सार्थ एकनाथ गाथा : लगोरी

गोकुळात गोपाळांनी लगोरीचा खेळ मांडला असून ते विविध प्रकारे खेळत आहेत; आपल्या हातात चेंडू घेऊन ते एकमेकांवर अचूक नेम धरत आहेत. खेळात प्रत्येकजण आपला डाव खेळत आहे; परंतु ज्याचा भाव जितका शुद्ध आणि एकाग्र असतो, तोच हा डाव (वैभव) जिंकतो, तर बाकीचे केवळ व्यर्थ (वाव) पाहत राहतात. सर्व सवंगड्यांना समान मानून, मनात कोणताही लहान-मोठा भेद न ठेवता ते भराभर चेंडू मारून लगोरी रचत आहेत आणि खेळता खेळता हरीच्या (कृष्णाच्या) कुशीत येऊन बसत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, हा आमचा कान्होबा किती थोर आहे पहा! त्याने या संसाराच्या आणि मायेच्या खेळात संपूर्ण जगाला गोवून (अडकवून) ठेवले आहे; पण तो स्वतः मात्र या सर्व खेळापासून पूर्णपणे अलिप्त (निराळा) आहे. त्याची ही अद्भूत आणि नवल कळा डोळे भरून पाहण्यासारखी आहे.

सत्त्व, रज आणि तम या त्रिगुणांचा हा प्रपंचाचा लगोरीचा डाव मांडला आहे; ज्यामध्ये सहा शास्त्रे, चार वेद आणि अठरा पुराणे किंवा पंचमहाभूतादी तत्त्वे यांचे गडी विभागून दिले आहेत. "हे कान्होबा, चल आपण हा लगोरीचा दिव्य खेळ खेळूया; आपण सर्व एकाच ठिकाणी आत्मरूपाने गोळा झालो की सहजच आनंदाचा मेळा बहरेल." चौदा विद्या, बारा सूर्य, सोळा कळा आणि पंचवीस प्रकृती तत्त्वे यांचा मेळा एकत्र होऊन हा प्रपंचाचा खेळ सुरू आहे, ज्यात जीवात्मे एकमेकांच्या पुढे धावत असून सर्वत्र कोलाहल (हलकलोळ) माजला आहे. संत एकनाथ महाराजांच्या भूमिकेतून जीव देवाला आळवतो, "हे कान्हा, आता हा संसाराचा खेळ तू आवरून घे; हा प्रपंचाचा खेळ खेळून आम्ही खूप थकलो (शिणलो) आहोत, आता या जन्मामृत्यूच्या फेऱ्यांच्या हेलपाटे (वेरझारी) पुरे कर आणि आम्हाला तुझ्या चरणी आश्रय दे."