॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ मुक्ताबाई गाथा - भाग 2 (नामपर अभंग)
भाग 2

सार्थ मुक्ताबाई गाथा : नामपर अभंग

आदिशक्ती संत मुक्ताबाईंचे पंढरीचे महात्म्य सांगणारे पावन अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अलिप्त संसारी हरिनामपाठे ।
जाईजे वैकुंठे मुक्तलग ॥१॥
हरिविण मुक्त न करि हो सर्वदां ।
संसारआपदा भाव तोडी ॥२॥
आशेच्या निराशीं अचेतना मारी ।
चेतविला हरि आप आपरूपें ॥३॥
मुक्ताई जीवन्मुक्तची सर्वदां ।
अभिनव भेदा भेदिलें ॥४॥
या संसारात राहूनही जो मनुष्य हरिपाठाचे (नामस्मरणाचे) अखंड वाचन व चिंतन करतो, तो संसारापासून अलिप्त राहतो आणि शेवटी आपल्या प्रियजनांसह वैकुंठाला जातो. हरीच्या नामाशिवाय इतर कोणतीही गोष्ट जीवाला संसारातून कायमची मुक्त करू शकत नाही; भक्ती आणि हरीवरील भाव संसारातील सर्व संकटे व बंध तोडून टाकतात. मनातील भौतिक आशा-आकांक्षा सोडून देऊन जेव्हा माणूस आपल्या आळसाला व अज्ञानाला मारतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात हरी स्वतःच्या मूळ आत्मरूपाने प्रकट होतो. मुक्ताबाई म्हणतात, आम्ही तर सर्वदा जीवन्मुक्तच आहोत, कारण आम्ही द्वैत आणि अद्वैत या सर्व नवनवीन भेदांच्या पलीकडे जाऊन त्या परमात्म्याला प्राप्त केले आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
आधीं तूं मुक्तचि होतासिरे प्राणीया ।
परि वासनें पापिणीया नाडिलासी ।
आधीचे आठवी मग घेई परी ।
हरिनाम जिव्हारी मंत्रसार ॥१॥
आदि मध्य हरि ऊर्ध्व में वैकुंठ ।
जाईल वासना हरि होईल प्रगट ॥धृ॥
एकतत्त्व धरी हरिनाम गोड ।
येर तँ काबाड विषय ओढी॥
नाम में सांडी वासना पापिणी ।
एक नारायणी चाड धरी ॥२॥
मुक्ताई मुक्तलग सांडिली वासना।
मुक्तामुक्ती राणा हरिपाउँ ।
नामाचेनि पोर्ट जळती पापराशी ।
न येती गर्भवासीं अरे जाना॥३॥
हे मानवा, जन्माला येताना मूळचा तू मुक्त आणि शुद्धच होतास, परंतु या पापी वासनेने (इच्छांनी) तुला जाळ्यात ओढले आणि तुझी फसवणूक केली. म्हणूनच, तुझे ते मूळचे शुद्ध रूप आठव आणि जिभेवर सदैव हरीच्या नावाचा श्रेष्ठ मंत्र धारण कर. सृष्टीच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि अगदी वैकुंठासारख्या उच्च स्थानीही केवळ हरीच भरलेला आहे; जेव्हा मनातील वासना नष्ट होईल, तेव्हा हरी तुझ्यासमोर प्रकट होईल. संसारात इतर सर्व गोष्टी म्हणजे केवळ विषयांची ओढ लावणारे व्यर्थ कष्ट (काबाडकष्ट) आहेत, त्यामुळे ते सोडून देऊन एकच गोड हरिनाम अंतःकरणात धर. नामाच्या बळावर या पापी वासनेचा त्याग कर आणि मनात केवळ एका नारायणाचीच आस ठेव. मुक्ताबाई म्हणतात, मी माझ्या मुक्त आत्मरूपाशी एकरूप होऊन सर्व वासना सोडून दिल्या आहेत आणि मुक्तांनाही मुक्ती देणारा जो हरी, तोच आमचा राजा झाला आहे. या नामाच्या उदरात मोठ्या मोठ्या पापांच्या राशी जळून खाक होतात आणि हे लक्षात ठेव की, हरीचे नाम घेणारे लोक पुन्हा कधीही जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात (गर्भवासात) येत नाहीत.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
