सार्थ एकनाथ गाथा : श्रीकृष्ण विंदान

गवळणी (अबला) कृष्णाला पकडण्याच्या ज्या काही गोष्टी बोलतात, त्या सर्व व्यर्थ (वाउगे) आहेत; कारण त्या गोपाळाला आपल्या बळाने कोण बरं पकडू शकणार? जोपर्यंत मनात खरी भक्ती आणि प्रेम नसेल, तोपर्यंत हरी कोणालाही सापडत नाही, त्याला पकडण्यासाठी घरात मारलेल्या फेऱ्या (वेरझारी) निष्फळ ठरतात. संत एकनाथ म्हणतात की, गवळणींचा हा खोटा गर्व आणि त्यांचा त्रास (शीण) पाहूनच तो कृष्ण त्यांच्याशी असे नवलपूर्ण चातुर्य (विंदान) करत आहे.

श्रीकृष्णाने गोपिकांना आपली एक नवल कळा दाखवली; तो त्यांच्या घरात लोणी चोरण्यासाठी गेला. त्याने आपल्या लहान सवंगड्यांना घराबाहेर पहारा देण्यासाठी ठेवले आणि स्वतः मात्र घराच्या आत प्रवेश केला. दरवाजा अडवून बसलेल्या गोपिकांनी जेव्हा गोपाळांचा सखा असलेल्या कृष्णाला आत पाहिले, तेव्हा त्या मोठ्या आनंदाने त्याला पकडण्यासाठी धावल्या. संत एकनाथ म्हणतात की, गवळणींनी त्याला धावून पकडले खरे, पण कृष्ण तिथे एक वेगळीच लीला (रीती) करतो.

गोपिकांनी धावून बालकृष्णाला पकडले, पण तो शांतपणे (उगा) त्यांच्याकडे पाहत राहिला आणि काहीच बोलला नाही. सर्व गवळणी एकत्र जमून मोठा गोंधळ (गलबला) करू लागल्या आणि त्याला बरेच काही सुनावू लागल्या. त्या म्हणाल्या, "का रे चोरा! आता कसा सापडलासी?" असे म्हणून त्यांनी त्याचा हात घट्ट पकडला. त्याला ओढत ओढत त्या यशोदेकडे तक्रार करण्यासाठी नेतात; पण पाहतात तो काय, वनमाळी श्रीकृष्ण तर आधीपासूनच यशोदेच्या कडेवर बसलेला असतो. संत एकनाथ म्हणतात की, यशोदेच्या हाताशी असलेला तो श्रीहरी स्वतःच तिच्याकडे लोणी मागत उभा दिसतो.

घरोघरी कृष्णाने चोरी केल्याचा बोभाटा (तक्रार) घेऊन त्या धिटाईने नंदाच्या वाड्यावर (राजद्वारी) येतात. पण तिथे आल्यावर जेव्हा त्या पाहतात की कृष्ण आधीच यशोदेजवळ उभा आहे, तेव्हा त्यांचे भांडण (कळी) आणि तक्रार पूर्णपणे खोटी ठरते. गोपिका ज्या कृष्णाला हातात धरून आणत होत्या, त्याचे हे अद्भुत चातुर्य (विंदान) त्यांना काही केल्या समजत नाही. त्याला आणून त्या जेव्हा पाहतात, तेव्हा सर्वजणी तटस्थ आणि विस्मित (थक्क) होतात. संत एकनाथ म्हणतात की, ज्याची माया ब्रह्मदेवालाही समजत नाही, तो हरी येथे गवळणींना आपले विलक्षण चातुर्य (लाघव) दाखवत आहे.

सर्व गोपिका यशोदेजवळ एकत्र जमल्या आणि आश्चर्याने एकाटक (तटस्थ) पाहू लागल्या. माता यशोदा त्यांना विचारते, "तुम्ही सर्वजणी येथे कशासाठी आल्या आहात? तुम्ही माझ्या कान्हांबद्दल उगीचच खोटे आणि व्यर्थ का बोलत आहात?" संत एकनाथ म्हणतात की, यशोदेचे हे बोलणे ऐकून आणि कान्हाला तिच्याजवळ सुखरूप उभा पाहिलेले पाहून, गवळणींच्या बोलण्याची ताकदच संपली (मात खुंटली) आणि त्या पूर्णपणे शांत झाल्या.

आपले तोंड लपवत (मुकवत) त्या गोपिका मुकाट्याने आपापल्या घरी निघून गेल्या, कारण त्यांच्या मनात आता दुसरा कोणताही विचार उरला नव्हता. वाटेत त्या आपापसात बोलू लागल्या की, "आज आपण कृष्णाची केवढी अद्भूत आणि नवल कळा पाहिली! आपण ज्याला हातात धरून नेले होते, तोच हरी तर तिथे यशोदेच्या अगदी जवळ उभा होता." संत एकनाथ म्हणतात की, श्रीहरीचे हे कौशल्य कोणालाच कळणारे नव्हते, त्यामुळे सर्व गोपी मनातून पूर्णपणे थक्क झाल्या होत्या.

