॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ मुक्ताबाई गाथा - भाग 3 (संतपर अभंग)
भाग 3

सार्थ मुक्ताबाई गाथा : संतपर अभंग

आदिशक्ती संत मुक्ताबाईंचे पंढरीचे महात्म्य सांगणारे पावन अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
आदि अंतु हरि सर्वां घटीं पूर्ण ।
जाणोनि संतजन प्रेमभरित ॥१॥
रामनाम चिर्चे प्रेम वोसंडत ।
नित्यानित्य तृप्त हरिभक्ती ॥२॥
शांति क्षमा दया सावध पैं चित्तीं ।
आनंदे डुल्लती सनकादिक ॥३॥
मुक्ताई म्हणे नाम श्रीहरीचे जोडी।
नित्यता आवडी चरणसेवे ॥४॥
सृष्टीच्या सुरुवातीला आणि शेवटीही एक हरीच सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणात (घटी) पूर्णपणे भरलेला आहे, हे जाणून सर्व संतजन प्रेमाने डोलत असतात. ज्यांच्या मनात रामनामाचे चिंतन चालू असते, त्यांचे प्रेम नेहमी ओसंडून वाहते आणि ते हरिभक्तीमध्ये कायमचे तृप्त होतात. त्यांच्या चित्तात शांती, क्षमा आणि दया नेहमी जागृत असतात, म्हणूनच सनकादिक ऋषीही या आनंदाने डोलतात. मुक्ताबाई म्हणतात, मी श्रीहरीच्या नामाची जोड (पुंजी) मिळवली असून, मला नेहमी देवाच्या चरणसेवेचीच आवड लागली आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
परब्रह्मीं चित्त निरंतर धंदा ।
तथा नाहीं कदा गर्भवास ॥१॥
उपजोनी जनीं धन्य ते योनी ।
चित्त नारायण मुक्तलग ॥२॥
अव्यक्तीं पैं व्यक्ति चित्तासि अनुभव ।
सर्व सर्व देव भरला दिसे ॥३॥
ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान उन्मनी विज्ञान ।
चित्त नारायण झालें त्याचें ॥४॥
आदि अंतीं हरि सर्व त्याचा जाला ।
परतोनि अबोला प्रपंचैसी ॥५॥
मुक्ताईचे निरंतर मुक्त ।
हरि सिंचित आम्हां घरीं ॥६॥
ज्याचे चित्त परब्रह्माच्या चिंतनात निरंतर गुंतलेले असते, त्याला पुन्हा कधीही जन्म-मरण (गर्भवास) भोगावे लागत नाही. या जगात जन्माला येऊन ज्यांचे चित्त नारायणाच्या स्वरूपाशी एकरूप (मुक्तलग) झाले आहे, त्यांचा जन्म धन्य आहे. त्या निराकार (अव्यक्त) तत्त्वातही त्यांच्या चित्ताला सावळ्या विठ्ठलाचा अनुभव येतो आणि त्यांना चहुकडे केवळ देवच भरलेला दिसतो. जाणण्याची गोष्ट (ज्ञेय), जाणणारा (ज्ञाता) आणि ज्ञान हे सर्व काही एकाच उन्मनी अवस्थेत विरून जाते, कारण त्यांचे चित्तच पूर्णपणे नारायण बनलेले असते. ज्याला सुरुवातीला आणि शेवटी केवळ हरीच सर्वकाही वाटतो, तो प्रपंचाशी कायमचा अबोला धरतो (संसारातून अलिप्त होतो). मुक्ताबाई म्हणतात, आमचे चित्त निरंतर मुक्त आहे आणि आमच्या घरात अखंड हरीच्या प्रेमाचीच वृष्टी (सिंचन) होत असते.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
सर्व सर्व सुख अहं तेचि दुःख ।
मोहममता विष त्यजीयेलें ॥१॥
साधक बाधक करूनि विवेक ।
मति मार्ग तर्क शोधियेला ॥२॥
सर्वतीर्थ हरि दुमाळु धनुवो।
चोळला कणवा चातकाचा ॥३॥
सूक्ष्ममार्ग त्याचा भक्त देहीं मायेचा।
आकळावयाचा सत्त्व घरीं ॥४॥
वेद जंव वाणी श्रुति तुपें ।
काहाणी ऐको जाय ।
कर्णी तंव परता जाय ॥५॥
मुक्ताई सोहंभावें भरलें दिसे देवें।
मूर्तामूर्त सोहंभावे हरि घोटी ॥६॥
