ये राहूनही संसारापासून नेहमी अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा घागरीतील किंवा मठातील पाण्यात प्रतिबिंबित झाला तरी तो पाण्याचा स्पर्श करत नाही, त्याप्रमाणेच आम्हालाही संसाराचा स्पर्श होत नाही. अशा अलिप्त श्रीहरीचे तुम्ही लवकरात लवकर भजन करा; त्याचे सेवन केल्याने तुम्ही स्वतः हरिस्वरूप व्हाल. चंदनाच्या संपर्कात आल्यामुळे जशा आजूबाजूच्या वनस्पतीही सुगंधित होतात, तसेच या हरिपाठाच्या संगतीने माणूस पावन होतो. मुक्ताबाई म्हणतात, मी माझ्या चित्तात चिंतामणी स्वरूप हरीचे चिंतन केले आहे, जो आपल्या भक्तांना त्यांच्या इच्छेनुसार फळ देतो.

देवांचा देव असलेला तो हरी सर्वत्र, अगदी प्रत्येक घरात भरलेला आहे, परंतु लोक नामस्मरणाशिवाय आपले आयुष्य व्यर्थ घालवत आहेत. संसारातील खोट्या नाटकांमध्ये आणि सोंगांमध्ये लोक व्यर्थ भटकत आहेत, परंतु अंतःकरणात प्रेम धरून ईश्वराचे भजन करत नाहीत. तो परमात्मा जवळ असूनही अज्ञानामुळे लोकांना दिसत नाही आणि सज्जनांच्या संगतीशिवाय लोक मनाच्या वेडेपणामुळे व्यर्थ आयुष्य जगतात. श्रीमंत असो वा गरीब, जोपर्यंत तो 'मी कोण आहे?' (कोहं) हा विचार सोडून 'मी तोच ब्रह्म आहे' (सोहं) असे म्हणत नाही, तोपर्यंत त्याला या विश्वात साकारलेल्या हरीचे रूप समजू शकत नाही. या प्रपंचाच्या भ्रमात आणि मोहात पडून लोक आपल्या कुटुंबाची व्यर्थ घरे उभी करत आहेत, कारण त्यांच्या आड मायेचा पडदा आला आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, परा वाणीच्या पलीकडे असलेल्या आणि सर्व रसांचे मूळ असलेल्या त्या एकाच देवाशी मी एकरूप झाले आहे.

ज्याला मनाची खरी विश्रांती आणि आत्मशांती लाभली आहे, त्याला पुन्हा कधीही यमपुरीचे दुःख भोगावे लागत नाही. मन जेव्हा शुद्ध आणि अधिकारी होते, तेव्हा त्याला अंतर्गत स्नानाचा (पवित्रतेचा) अनुभव येतो आणि हेच सर्वात सोपे व प्रत्यक्ष साधन त्याच्या हाताला लागते. ज्याने हे साधन मिळवले आहे, त्याचे नित्य अनुष्ठान चालू असते आणि तो मनात नेहमी नारायण मंत्राचा जप करतो. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही नारायण नावाचे श्रेष्ठ धन मिळवण्यात अतिशय निपुण (प्रवीण) झालो आहोत, म्हणून तुम्हीही लवकरात लवकर या नाममंत्राचे ध्यान व स्नान करा.

माणसाने आपले 'मीपण' सोडले की तो स्वतः मुक्त होऊन देवस्वरूप बनतो; जो देवाचा अंश झाला आहे, त्याला संसाराचा उद्वेग किंवा दुःख त्रास देत नाही. संसारातील खोटे अहंकार आणि मीपण हे व्यर्थ आहे, केवळ एक नारायण तत्त्व हेच जगात खरे आणि शाश्वत आहे. बद्धता आणि मुक्ती या दोन्ही अवस्थांच्या पलीकडे जाऊन तू त्या परमात्म्याशी एकरूप हो, कारण तुझ्यासाठी आता प्रपंचाच्या द्वैताची गोष्ट उरलेली नाही. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही या द्वैताच्या जगात राहूनही द्वैताच्या पलीकडची अद्वैत अवस्था प्राप्त केली आहे, ज्यामुळे आता आमच्या शरीरातही तो अनंत विठ्ठलच दिसत आहे.