गवळणी आपल्या मनात विचार करतात की, खरोखरच त्या कृष्णाला आपल्या हाताने पकडणे किंवा बंधनात ठेवणे शक्य नाही. जो परमात्मा मोठ्या मोठ्या योग्यांच्या ध्यानातही कधी येत नाही, त्याला या गोपी आपल्या बळावर धरण्याची घमेंड करत होत्या. तो पकडू गेल्यावर हाती लागत नाही, त्यामुळे मनाची तळमळ वाढते आणि त्यांनी केलेला सर्व गाजावाजा (कोल्हाळ) व्यर्थ ठरतो. संत एकनाथ म्हणतात की, अंतःकरणातील शुद्ध भक्तीशिवाय हा नारायण कधीही कोणाच्या हाताला लागत नाही.

ज्यांच्या मनात भक्ती किंवा भाव नाही, त्यांच्यासाठी तो अगदी जवळ असूनही खूप दूर आहे; परंतु जे खरे भाविक (भक्त) आहेत, त्यांच्यासाठी तो दूर असूनही अगदी जवळ असतो. ज्या गोपिका संशयाने किंवा अभक्ताच्या भावाने नंदाच्या घरी आल्या होत्या, त्यांना तो यदुनायक कधीच प्राप्त होऊ शकला नाही. त्यांचे ते सर्व कष्ट आणि मनातील हट्ट व्यर्थ गेले, आणि त्या नाहक श्रमाने थकून (शिणून) गेल्या. संत एकनाथ म्हणतात की, गोपिकांची ही अवस्था पाहून तो हृषीकेशी (श्रीकृष्ण) मनातल्या मनात हसत आहे.

अंतःकरणातील पवित्र भावाशिवाय रामकृष्ण कोणालाही समजत नाहीत, म्हणूनच त्या अभक्त गोपिकांना केवळ थकवा आणि त्रास सहन करावा लागला. अनेक जणी एकत्र येऊन आपापली मते मांडत होत्या, पण त्या सर्व गवळणी प्रत्यक्षात भगवंताच्या मायेमुळे व्यर्थ कष्ट करत राहिल्या. संत एकनाथ म्हणतात की, निस्सीम प्रेमाशिवाय देवाची प्राप्ती होत नाही आणि श्रीहरीच्या लीलांचे चातुर्य कोणालाही समजू शकत नाही.

ज्या गोपी खऱ्या भाविक आहेत, त्यांच्या प्रेमापोटी भगवंत स्वतः व्याकुळ (काकुळती) होतो आणि म्हणतो, "तुमच्या भक्तीमुळेच मला खरा विसावा (विश्रांती) मिळतो. मूळ निराकार असलेल्या मला जो हा मानवी आकार घ्यावा लागला, तो केवळ तुमच्या प्रेमाचे ऋण फेडण्यासाठीच होय." हा कृष्ण आपले लाघव केवळ भोळ्या-भाबड्या भक्तांनाच दाखवतो; जे स्वतःला खूप शहाणे समजतात, त्यांना तो कधीच सापडत नाही. संत एकनाथ म्हणतात की, खऱ्या भाविकांशिवाय हा देव कोणालाही प्राप्त होऊ शकत नाही.

ज्या गोपिका अत्यंत भोळ्या, साध्या आणि प्रेमळ आहेत, त्या बालकृष्णाला मायेने जवळ घेऊन त्याचे गोड चुंबन घेतात. यज्ञामध्ये मोठ्या आदराने अर्पण केलेल्या हविर्भागाचा स्वीकार करताना जो देव तोंड वाकडे करतो (तृप्त होत नाही), तोच देव आज या गोपिकांनी प्रेमाने दिलेले ताजे (रोकडे) लोणी अत्यंत आवडीने खात आहे. त्या गवळणी त्याला आपल्या घरी नेऊन प्रेमाने जेवू घालतात आणि पंचामृताचे भोजन करवतात. संत एकनाथ म्हणतात की, सर्व विश्वात व्यापक असलेला तो हरी आज गोकुळात अशा साध्या आणि गोड बाललीळांचे खेळ खेळत आहे.

श्रीकृष्ण आपल्या सर्व गोपाळ गड्यांसोबत खेळ खेळत असतानाच, गवळणींच्या मनातील सर्व सुप्त इच्छा (हेत) पूर्ण करत आहे. ज्या भक्ताच्या मनात भगवंताविषयी जी काही भावना किंवा वासना असते, तो नारायण ती नक्कीच पूर्ण करतो. ज्याचा जसा भाव असेल, तसाच प्रतिसाद देव त्याला देतो; तो खऱ्या भाविकांच्या काया, वाचा आणि मनाला पूर्णपणे विकला गेला आहे (त्यांच्या स्वाधीन झाला आहे). संत एकनाथ म्हणतात की, अशा खऱ्याखुऱ्या भक्तांच्या पाठीमागे हा जगज्जेता परमात्मा वनात आणि सर्वत्र धावत फिरतो.