सार्थ एकनाथ गाथा : वेणी

श्रीकृष्णाने गोकुळात एक मोठे नवल केले. त्याने एका गवळण आणि तिच्या पतीसोबत (भ्रतारा) एक अद्भूत चातुर्य (विंदान) दाखवले. त्याने असा एक अजब खेळ मांडला, ज्याची अगम्य लीळा ब्रह्मदेवालाही समजणारी नव्हती. एका दिवशी चक्रपाणी श्रीकृष्ण एका गवळणीच्या घरी गेला आणि ओसरीत बसून कुठे लोणी ठेवले आहे का, याचा वेध (पाळत) घेऊ लागला. तेवढ्यात ती गवळण तिथे आली आणि श्रीकृष्णाला म्हणाली, "हे शारंगपाणी, तू मनात चोरी करण्याचा बेत आखून येथे पाळत ठेवत आहेस ना? जर तू माझ्या घरी चोरी करायला आलास, तर लक्षात ठेव, मी तुला पकडून तुझी शेंडी थेट खांबाला बांधून ठेवीन." संत एकनाथ म्हणतात की, ती व्रजबाळा मोठ्या गर्वाने अशी बोलली, पण त्या वेळी श्रीकृष्णाने तिला असे कौशल्य (लाघव) दाखवले, जे कोणालाही न कळणारे होते.

मध्यरात्रीच्या वेळी तो सावळा कृष्ण उठून गुपचूप त्या गवळणीच्या घरी आला, जिथे ती आणि तिचा पती एकाच पलंगावर (सुखसेजे) सुखाने झोपले होते. श्रीकृष्ण त्या खाटेवर बसला आणि त्याने एक विलक्षण व उलटी (विपरीत) करणी केली. त्याने त्या गवळणीची केसांची वेणी आणि तिच्या पतीची दाढी एकत्र घेऊन त्यांना अशी पक्की गाठ मारली, जी ब्रह्मदेवालाही सोडवता येणार नाही. हे काम करून श्रीकृष्ण आनंदाने आपल्या घरी (नंदभवनात) परत आला. माता यशोदा सकाळी उठून कृष्णाला विचारते, "हे माझ्या सुंदरा, तू आज काय करून आलास?" इकडे सकाळ (प्रातःकाळ) होताच ती गवळण लगबगीने उठू लागली, तशी तिच्या वेणीसोबत तिच्या पतीची दाढी ओढली गेली आणि तो पती त्याच क्षणी वेदनेने जागा झाला. तो रागाने ओरडला, "तुला काय वेड लागले आहे का? तू माझी दाढी आणि तुझी वेणी एकत्र का बांधलीस?" संत एकनाथ म्हणतात की, ती गवळण (गोरटी) मात्र आश्चर्याने देवाच्या शपथा (आण) घेऊ लागली की मी हे केलेले नाही.

ते दोघे पती-पत्नी समोर बसून एकमेकांवर अत्यंत रागावले आणि हे कसे घडले या विचाराने दोघेही रडू लागले. यामुळे त्यांच्या घरचे गाईचे दूध काढण्याचे (गोदोहन) काम रेंगाळले आणि पाहत पाहत दुपार झाली. शेजारी राहणारे लोक धावत आले आणि हे अजब नवल पाहू लागले. त्यांनी ती गाठ कापण्यासाठी धारदार शस्त्रे (सुऱ्या, कात्री) आणली आणि बळजबरीने कापण्याचा प्रयत्न केला, पण शस्त्र लावताच ती शस्त्रेच तुटून पडली, जणू प्रलय (कल्पांत) ओढवला. शेवटी त्यांनी ती गाठ सोडवण्यासाठी अग्नी आणून केसांच्या गाठीला लावण्याचा प्रयत्न केला, पण कृष्णाच्या अद्भूत लीळेमुळे तिथे अग्नीसुद्धा जळत नव्हता (केस जळत नव्हते). हे कौतुक पाहण्यासाठी हजारो-लाखो लोकांचा समुदाय तिथे गोळा झाला आणि प्रत्येक जण आपापल्या परीने भलतेसलते बोलू लागला. शेवटी लोक धावत जाऊन नंदराजाला ही हकीकत सांगू लागले. संत एकनाथ म्हणतात की, श्रीकृष्णाने खरोखरच एक विपरीत आणि नवल पूर्ण गती दाखवली होती.

नंदराजाने त्या दोघा पती-पत्नीला आदराने राजवाड्यात (चावडीवर) बोलावून घेतले, त्यांच्या अवतीभोवती सर्व गवळ्यांची आणि लोकांची मोठी गर्दी (मांदी) उसळली होती. चावडीवर येऊन ते दोघेही रडत उभे राहिले, तेव्हा नंदराजे म्हणाले, "बघा, ही कशी कर्माची गती आहे!" तिथेच बाजूला कडेवर (अंकावरी) बसलेला तो सावळा कृष्ण मनातून गदगदा हसत होता, कारण त्यानेच हे चातुर्य करून त्यांना बांधले होते. तो गवळणीला सुचवत होता की, "तू काल माझी शेंडी खांबाला बांधण्याच्या गोष्टी करत होतीस ना? तुला देवाची माया (माव) समजली नाही, देवानेच आज तुला आणि तुझ्या पतीला बांधून टाकले आहे." ती गवळण आता व्याकुळ होऊन श्रीकृष्णाचा धावा करू लागली की, "हे हरी, आता आमची यातून मुक्तता कशी होणार, ते सांगा." तिचा तो करुणाभावाने भरलेला चेहरा पाहून दयाळू श्रीकृष्णाने आपले लाघव दाखवले. संत एकनाथ म्हणतात की, तो करुणाकर आणि मोक्ष देणारा हरी आहे; त्याने केवळ एका साध्या, प्रेमळ सहज दृष्टीने त्यांच्याकडे पाहिले आणि ती केसांची कठीण गाठ एका क्षणात आपोआप सुटली.

गाठ सुटल्याने ती गोपिका अत्यंत आनंदी (आल्हादयुक्त) होऊन आपल्या घरी परत आली, आणि नंदासह तो मोक्ष देणारा श्रीकृष्णही आपल्या घरात आला. माता यशोदा कान्हाला समजावून म्हणू लागली, "बा कृष्णा, तू अशी खोडी करू नकोस, या गोकुळातील गवळणी (जगझोडी) तुझ्याबद्दल खूप वाईट-साईट बोलतात." त्यावर तो बालकृष्ण आपल्या मातेला म्हणतो, "हे माते, यात माझा कोणताही अपराध नाही; ज्या भक्ताचा जसा भाव माझ्याविषयी असतो, त्याला मी त्याच रूपात आणि त्याच पद्धतीने अनुभवास येतो." असे असूनही, रोज सकाळी उठून गवळणी नंदाच्या घरी तक्रार करायला येतातच आणि म्हणतात, "यशोदे, अगं, तुझ्या या खोडकर पोराला जरा आवरून ठेव!" संत एकनाथ म्हणतात की, हा सर्व देवाच्या भक्तीचा आणि मायेचाच खेळ आहे.