नाम मंत्र हरि निज दासां पावे।
ऐकोनी घ्यावें झडकरी ॥१॥
सुदर्शन करीं पावे लवकरी पांडवां ।
साहाकारी श्रीकृष्ण रथा ॥२॥
निजानंद दावी उघडें में बैकुंठ ।
नामेचि प्रगट आम्हालागीं ॥३॥
मुक्ताई जीवन्मुक्त हा संसार ।
हरि पारावार केला आम्हीं ॥४॥
हरीचा नाममंत्र आपल्या खऱ्या भक्तांच्या हाकेला नेहमी धावून जातो, म्हणून हा मंत्र सर्वांनी लवकरात लवकर ऐकावा आणि स्वीकारावा. हाच तो श्रीकृष्ण आहे ज्याने हातात सुदर्शन चक्र धरून पांडवांचे रक्षण केले आणि अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करून त्याला संकटात साहाय्य केले. हे नाम माणसाला आत्मिक आनंद (निजानंद) देते आणि उघड उघड वैकुंठाचा अनुभव घडवते; आम्हाला तर या नामाच्या माध्यमातूनच परमात्मा प्रकट झाला आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, हरीच्या कृपेने हा सर्व संसारच आमच्यासाठी जीवन्मुक्त झाला आहे आणि आम्ही हरीच्या नामाच्या बळावर या संसारसागराचा पलीकडचा पार गाठला आहे (संसार पार केला आहे).
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
भजनभावो देहीं नित्यनाम पेठा ।
नामेचि बैकुंठा गणिका गेली ॥१॥
नाममंत्र आम्हां हरिरामकृष्ण ।
दिननिशीं प्रश्न मुक्तिमार्ग ॥२॥
नामचि तारक तरले भवसिंधु ।
हरिनामछंद मंत्रसार ॥३॥
मुक्ताई चिंतन हरिप्रेम पोटीं ।
नित्य नाम घोटी अमृत सदां ॥४॥
ज्याच्या शरीरात ईश्वराबद्दल भक्तीभाव आहे, त्याच्यासाठी हे जग म्हणजे नित्य नामाची बाजारपेठच (पेठ) बनून जाते; या नामाच्याच बळावर गणिका (पिंगळा) सुद्धा वैकुंठाला गेली. आमच्यासाठी 'हरी राम कृष्ण' हाच एकमेव नाममंत्र आहे आणि दिवस-रात्र आमच्या मनात केवळ मुक्तीच्या मार्गाचा, म्हणजेच देवाचाच विचार असतो. हे नामच खऱ्या अर्थाने तारक आहे, ज्याच्या आधारे अनेक जण या भयंकर संसारसागरातून (भवसिंधूतून) तरून गेले आहेत, म्हणून हरीच्या नामाचा छंद हाच सर्व मंत्रांचे सार आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, माझ्या अंतःकरणात नेहमी हरीचे प्रेम आणि त्याचेच चिंतन चालते; मी रोज या हरीच्या नामाचे घोट घेते, जे मला सदैव अमृतासारखे वाटते.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
मुक्त पैं अखंड त्यासि में फावलें ।
मुक्तचि घडलें हरिच्या पाठ॥१॥
रामकृष्ण मुक्त जाले पैं अनंत ।
तारले पतित युगायुगीं ॥२॥
कृष्णनामें जीव झाले सदा शिव ।
बैकुंठ राणिव मुक्त सदां ॥३॥
मुक्ताई संजीवन मुक्तमुक्ति कोडें ।
जालें पैं निवार्डे हरिरूप ॥४॥