जेव्हा माणसाची सर्व इंद्रिये आतून आणि बाहेरून शुद्ध होतात, तेव्हा त्याला स्वतःच्या मूळ आत्मबीजाचे (परमात्मा तत्त्वाचे) कौतुक व दर्शन घडते. हे सखे, ज्या रूपाला सुरुवात नाही आणि जे काळाच्याही पलीकडचे आहे, ते कधीही न संपणारे (अविट) परमात्मा रूप तू डोळे भरून पाहा. मुक्ताबाई म्हणतात, हे हरिनाम मनाला संजीवन देणारे आहे, जे मूळचे निर्गुण (निराकार) असले तरी या संसारातील भक्तांसाठी सगुण आकार धारण करते.

नामस्मरणाच्या बळावर माणूस या देहात राहूनही सर्व बंधनातून मुक्त होतो; त्याच्या चित्तात शांती व क्षमा वास करते आणि तो हरीच्या भजनात मग्न राहतो. आपल्या मनात सर्व प्राण्यांबद्दल दया आणि करुणा बाळगा, आणि अंतःकरणातील सर्व इच्छा नेहमी हरीच्या चरणाशी अर्पण करा. ज्यांच्या मनात माधव, मुकुंद अशा हरीच्या नावाचा जप चालू असतो, त्यांना देवाच्या चरणाशीच सर्व प्रकारची मुक्ती प्राप्त होते. मुक्ताबाई म्हणतात, मी हरीच्या नामाचा उच्चार हेच माझे खरे धन मानले आहे आणि याच नामाने माझा संपूर्ण संसार मुक्त करून टाकला आहे.

माणूस जेव्हा संसारात काहीतरी कर्तृत्व गाजवायला जातो किंवा कर्माचा शेवट करायला जातो, तेव्हा तो भेदभावामुळे (द्वैतामुळे) चुकीच्या मार्गावर (आडवाटेवर) पडतो. जोपर्यंत हरीची कृपा होत नाही, तोपर्यंत माणसाचे कोणतेही कर्म यशस्वी होत नाही आणि हरीशिवाय हा देहधर्म व्यर्थ ठरतो. मोक्ष मिळवण्यासाठी तू अनेक प्रकारचे उपाय आणि नाना साधना करतोस, परंतु योग्य भक्ती नसल्यामुळे तू त्या साधनेपासून दूर पडतोस. मुक्ताबाई म्हणतात, तू केवळ हरीच्या नामाचे श्रवण आणि पाठन (स्मरण) कर, कारण या सोप्या उपायानेच तुला मोक्षाचा सरळ आणि सुलभ मार्ग साध्य होईल.

अनेक विद्वान लोक स्वतःला मुक्त समजून मोठेपणाचे ब्रीद मिरवतात, परंतु ते विश्वाचे मूळ बीज असलेल्या केशव हरीला ओळखत नाहीत. ज्या हरीच्या कृपेने संपूर्ण सृष्टीला मुक्ती मिळू शकते, त्या हरीच्या चरणाशी स्वतःला लीन करून लोक त्याची सेवा करत नाहीत. वेदांमध्येही सर्व काही ब्रह्मार्पण बुद्धीने करण्याचा उपदेश केला आहे, जेणेकरून हे मानवा, तू संसारातून सदैव मुक्त व्हावा. मुक्ताबाई म्हणतात, मी तर हरीच्या नामाचे सेवन करून मुक्त झाले आहे आणि जो कोणी या हरीची सेवा करेल, तो सर्व प्रकारे मुक्त होईल.

मी माझ्या स्वतःच्या इच्छेने आणि पूर्ण खात्रीने आत्मज्ञानाचा हा प्रकाश स्वीकारला आहे, ज्याने माझ्या जीवनाची कळाच बदलून टाकली. आता मला सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणात एकच रूप भासत आहे, कारण संपूर्ण विश्व एकाच हृषिकेशाने (विठ्ठलाने) व्यापलेले आहे. ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान ही त्रिपुटी भेदून माझी बुद्धी सर्वव्यापी झाली असून, मला सर्वत्र एकाच हरीची दैवी मोहिनी दिसत आहे. अखंड आनंदाने भरलेले हे विश्व मला 'सोहं' (मी तोच आहे) या भावाने एकाच परमात्म तत्त्वाचे दर्शन घडवत आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, जे लोक या आत्मस्वरूपात स्थिर होतात, ते संसारात कधीही गुंफत (अडकत) नाहीत; कारण त्यांच्या मूळ आत्मतत्त्वामध्ये या मायेचा पूर्णपणे अंत होतो.