सर्व सुखांचे मूळ परमात्म्यात आहे आणि 'मीपण' (अहंकार) हेच सर्व दुःखांचे कारण आहे, म्हणूनच आम्ही मोह आणि ममता या विषतुल्य गोष्टींचा त्याग केला आहे. साधना करत असताना काय फायद्याचे (साधक) आणि काय अडथळ्याचे (बाधक) आहे, याचा विवेक करून आम्ही बुद्धीने आणि तर्काने खरा आध्यात्मिक मार्ग शोधला आहे. सर्व तीर्थे केवळ हरीच्या चरणाशी आहेत; ज्याप्रमाणे मेघ चातकाची तहान भागवतो, तसेच हरी आपल्या कृपेने भक्ताचा कळवळा (कणवा) शांत करतो. त्या परमात्म्याला प्राप्त करण्याचा मार्ग अत्यंत सूक्ष्म आहे आणि तो भक्ताच्या अंतःकरणातील शुद्ध सत्त्वगुणानेच समजून घेता येतो. वेद आणि श्रुती ज्या परमात्म्याची केवळ कहाणी ऐकवत राहतात, तो बुद्धीच्या आणि शब्दांच्या पलीकडचा (परता) आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, हे संपूर्ण विश्व मला 'सोहं' (मी तोच आहे) भावाने देवाच्या रूपाने भरलेले दिसत आहे, आणि मी साकार-निराकार (मूर्तामूर्त) अशा सर्व रूपांमध्ये त्या हरीच्या आनंदाचा घोट घेत आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
पूजा पूज्य वितें पूजक पैं चित्ते ।
पाली दंडवतें भाव शीळ ॥१॥
चंपक सुमनें पूजी कातळीनें ।
धूप दिप मनें मानसिक॥२॥
भावातीत भावो वोगरी अरावो ।
पाहुणा पंढरीरावो हरि माझा ॥३॥
मुक्ताई संपन्न विस्तारूनि अन्न ।
सेवी नारायण हरि माझा ॥४॥
जेव्हा पूजेचे साहित्य, पूजनीय देव आणि पूजा करणारा पूजक हे सर्व चित्ताच्या शुद्ध भावाने एक होतात, तेव्हाच खरी भक्ती आणि नम्रता (दंडवत) साध्य होते. मी माझ्या अंतःकरणातील चाफ्याच्या फुलांनी (चंपक सुमनें) आणि शुद्ध मनाने त्या देवाची मानसिक पूजा करत आहे, जिथे मनच धूप आणि दिवा बनले आहे. सर्व भावनांच्या पलीकडचा (भावातीत) असा शुद्ध भक्तीचा नैवेद्य मी तयार केला आहे, कारण माझा हरी, पंढरीचा राजा, आज माझा पाहुणा बनून आला आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, मी माझ्या आत्मसुखाचे अन्न ताटात वाढले (विस्तारूनि) आहे आणि माझा नारायण अंतःकरणातून त्याचा अत्यंत प्रेमाने स्वीकार करत आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
अविट हे न विटे हरिचे हे गुण ।
सवे सनातन ध्यातां रूपें ॥१॥
साध्य हैं साधन हरिरूपें ध्यान ।
रामकृष्णकीर्तन मुक्त आम्हीं ॥२॥
असंधि बटु नटलों में साधे नाहीं ।
त्या यमाचें भय आम्हां ॥३॥
मुक्तता पूर्णता मुक्ताई साधिली ।
साधना दिधली चांगयासी ॥४॥
हरीचे गुणगान आणि त्याचे रूप हे कधीही न संपणारे (अविट) आहे आणि त्या सनातन रूपाचे ध्यान केल्याने मनाला शांती लाभते. आमच्यासाठी साध्य आणि साधन हे दोन्ही केवळ हरिरूप ध्यानच आहे, आणि 'रामकृष्ण' नामाच्या कीर्तनात आम्ही पूर्णपणे मुक्त झालो आहोत. आम्ही कोणत्याही कपटाने किंवा दिखाव्याने नटलेलो नाही, अतिशय साधेपणाने राहतो, त्यामुळे आम्हाला त्या यमाची (मृत्यूची) अजिबात भीती वाटत नाही. मुक्ताबाई म्हणतात, मी आत्मिक मुक्तीची पूर्णता प्राप्त केली आहे आणि हाच श्रेष्ठ साधनेचा मार्ग मी योगी चांगदेवांना (चांगयासी) दिला आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
व्यक्त अव्यक्तीचें रूपस मोहाचें।
एकतत्त्व दीपाचें हृदयीं नांदे ॥१॥
चांगवा फावलें फावोनी घेतलें।
निवृत्तीनें दिवले आमुच्या करीं ॥२॥
आदि मध्य यासी सर्वत्र निवासी ।
एक रूपें निशी दवडितु ॥३॥
मुक्ताई पूर्णता एकरूपें चित्ता ।
आदि अंतु कथा सांडियेली ॥४॥
साकार (व्यक्त) आणि निराकार (अव्यक्त) या दोन्ही रूपांच्या पलीकडे असणारे जे सुंदर, दैवी तत्त्व आहे, ते एका दिव्यासारखे आमच्या हृदयात नांदत आहे. योगी चांगदेवांना जे आत्मज्ञान मिळवायचे होते, ते भाग्य आम्हाला लाभले; कारण आमचे सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी हा ज्ञानाचा दिवा आमच्या हातात दिला आहे. जो जगाच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि सर्व ठिकाणी निवास करतो, तो एकाच चैतन्यरूपाने अज्ञानाचा अंधार (निशी) दूर सारतो. मुक्ताबाई म्हणतात, माझ्या चित्ताने त्या परमात्म्याशी एकरूप होऊन पूर्णता साधली आहे, त्यामुळे आता माझ्यासाठी जन्म-मरणाची (आदि-अंतु) सर्व बंधने संपली आहेत.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