जो अखंड मुक्त आहे (तो परमात्मा), त्याला मिळवणे आम्हाला हरिपाठाच्या माध्यमातून सहज साध्य झाले आहे. 'राम कृष्ण' या नामाचा उच्चार करून अनंत जीव मुक्त झाले आहेत आणि या नामाने युगायुगांपासून पापी व पतित लोकांचा उद्धार केला आहे. कृष्णाचे नाव घेतल्याने सामान्य जीवसुद्धा 'शिव' (ब्रह्मरूप) बनतो आणि त्याला वैकुंठाचे अढळ राज्य व सदाची मुक्ती लाभते. मुक्ताबाई म्हणतात, हे हरिनाम म्हणजे संजीवन (जीवन देणारे) आहे, ज्याने मुक्तामुक्तीचे सर्व कोडे सोडवले आहे आणि आता आमचे संपूर्ण अस्तित्व निश्चितपणे हरिरूप झाले आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
मुक्तामुक्त दोन्ही आईक तो ।
कर्णी हरिनाम वर्णी सदा काळ ॥१॥
नाहीं काळ तेथें आम्हां वेळ कैची।
हरिनामछंदाची गोडी थोरी ॥२॥
नाना विघ्नबाधा नाईकों आम्हीं ।
कदां निरंतर धंदा रामकृष्ण ॥३॥
मुक्तपणे मुक्त मुक्ताई ।
हरिनाम सेवीत सर्वकाळ ॥४॥
जो मनुष्य नेहमी आपल्या कानाने हरीचे नाम ऐकतो आणि जिभेने सर्वकाळ त्याचेच वर्णन करतो, तो बद्ध आणि मुक्त या दोन्ही अवस्थांच्या पलीकडे जातो. जिथे काळाचे (मृत्यूचे किंवा वेळेचे) बंधनच उरत नाही, तिथे आम्हाला वेळेची चिंता काय असणार? कारण आम्हाला या हरिनाम छंदाची फार मोठी गोडी लागली आहे. संसारातील कोणत्याही विघ्न किंवा अडचणींकडे आम्ही लक्ष देत नाही (ऐकत नाही); आमचा चोवीस तास एकच अखंड उद्योग (धंदा) सुरू असतो आणि तो म्हणजे 'रामकृष्ण' नामाचा गजर करणे. मुक्ताबाई म्हणतात, मी अत्यंत मुक्त मनाने, कोणत्याही बंधनाशिवाय सर्वकाळ केवळ हरीच्या नामाचेच सेवन करत असते.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
आदि मध्य ऊर्ध्व मुक्त भक्त हरी।
सबाह्य अभ्यंतरी हरि एकु ॥१॥
नलगती तीर्थे हरिरूपें मुक्त ।
अवथि सूक्त जपिनिलें ॥२॥
ज्याचेनि नायें मुक्त में जडमूह ।
तरले दगड समुद्रीं देखा ॥३॥
मुक्ता हरिनामें सर्वदां पे मुक्त ।
नाहीं आदि अंत उरला आम्हां ॥२४॥
सृष्टीच्या सुरुवातीला, मध्ये, शेवटी आणि संपूर्ण विश्वात हरीचे भक्त नेहमी मुक्तच असतात, कारण त्यांच्यासाठी आत आणि बाहेर (सबाह्य-अभ्यंतरी) केवळ एक हरीच भरलेला असतो. जे लोक स्वतः हरिरूप होऊन मुक्त झाले आहेत, त्यांना कोणत्याही तीर्थयात्रा करण्याची गरज उरत नाही; त्यांनी जणू सर्व वेदमंत्र आणि सूक्ते आधीच जपून पूर्ण केली आहेत. ज्या हरीच्या नावाच्या सामर्थ्याने अगदी जड आणि मूर्ख जीवसुद्धा मुक्त होतात, आणि ज्याच्या नामाने समुद्रावर दगडसुद्धा तरंगले (तरले), तो हा हरी आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, हरीच्या नामामुळे आम्ही सर्व प्रकारे आणि नेहमीसाठी मुक्त झालो आहोत; आता आमच्यासाठी जन्म आणि मृत्यूचा (आदि आणि अंत) कोणताही फेरा उरलेला नाही.
भाग 1 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 3 (पुढे)