सार्थ एकनाथ गाथा : श्रीकृष्ण आळ

निळ्या रंगाच्या काचेसारख्या चमकणाऱ्या मऊ भूमीवर जेव्हा वनमाळी श्रीकृष्ण खेळत होता, तेव्हा त्याला जमिनीवर स्वतःचेच प्रतिबिंब दिसले आणि तो ते मोठ्या कौतुकाने न्याहाळू लागला. ते पाहताच त्याने अचानक रडण्याचा हट्ट धरला. माता यशोदा त्याला समजावण्याचा खूप प्रयत्न करत आहे, पण तो काही केल्या ऐकेना. श्रीकृष्ण हट्ट करून म्हणतो की, "मला खेळायला तो आकाशातील सूर्य (भानू) आणून द्या, माझ्या मनाला दुसरा कोणताही छंद किंवा खेळ नको." संत एकनाथ म्हणतात की, प्रत्यक्ष भगवंतानेच असा बालहट्ट धरला आहे, यशोदा माता त्याला विविध प्रकारे समजावत आहे, पण कान्हा काही शांत (उगा) राहायला तयार नाही.

स्वच्छ स्फटिकासारख्या जमिनीवर जेव्हा श्रीकृष्णाने स्वतःचे रूप पाहिले, तेव्हा तो आनंदाने (हर्षाने) डोलू लागला. हे देह आणि विदेह (आत्मरूप) यांचे परस्परांना मिळालेले आलिंगन आणि चुंबन होते, ज्यामध्ये मन पूर्णपणे हरवून गेले. आपल्याच आत्मस्वरूपाची भेट झाल्याने कृष्णाच्या मनात मोठा उल्हास निर्माण झाला आणि तो डोळे उघडून आपलेच खरे निज रूप पाहू लागला. हे अद्वैत तत्त्व ओळखून यशोदारूपी माया तातडीने धावून आली आणि तिने कान्हाला कडेवर उचलून बाह्य दृश्य दाखवायला सुरुवात केली. कृष्ण मात्र जमिनीवर लोळण घेत म्हणतो, "माझे मूळ रूप मला परत दे!" माता त्याला वेगवेगळ्या प्रकारे समजावून शांत करण्याचा प्रयत्न करत आहे. ती म्हणते की हा सर्व माया, मोह आणि गुणांचा खेळ आहे, पण कृष्ण मात्र जीवभावाने आपल्याच स्वरूपाचा ध्यास धरून आहे. यशोदा म्हणते, "अरे मुरारी, तू या देहरूपाच्या घटाबाहेर जाऊ नकोस, तुझ्या या हट्टाने माझे मन पोळत आहे (तापीत आहे). मी तुला पंचपक्वान्ने आणि साखरेची धार देईन, तू अशी नाहक किरकिर का करतोस? तू स्तनपान कर आणि इंद्रियांना तृप्त करणारा हा गोड रस घे, मातेवर असा रुसू नकोस." माउलीच्या इच्छेखातर तो म्हणतो, "मला या दुधा-साय आणि गोरसाची मुळीच आवड (चाड) नाही. माझे मूळ आत्मरूप जे जेथे आहे, ते तसेच आहे, मी काही ते चोरून नेलेले नाही. तुझी ही जी मायेची सावली (पडसाई) दिसत आहे, ती मुळात अस्तित्वातच नाही. तुझ्या या प्रपंचाच्या संगतीने अहंकार आणि पंचभूते यांनी माझे खरे रूप चोरून नेले आहे. द्वैतभावाने पाहू गेले तर ते हाती लागत नाही, म्हणूनच मला माझे मूळ निजरूप काढून दे." यशोदा म्हणते, "तू फार चतुर (चक्रचाळ) आहेस, उगीच आळ आणत आहेस, तुझा हा बाललीळेचा खेळ तर थेट निर्वाणाचा (मोक्षाचा) वाटतो. हे गोपाळा, मला तुझ्या या मायेवेगळ्या रूपात जाता येत नाही, तू असा स्वतःच्याच स्वरूपाशी खेळ खेळू नकोस." कृष्णाला मायेचे हे बोलणे मान्य नव्हते, तो मातेला बाजूला सरकण्यास सांगतो आणि म्हणतो की मला माझे खरे रूप दाखव. या प्रकारे कान्हाला समजावता समजावता ती मायाच कृष्णरूपात वेढून गेली. शेवटी भगवंत आपल्याच स्वप्रभेने (तेजाने) शोभून दिसला आणि आत-बाहेर सर्वत्र केवळ कृष्णच एक रूपाने उभा राहिला. इथे माया, मोह आणि त्रिगुणांची सर्व चर्चा कृष्णतत्त्वात विलीन होऊन एक झाली. संत एकनाथ म्हणतात की, अशा प्रकारे आपल्या निज स्वरूपात स्वतः मिळून जाणे म्हणजेच सगुण आणि निर्गुणात एकाच श्रीकृष्णाचा अनुभव घेणे होय.