संतांनी या विश्वातील परमात्मा तत्त्वाचे रूप विस्तारून सांगितले आहे, ज्यावरून आपल्याला त्या श्रेष्ठ परतत्त्वाची खरी ओळख पटते. माणसाच्या अंतःकरणात जेव्हा 'सोहं' भावाचा ठसा उमटतो, तेव्हा तो संसारातील चुकीच्या मार्गांनी भटकणे थांबवतो. त्या परमात्म्याला मिळवण्यासाठी वेगळ्या शाशित ज्ञानाची गरज नाही, कारण तो स्वतःच पूर्ण ज्ञानरूप आहे आणि सर्व रूपांमध्ये त्याचेच आत्मधन भरलेले आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, मी आत्मज्ञानाच्या (निजबोधाच्या) बळावर सर्व प्रकारची मुक्ती प्राप्त केली असून, माझी मुक्तावस्था आता पूर्णपणे परिपक्व झाली आहे.

बद्ध आणि मुक्त या स्थितीचे कोडे मी पूर्ण खात्रीने सोडवले आहे, कारण या संपूर्ण ब्रह्मांडात एकच महत्तत्त्व (परमात्मा) व्यापलेले आहे. ते आत्मतत्त्व स्वतःच परिपूर्ण आहे आणि संतांनी या जगात भक्तीचा एकच ज्ञानाचा दिवा लावला आहे. जो सृष्टीच्या सुरुवातीला आणि मध्येही सहज निर्गुण रूपात असतो, तोच राम आमच्या समाधीचे मूळ तेज आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, माझ्यासाठी आत्मारामाचे गुण गाणे हेच खरे धन आहे आणि हे अथांग निधान (ठेवा) मी माझ्या हृदय मंदिरातच पाहिले आहे.

जिथे निर्गुणाची सुंदर अंथरलेली शेज आहे आणि सगुणाचा थाट (बाज) आहे, अशा परम पवित्र ठिकाणी आमचे केशीराज (विठ्ठल) विश्रांती घेत आहेत. या हरीची लीला अगाध आहे, जणू दिवसाच चांदणे पडल्यासारखा प्रकाश त्याच्या दर्शनाने पडतो आणि ते सावळे रूप एकाच तत्त्वाने नटलेले आहे. या देवाच्या ठिकाणी कोणताही भेदभाव किंवा ममता नाही, तिथे केवळ पूर्ण समता आहे; त्याचे रूप मनात ठसायला (बिंबायला) अजिबात वेळ लागत नाही. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही भक्तीने सधन झालो आहोत कारण आम्हाला सर्वत्र केवळ नारायणच दिसतो, आणि जीव अन् शिव हे दोन्ही एकाच तत्त्वाने पूर्णपणे एक झाले आहेत.

दिवस आणि रात्र या सर्वांच्या पलीकडे असणारे जे मूळ आत्मबीज आहे, तेच एकमेव सत्य आहे. या आत्मतत्त्वाला सुरुवातही नाही आणि अंतही नाही; तिथे संसाराचा कोणताही मोह किंवा प्रपंच अजिबात दिसून येत नाही. जेव्हा कुंडलिनी शक्ती जागृत होऊन शरीरातील घट मुक्त होतो, तेव्हा संपूर्ण शरीरच जणू वैकुंठमय भासू लागते. मुक्ताबाई म्हणतात, माझ्या भक्तीच्या परिपाकामुळे मला सर्व रूपांमध्ये एकच परमात्मा 'सोहं' भावाने स्पष्टपणे दिसून आला आहे.

मी आता जिथे कुठे पाहते, तिथे मला केवळ तो परमात्माच दिसतो; वेदही आपले हात उंचावून हेच सत्य ओरडून सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे चंद्रकांत मण्यातून चंद्राच्या प्रकाशाने पाण्याचा झरा आपोआप वाहू लागतो, तसेच तुम्ही स्वतःच्या दृष्टीने मूळ तत्त्व ओळखा, तिथे दुसरा कोणताही भेद नाही. आमच्यासाठी आता कोणताही हेतू किंवा प्रपंचाची गोष्ट उरली नाही, चहुकडे केवळ परमात्माच आहे; तोच आत्मा 'सोहं' भावाने सर्वांमध्ये वास करत आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, मी माझ्या मूळ आत्मस्वरूपाची खरी खुण मिळवली आहे, ज्यामुळे या देहामध्येच ईश्वरी तेजाचे प्रकटीकरण झाले आहे.