मनें मन चोरी मनोमय ।
धरी कुंडली आधारी सहस्रवरी॥१॥
मन है वोगरु आदि हरिहरु ।
करी पाहुणेरु आदिरूपा॥२॥
सविया विसरू घेसील पडिमरु ।
गुरुकृपा विरु विरे सदां ॥३॥
मुक्ता मुक्तचित्तें गुरुमार्ग विते ।
पावन त्वरिते भव भाव ॥४॥
जेव्हा मन स्वतःचे चंचलपण सोडून आत्मस्वरूपात स्थिर होते (मन चोरी), तेव्हा कुंडलिनी शक्ती मूलाधारापासून सहस्रार चक्रापर्यंत जागृत होते. हे मनच देवाचा मुख्य नैवेद्य (वोगरु) बनवून, विश्वाचा मूळ चालक असलेल्या हरिहराचे (परमात्म्याचे) स्वागत करते आणि त्याच्याशी एकरूप होते. संसाराचा विसर पडून जेव्हा साधक ईश्वराच्या प्रेमात बुडतो, तेव्हा गुरुकृपेचा प्रवाह त्याच्या अंतःकरणात सदैव वाहत राहतो. मुक्ताबाई म्हणतात, मी मुक्त चित्ताने माझ्या गुरूंच्या मार्गाचे अनुसरण केले आहे, ज्यामुळे माझा हा प्रपंच आणि भक्तीचा भाव अत्यंत वेगाने पावन झाला आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
सर्व रूपी निर्गुण संचलें में सर्वदा ।
आकार संपदा नाहीं तया ॥१॥
आकारिती भक्त मायामय काम ।
सर्वत्र निःसीम अंतरी आहे ॥२॥
निवृत्तीचा उच्छेदु निवृत्ति तत्त्वता ।
सर्वही समता सांगितली ॥३॥
मुक्ताई अविट मुक्तपंथरत ।
जीवीं शिवीं अनंत तत्त्वविद ॥४॥
सर्व प्रकारच्या सगुण रूपांमध्ये ते मूळचे निर्गुण तत्त्वच सदैव भरलेले असते, ज्याला स्वतःचा कोणताही भौतिक आकार किंवा मर्यादा नाही. भक्तांच्या इच्छेनुसार आणि प्रेमापोटी तो परमात्मा साकार रूप धारण करतो, परंतु वास्तविक पाहता तो सर्व लोकांच्या अंतःकरणात अथांग (निःसीम) भरलेला आहे. माझ्या गुरूंनी (निवृत्तीनाथांनी) प्रपंचाच्या भ्रमाचा नाश करून मला खरे निवृत्ति-तत्त्व आणि सर्व प्राण्यांमधील समानता शिकवली आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, मी कधीही नाश न पावणाऱ्या मुक्तीच्या मार्गावर चालणारी असून, जीव आणि शिव यांच्यातील अभेदाचे अनंत सत्य जाणणारी (तत्त्वविद) झाले आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
उर्णाचिया गळां बांधली दोरी।
पाहों जाय घरीं तंव तंतु नाहीं ॥१॥
तैसें झालें बाई जंव एकतत्त्व नाहीं ।
दुजी जंव साई तंव है अंध॥२॥
ऐसी मी हो अंध जात होतें वायां ।
प्रकृति सावया पावली तेथें ॥३॥
मुक्ताई सावध करी निवृत्तिराज ।
हरिप्रेमें उमज एकतत्त्वें ॥४॥
कोळ्याच्या गळ्यात दोरी बांधल्यासारखा हा प्रपंच वाटतो; परंतु जर त्याचे मूळ शोधायला गेले, तर तिथे कोणताच धागा (अस्तित्व) उरत नाही, तो केवळ एक भ्रम असतो. हे सखे, जोपर्यंत माणसाला त्या एका मुख्य परमात्मा तत्त्वाची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो द्वैतात (दुजी साई) गुंतून अज्ञानाच्या अंधारात भटकत राहतो. अशाच प्रकारे मीसुद्धा अज्ञानामुळे या संसारात व्यर्थ वाहत चालले होते, परंतु ईश्वराची मूळ शुद्ध प्रकृती मला साहाय्य करण्यासाठी धावून आली. मुक्ताबाई म्हणतात, माझे सद्गुरू निवृत्तीनाथांनी मला जागे (सावध) केले, आणि मला हरीच्या अथांग प्रेमात त्या एकाच परब्रह्म तत्त्वाचा बोध करून दिला.
भाग 4 (पुढे) सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 4 (पुढे)