सार्थ एकनाथ गाथा : विटीदांडू

लहान मुलांच्या 'आबक-दुबक' या विटीदांडूच्या खेळाचे रूपक घेऊन महाराज म्हणतात, "मुलांनो, चला आपण या त्रिगुणांचा विटीदांडूचा खेळ मांडूया." आपल्या हातात 'सत्त्वगुणाची विटी' घेऊन धैर्याचा दांडू बनवा; आणि भीती न बाळगता शुद्ध भावनेच्या बळावर (भावबळावर) असा जोरात टोला मारा की ती विटी थेट परमेश्वरापर्यंत जाईल. देवाच्या ब्रीदावर विश्वास ठेवून आणि त्याच्यावर लक्ष केंद्रित करून हा खेळ खेळला पाहिजे; कारण मूर्ख माणसापाशी भक्तीची खरी युक्ती नसते आणि त्याची संधी वाया जाते. संसाराचे सर्व वाईट विचार, मोह-माया बाजूला सारून, हे मना, तू देवाच्या नामाचा आणि भावबळाचा खेळ खेळ. संत एकनाथ म्हणतात, या भक्तीच्या खेळातच खरा आनंद आहे.

बारा सूर्य, सोळा कळा आणि अठरा पुराणे किंवा पंचमहाभूतादी तत्त्वांचा हा मोठा मेळा गोळा झाला असून संसाराचा डाव मांडला आहे, आता याला कोण आवरणार? हे भावांनो, तुम्ही विटीदांडूचा खेळ खेळा; परंतु प्रपंचाचा हा जो लौकिक दांडू आहे तो खेळण्यासाठी चांगला नाही. पाच महाभूते, सात धातू, बारा राशी किंवा नऊ ग्रह या भौतिक गोष्टींची गोडी धरू नका; कारण या सांसारिक मोहाच्या खेळात पडलात तर शेवटी अपयशाने तोंडघशी पडाल. संत एकनाथ म्हणतात, या सर्वांपेक्षा काया-वाचा-मनाने भगवंताच्या चरणी शरण जा; हा भक्तीचा विटीदांडूचा खेळ अतिशय सोपा आहे आणि यात ईश्वरी प्रेमाची कधीही उणीव भासत नाही.

पाच ज्ञानेंद्रिये आणि सात धातूंच्या मोहात अडकून जे लोक संसाराचा विटीदांडू खेळतात, ते संकट (डाव) आल्यावर पळून जातात; त्यांना जग भ्याड म्हणते. आपण तो मूळ परमात्म्याचा दांडू हातात धरून शुद्ध भावनेने हा भक्तीचा खेळ खेळूया. भक्तीच्या बळावर असा जोराचा टोला मारूया की ज्यामुळे आपल्याला काळाची (मृत्यूची) देखील भीती उरणार नाही. लौकिक जगाची आणि स्वतःच्या देहाची आस सोडून माणसाने सद्गुरूंना शरण गेले पाहिजे. संत एकनाथ म्हणतात, म्हणूनच मी काया, वाचा आणि मनाने गुरूंच्या चरणी लीन झालो आहे.

माणसाला उपदेश करताना महाराज म्हणतात, "अरे जिवा, तू संसाराचा हा व्यर्थ विटीदांडूचा खेळ का खेळत आहेस? या प्रपंचात गुंतल्यामुळे तुझ्या पायांना चौऱ्यांशी लक्ष योनींच्या फेऱ्यांच्या हेलपाटे (वेरझारा) मारावे लागतील." म्हणून हा प्रपंचाचा छंद सोडून दे आणि अत्यंत आवडीने मुखाने 'राम-गोविंद' या नामाचा उच्चार कर. या संसारामध्ये तू किती काळ व्यर्थ फेऱ्या मारणार आहेस? हा फेरा चुकवण्यासाठी तू एका जनार्दनाच्या (ईश्वराच्या) चरणांना शरण जा.

भक्तीचा विटीदांडू आणि चेंडूचा खेळ हा अत्यंत श्रेष्ठ खेळ आहे, मनामध्ये आत्मज्ञान समजून घेऊन भक्तीचा टोला मारला पाहिजे. आपण सर्व मिळून हा देवाचा खेळ खेळूया, काळाला (मृत्यूला) अजिबात भ्यायचे कारण नाही. सहा शास्त्रे आणि चार वेद यांचे ज्ञान एकत्र करून सावध व्हा आणि भक्तीचा चेंडू हातात धरा; खेळताना इकडे तिकडे कुणाकडेही पाहू नका (चित्त विचलित करू नका). प्रपंचाच्या मागे लागून जर तू केवळ धन आणि संपत्ती गोळा करत राहिलास, तर हातात आलेली भक्तीची संधी सुटून जाईल आणि शेवटी संसार तुझ्या डोक्यावर प्रहार करेल (दुःख देईल). म्हणून कोणताही व्यवहार करताना मनात सदैव जनार्दनाचे (परमात्म्याचे) स्मरण ठेवा, त्याने जन्म-मरणाचा फेरा चुकेल; संत एकनाथ म्हणूनच भगवंताला शरण गेले आहेत.