विश्वातील सर्वात परिपूर्ण आणि कधीही नाश न पावणारे सार म्हणजे परमात्म्याचा शुद्ध आचार होय; स्वतःच्या आत्मतेजानेच सारासार विचार करता येतो. तो देव मूळचा निर्गुण असूनही सर्वत्र साकार रूपात नटला आहे; एकाच ईश्वरी रूपाने या जगाचा सर्व विचार चालतो. मुक्ताबाई म्हणतात, मी सर्व मर्यादांच्या पलीकडे असणारे ते शुद्ध चैतन्य प्राप्त केले आहे, आणि ही जन्म-मरणाच्या पलीकडची खरी खुण मला माझे सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी दिली आहे.

ज्या ईश्वराची सुरुवात, मध्य आणि शेवट कोणालाही कळत नाही, तो परमात्मा आपल्या आत्मतत्त्वाने या जगात नेहमी स्थिर असतो. तो अनंत देव आपल्या एकाच तत्त्वाने सर्व जगामध्ये समता निर्माण करतो. जोपर्यंत तू स्वतःला (अहंकाराला) ओळखत नाहीस, तोपर्यंत तुला दुसऱ्या परब्रह्माची ओळख कशी होणार? म्हणूनच तू या विश्वाशी एकरूप होऊन आत्मतत्त्वात स्थिर हो. जेव्हा माणसाचे चित्त संसाराचा किनारा (तट) सोडून अंतरंगात स्थिर होते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या चित्ताच्या शुद्धतेनुसार परब्रह्म वैकुंठाचा लाभ होतो. मुक्ताबाई म्हणतात, मी मुक्त करणाऱ्या नामस्मरणाची ही ओळ (पंक्ती) सांगत आहे, कारण हरीच्या नामानेच या प्रपंचातील सर्व दुःखांची शांती होते.

ज्यांचे चित्त ईश्वराशी एकरूप झाले आहे, ते नेहमीसाठी मुक्त झाले आहेत, कारण त्यांच्या जिभेवर नित्य 'राम कृष्ण गोविंद' या नामाचा जप असतो. हरीच्या नामाचा हा छंद संसारातील सर्व दुःखांचे आणि जन्म-मरणाचे बंध (भवकं) तोडून टाकतो, म्हणून हे मानवा, तू नित्य या नामाचा आनंद जपत राहा. या जगात जे काही दृश्य रूप भरलेले दिसत आहे, ते सर्व हरीचेच रूप आहे; जाणणारा आणि जाणण्याची गोष्ट हे सर्व काही हरीमध्येच विरून जाते. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही हरीचे रूप चित्तात धारण करून श्रीमंत (सधन) झालो आहोत, आणि हरीच्या नामानेच आमच्या संसाराची पूर्ण समाप्ती झाली आहे.

जे चैतन्य संपूर्ण विश्वाला व्यापून दूरपर्यंत पसरलेले आहे, तेच आपल्या स्वतःच्या शरीररूपी घरात नेहमी वास करत असते. संसाराच्या मध्यभागीही ज्याला त्या हरीची जोड (मुक्तलग) मिळते, त्याला खरे सुख लाभते आणि त्याच्या मनात सदैव शांती वास करते. या आत्मसुखाला कधीही शेवट नसतो, ते अत्यंत शुद्ध (निघोट) आहे आणि हीच गुरुतत्त्वाने दाखवलेली खऱ्या चैतन्याची वाट आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही आत्मज्ञानाने संपन्न होऊन मुक्तीच्या शेजेवर विसावलो आहोत, जिथे आम्हाला सर्वत्र अत्यंत शुद्ध आणि स्वच्छ मुक्तीचाच अनुभव येत आहे.

आमचे आचरण आणि भक्ती शुद्ध (गोमटें) असल्यामुळे, आम्ही प्रारब्ध आणि संचित कर्म ओलांडून सद्गुरू निवृत्तीनाथांच्या ज्ञानरुपी सरोवराकडे (तटाके) निघालो आहोत. आमचा जीव जो मूळचा परब्रह्माचा अंश होता, तो पुन्हा आपल्या मूळ स्वरूपात परत गेला आहे, त्यामुळे आता आम्ही या संसाराशी कायमचा अबोला धरला आहे. संसारात काय सत्य आहे आणि काय खोटे (मिथ्या), हा विचार आम्हाला समजला आणि आमच्या हृदयात थेट विठ्ठलराज सामावला. त्या निराकार (अव्यक्त) ईश्वराने भक्तीच्या स्फूर्तीने साकार रूप घेतले, ज्याने आम्हाला जीव आणि शिव यांच्या भेदापलीकडची प्राप्ती करून दिली. मनात इच्छा असणे (सकाम) आणि इच्छा नसणे (निष्काम) या सर्व वृत्तींच्या पलीकडे जाऊन गुरूंनी आम्हाला वैकुंठाचा साक्षात मार्ग दाखवला आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही हरीशी एकरूप होऊन मुक्त झालो आहोत आणि आता आमच्यासाठी हे संपूर्ण विश्वच वैकुंठासारखे पवित्र व शुद्ध झाले आहे.

