सार्थ मुक्ताबाई गाथा : पंढरीमाहात्म्यपर अभंग

ईश्वराच्या नामस्मरणाने जीव कायमचा मुक्त होतो आणि तेच परब्रह्माचे रूप आम्ही विटेवर उभे असलेले पाहिले आहे. भक्त पुंडलिकाने या विठ्ठलाला पंढरपुरात आणले आणि सामान्य जनतेचा उद्धार केला. पुंडलिकाने असे थोर पुण्य केले की, ज्यामुळे लोकांच्या मनातील सर्व भ्रम आणि अज्ञान नष्ट झाले. मुक्ताबाई म्हणतात की, मी हरीच्या चिंतनात पूर्णपणे मुक्त झाले असून, हरिपाठाच्या माध्यमातून देवाच्या चरणांशी समरस (एकजीव) झाले आहे.

शून्याच्या पलीकडे जाऊन पाहिले तर तिथे काहीच (द्वैत) उरत नाही, पाहणारा स्वतःच त्या परमात्मस्वरूपात विरून जातो. हे सखे, पंढरीमध्ये वैकुंठाचा राजा असलेला हा विठ्ठल सर्वांना प्रपंचातून भवाब्धी तारून नेणारा प्रकाशमान दिवा म्हणून प्रकट झाला आहे. ज्याची गती (लीला) सृष्टीच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटीही कोणाला कळत नाही, जिथे वेदसुद्धा 'नेति नेति' (हे नव्हे, हे नव्हे) म्हणून शांत होतात, तो हा विठ्ठल आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, मी प्रेमाने त्या विठ्ठलस्वरूपात इतकी हरवून गेले आहे की, तिथे शून्यालाही शून्यता प्राप्त झाली आहे (पूर्ण अद्वैत अवस्था झाली आहे).

एका दिव्याने जसा दुसरा दिवा पेटवला तरी दोन्हीत एकच अग्नी असतो, तसेच हे परमात्मा तत्त्व सगुण आणि निर्गुण दोन्ही रूपात एकच आहे. हे सखे, मी पंढरी नगरीत पुंडलिकाच्या अंगणात उभा असलेला विठ्ठलराज पाहिला आहे. तो विज्ञानाला तेज देणारा, सुज्ञांचे विश्रांतीचे स्थान असणारा आणि निर्गुणाचा अनुभव देणारा आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, हा विठ्ठल सर्वांचा उद्धार करणारा आहे आणि हे सत्य मला माझे सद्गुरू निवृत्तीनाथ यांनी स्पष्टपणे दाखवून दिले आहे.

सर्व वेदांचा आणि श्रुतींचा शेवटचा अर्थ जे अनंत तत्त्व आहे, तेच सामर्थ्यवान रूप पंढरपुरात उभे आहे. भक्त पुंडलिकाने आपल्या प्रेमाने त्याला असे काही बांधून ठेवले आहे की, तो अद्यापही तिथून दुसरीकडे कुठेही हललेला नाही. संतांची भोळीभाबडी कीर्तने व भक्ती या विठ्ठलाला प्रेमापोटी लगेच जवळ करतात. मुक्ताबाई म्हणतात, आता चहुकडे केवळ परमानंद झाला असून, सुखाचा मूळ स्रोत असलेले सुखरूप परमात्मा आम्हाला लाभले आहे.

ज्या ईश्वराला मिळवण्यासाठी मोठे योगी-मुनी विविध साधना करून थकतात, तोच चक्रपाणी विठ्ठल पंढरपुरात हजर आहे. तो कमरेवर हात ठेवून तब्बल अठ्ठावीस युगे विटेवर उभा आहे. दक्षिण वाहिनी असलेल्या चंद्रभागेच्या (भीमा) पाण्यात स्नान केल्याने सर्व स्त्री-पुरुषांचा उद्धार होतो व ते मुक्त होतात. संतांचे मुकुटमणी असलेल्या पुंडलिकाने आपल्या भक्तीच्या बळावर जणू वैकुंठालाच भूतलावर आणले आहे. मुक्ताबाई म्हणतात, अशा या विठ्ठलरायाला निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव, सोपानदेव, चांगदेव आणि मी स्वतः (मुक्ताई) मिळून ओवाळत आहोत.

जेव्हा कुंडलिनीच्या नाद आणि बिंदूची भेट होते, तेव्हा जीवाला आत्मसाक्षात्कार होतो, असे साधक बोलतात. परंतु जे लोक प्रपंचाच्या खोट्या मोहात व्यर्थ गुंतून राहतात, त्यांच्या नशिबी यमपुरीचे दुःख येते. जो माणूस ईश्वराला विसरून केवळ जड गोष्टींचा (नाशवंत गोष्टींचा) ध्यास घेतो, त्याला देव पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या (गर्भवासाच्या) फेऱ्यात टाकतो. मुक्ताबाई म्हणतात, मला माझे गुरू निवृत्तीनाथांनी श्रीहरीच्या नामाचा उपदेश केला आहे, त्यामुळे आता आमचा संसार (पुनर्जन्म) संपला असून आम्हाला पुन्हा जन्म नाही.

त्या विठ्ठलाचे नाव कल्याणकारी (मंगळ) आहे, त्याचे पंढरपूर हे धाम पवित्र आहे आणि तो पुरुषोत्तम स्वतः अत्यंत मंगलमय आहे. चंद्रभागेचे तीर्थ, पंढरी क्षेत्र आणि देवाच्या नामाचा जयघोष हे सर्व काही अत्यंत पवित्र व कल्याणकारी आहे. देवाचे भक्त आणि त्यांचे कीर्तन मंगलमय आहे, जिथे स्वतः चक्रपाणी विठ्ठलाच्या नामाचा गजर होतो. वैष्णवांचा हा मेळावा (हाट) आणि पुंडलिकाचे हे स्थान अतिशय पावन आहे. पंढरीतील सर्व स्त्री-पुरुष या हरीला ओवाळत आहेत आणि मुक्ताबाई म्हणतात, मी अशा या मंगलमय देवाच्या दारात (द्वारी) उभी आहे.

'अ', 'उ' आणि 'म' या अक्षरांनी बनलेला ॐकार आणि शून्याच्याही पलीकडे असणारे जे परात्पर (श्रेष्ठ) साकार रूप आहे, तेच पंढरपुरात प्रकट झाले आहे. ते सावळं रूप पुंडलिकासाठी विटेवर कमरेवर हात ठेवून उभे राहिले आहे. चंद्रभागेच्या तीरावर वसलेले हे पंढरपूर म्हणजे भूतलावरील वैकुंठच आहे, जिथे संतांचा समुदाय टाळ-मृदंगाच्या गजरात तल्लीन झाला आहे. चंद्रभागेच्या वाळवंटात अनेक दिंड्या, गरुडटक्के, पताकांचे भार आणि कीर्तनाचा भव्य गजर चालतो. निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव, सावता माळी आणि जगमित्र हे सर्व संत मिळून त्या विठ्ठलाचे नाम गात आहेत. मुक्ताबाई म्हणतात, अशा या हरीच्या नामाच्या रंगात मी पूर्णपणे रंगून गेले असून माझा हरिपाठ आता पूर्ण झाला आहे.