ज्याच्या शरीरात शांती आणि क्षमा वास करते, त्याच्या अंतःकरणात प्रत्यक्ष देव प्रवेश करतो; त्याचे चित्त देवाशी समरस होऊन मुक्तांच्या मेळाव्यात सामील होते. तो पुरुषोत्तम देव निर्गुण स्वरूपात स्थित आहे, जिथे मानवी चेतना आणि मूळ प्रकृती यांचा सुंदर संगम होतो. संतांचे ज्ञान हे सुज्ञांसाठी मार्गदर्शक दिव्यासारखे आहे, तर अज्ञान दूर करून ते भक्तांना सद्गुरू निवृत्तीनाथांच्या ज्ञानरुपी किनाऱ्यावर घेऊन जाते. मुक्ताबाई म्हणतात, माझ्यासाठी आता दिवस-रात्र चहुकडे केवळ एक हृषीकेश (विठ्ठल) भरलेला आहे; केशवाच्या नामाशिवाय इतर सर्व ठिकाणी मला केवळ शून्यताच भासते.

(हा एक कूट अभंग असून यात गूढ आध्यात्मिक रूपके आहेत) शरीराच्या सर्वोच्च स्थानी (सहस्रार चक्रात/देउळाच्या कळसात) एक शुद्ध आत्मा (ऋषी) वास करतो, ज्याला इतर इंद्रियांनी (योगेश्वरांनी) प्रश्न विचारला. तिथे आत्मज्ञानाचा असा काही चमत्कार होतो की, अज्ञानाचा अंधार असतानाही ज्ञानाचे चांदणे पडते आणि संसाराच्या रात्रीतही वैराग्याची उष्णता जाणवते; हे कठीण तत्त्व कसे साध्य झाले? त्यावर तो आत्मा म्हणाला, ज्याच्या तेजाने काळही थरथर कापतो, तो आत्मप्रकाश मनाच्या धैर्याने एकाग्र (एक) होतो. हा जीव संसारात एकटाच आला असून तो व्यर्थ मोहात गुंफला गेला होता, परंतु विठ्ठलाच्या कृपेने तो आता सहज मुक्त झाला आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, हे वैकुंठ सुख अत्यंत प्रकट आणि कधीही न संपणारे असतानाही, लोक ते सोडून संसाराच्या चुकीच्या आडवाटेने व्यर्थ भटकत आहेत.

(हा संत मुक्ताबाईंचा अत्यंत प्रसिद्ध कूट अभंग आहे, यात योगाभ्यासातील गुप्त अवस्थांचे वर्णन आहे) जो अत्यंत लहान असणारा जीव (मुंगी) जेव्हा कुंडलिनी जागृत करून चिदाकाशात (आकाशी) उडतो, तेव्हा तो स्वतःच्या ज्ञानाने मूळ आत्मप्रकाशरुपी सूर्यालाही आपल्या कवेत घेतो (गिळतो). इथे एक मोठा चमत्कार झाला आहे, की ज्या बुद्धीला आधी संसाराचे कोणतेही फळ मिळत नव्हते (वांझ), तिच्या पोटी आता आत्मज्ञानाचा सुंदर पुत्र जन्माला आला आहे. मनातील अहंकाराचा विंचू जेव्हा पूर्णपणे नम्र होऊन मूलाधार चक्रात (पाताळात) स्थिर होतो, तेव्हा स्वतः कुंडलिनी शक्ती (शेषनाग) त्याच्या चरणांशी लीन होते. ही संसारातील चंचल बुद्धी (माशी) जेव्हा ज्ञानाच्या बळावर उंच भरारी घेणारी घार बनते, तेव्हा हा सुंदर आध्यात्मिक चमत्कार पाहून मुक्ताबाई आनंदाने हसल्या आहेत.